Александр Тансман: Польшалық композитор және дирижер

Кіріспе

Польша композиторы, пианист, дирижер (1897–1986)

Александр Тансман (Aleksander Tansman, фр. Alexandre Tansman; 12 маусым 1897 – 15 қараша 1986) – поляк композиторы, пианисті және дирижері, 1938 жылы Франция азаматтығын алған. Париж мектебімен байланысты неоклассицизмнің алғашқы өкілдерінің бірі Тансман – әлемдік деңгейде танымал және құрметті композитор болды. Тансман өзінің кейінірек Францияға деген құштарлығын былай түсіндірді: «Мен әрқашан француз мәдениетіне тартылғанмын. Менің тәрбиешім бізге Францияны сүйіп өтуге үйретті. Менің отбасым Францияны жақсы көретін, үйде көбінесе француз тілінде сөйлесетінбіз және үлкен француз кітапханамыз болды. Көбінесе Шығыс Еуропа музыканттары мансап қуу үшін Германияға барып оқитын. Ал мен Парижді таңдадым және оған ешқашан өкінген емеспін. Дегенмен, Польшаға бірнеше рет қайтып келдім.»

Мансап

Оның алғашқы музыка мұғалімдерінің қатарында Войцех Гавронски (Зигмунт Носковскийдің, Мориц Московскийдің және Теодор Лештицкийдің шәкірті) мен Наум Подкаминнер (Германн Грейденер мен Ричард Хофманның шәкірті) болды. Ол музыкалық білімін Лодзь консерваториясында бастағанмен, Варшава университетінде заң мамандығын оқыды. 1919 жылдың 8 қаңтарында Тансман тәуелсіз Польшада өткен алғашқы композиторлар конкурсында жеңіске жетіп, келесі айларда Варшава филармониясында бірнеше концерттер берді. 1919 жылдың күзінде, өзінің ұстаздары Игнацы Ян Падеревский, Генрик Мельцер-Щавинский және Здзислав Бирнбаумның ынталандыруымен, Тансман Парижде музыкалық мансабын жалғастыруға шешім қабылдады. Париске келгеннен кейін ол Мориц Московский мен Сара Бернхардтпен танысуға мүмкіндік алды. Парижде оның музыкалық идеялары Морис Равел, Альберт Руссель, Жак Ибер, Игорь Стравинский сияқты композиторлардың, сондай-ақ Эмиль Вуиллермоз, Борис де Шлозер, Алексис Роланд Мануэль, Артур Хоре, Андре Капле, Гастон Пуле, Владимир Голшман сияқты музыкатанушылар мен сыншылардың бағалауын, ықпалын және қолдауын тапты. Артур Хонеггер мен Дариус Мийо оны Les Six тобына қосылуға көндіруге тырысқанмен, ол шығармашылық тәуелсіздікке мұқтаждығын айтып, бас тартты. Дегенмен, ол Стравинский, Les Six, Сергей Прокофьев, Пол Хиндемит, Альфредо Каселла сияқты композиторлармен бірге неоклассицизмнің алғашқы және жетекші өкілдерінің бірі болды. Ол Бохуслав Мартину, Тибор Харсани, Александр Черепнин, Марсель Михаловичи, Конрад Бек сияқты композиторлармен бірге халықаралық «Париж мектебі» музыкалық тобының ең беделді мүшелерінің бірі еді. 1920-жылдардан бастап Тансанның даңқы шарықтап өсті, оның шығармаларын Артуро Тосканини, Туллио Серафин, Виллем Менгельберг, Уолтер Дамрош, сэр Генри Вуд, Серж Кусевицкий, Пьер Монте, Отто Клемперер, Рене Батон, Дезире Эмиль Ингельбрехт, Уолтер Страрам, Герман Абендрот, Леопольд Стоковски, Эрих Клейбер, сэр Адриан Боулт, Димитри Митропулос, Фредерик Сток, Евгений Орманди сияқты әйгілі дирижерлер орындады және насипаттады. Тансман Падеревскийден кейін, «Секстуор» балеті Метрополитен Опера театрында (1927) қойылған екінші поляк композиторы болды. 1920-жылдардың бірінші жартысында бельгиялық музыка сыншысы және композитор Жорж Систерманс Тансанның музыкалық тұлғасы «поэтикалық дарынды латын мәдениетімен үйлестіреді» деп жазды. Тансанның шығармалары Морис Равел, Игорь Стравинский және Джан Франческо Малипиеро, сондай-ақ Вольфганг Амадей Моцарт, Карл Мария фон Вебер және Николай Римский-Корсаковтың шығармаларымен бірге жиі орындала бастады. 1920-жылдардың ортасынан бастап және одан кейінгі онжылдықтарда Тансанның шығармалары Salle Gaveau, Théâtre Royal de la Monnaie, Карнеги залы, Opéra National de Paris, Нью-Йорк филармониясы, Théâtre des Champs Élysées, Salle Pleyel, Бостон симфония залы, Théâtre Mogador, Opéra National de Lyon, Château Royal de Laeken, Théâtre de la Ville, Корольдік сарай, Берлин мемлекеттік операсы, Корольдік Альберт залы, Метрополитен операсы, Севанс залы, Брюссельдегі Көркем өнер орталығы, Концертгебуу, Амстердам, DAR Конституция залы, Кельн операсы, Токио Hibiya қоғамдық залы, Берлин филармониясы, Осло ұлттық театры, Виг залы, La Fenice, Музыка академиясы (Филадельфия), De Doelen, Сан-Карлос ұлттық операсы, Ницца операсы, Оркестр залы, Vieux Colombier театры, Голливуд Bowl, Пауэлл залы, Манн аудиториясы, Йоханнесбург қалалық залы, Teatro Colón, Гранд аудиториясы, Royce Hall сияқты әлемдегі ең жақсы концерт залдарында орындалды. Марсель Михаловичи атап өткендей, Тансман – «Париж мектебінің» ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрінің көрнекті қазіргі заманғы өкілі: «Оған Ренессанс дәуіріндегі Нотр-Дам соборындағы музыканттар, содан кейін Лулли, Моцарт және Вагнер кірді. Шопен, Фалла, Энеску, Хонеггер, Стравинский, Прокофьев, Копланд және әрине, біздің ескі әріптесіміз Александр Тансманды атаудың қажеті жоқ». 1938 жылдың маусым айында, Стравинскийден төрт жыл өткен соң және Бруно Вальтермен бір жылы, Тансманға Францияның үшінші республикасының соңғы президенті Альберт Лебрун француз азаматтығын берді. 1946 жылы Тансман Парижге оралды және оның музыкалық мансабы Еуропа бойынша қайта жанданды. Оның шығармалары, кейде жылына 500-ден астам рет орындалды, Жаша Хоренштейн, Рафаэль Кубелик, Андре Клюйтенс, Карлос Чавес, Пол Клетцки, Чарльз Мунк, Бруно Мадерна, Пол ван Кемпен, сэр Малкольм Сарджент, Ференц Фрисай, Чарльз Брук, Эвин Фьелдстад, Эвген Бигот, Франц Андре, Жан Фурне, Франц Ваксман, Жорж Ципин, Педро де Фрейтас Бранко, Альфред Валленштейн, Эдуард Флипсе, Роберт Уитни, Мануэль Розенталь, Роджер Вагнер, Жан Периссон, Вассил Казанжиев сияқты ең жақсы оркестрлер мен дирижерлер орындады. Композитордың қайтысынан кейін 20 жыл өткен соң, 2006 жылы Генрик Гурецкий көптен күткен 4-ші симфониясын жазды, оны бекерге «Тансман эпизодтары» деп атады. Гурецкий симфонияның тақырыбын қалай жасағанын түсіндіретін криптограмма қалдырды, «Александр Тансман» есімінің әріптерін пайдаланды.

Among his first music teachers were Wojciech Gawronski (a student of Zygmunt Noskowski, Moritz Moszkowski and Theodor Leschetizky) and Naum Podkaminer (a student of Hermann Graedener and Richard Hofmann). Although he began his musical studies at the Lodz Conservatory, his study was in law at the University of Warsaw. On January 8, 1919, Tansman won the first composers' competition held in independent Poland, and gave a series of concerts at the Warsaw Philharmonic in the following months. In the fall of 1919, encouraged by his mentors Ignacy Jan Paderewski, Henryk Melcer Szczawinski and Zdzisław Birnbaum, Tansman decided to continue his musical career in Paris. The first artists he was fortunate to meet shortly after his arrival were Moritz Moszkowski and Sarah Bernhardt. In Paris, his musical ideas were appreciated, influenced and favoured by composers Maurice Ravel, Albert Roussel, Jacques Ibert, Igor Stravinsky, musicologists and critics Émile Vuillermoz, Boris de Schloezer, Alexis Roland Manuel, Arthur Hoérée, conductors André Caplet, Gaston Poulet, Vladimir Golschmann. Though Arthur Honegger and Darius Milhaud tried to persuade him to join Les Six, he declined, stating a need for creative independence. Nevertheless, he was one of the earliest and leading representatives of neoclassicism, along with Stravinsky, Les Six, Sergei Prokofiev, Paul Hindemith, Alfredo Casella. He was also one of the most respected members of the international music group École de Paris, along with Bohuslav Martinů, Tibor Harsányi, Alexander Tcherepnin, Marcel Mihalovici, Conrad Beck. From the 1920s Tansman's rise to fame was meteoric, with works conducted and championed by such world famous baton masters as Arturo Toscanini, Tullio Serafin, Willem Mengelberg, Walter Damrosch, Sir Henry Wood, Serge Koussevitzky, Pierre Monteux, Otto Klemperer, Rhené Baton, Désiré Émile Inghelbrecht, Walther Straram, Hermann Abendroth, Leopold Stokowski, Erich Kleiber, Sir Adrian Boult, Dimitri Mitropoulos, Frederick Stock, Eugene Ormandy. Tansman follows Paderewski as the second Polish composer whose theatre piece – ballet Sextuor – was staged by the Metropolitan Opera (1927). As early as the first half of the 1920s, Belgian music critic and composer Georges Systermans wrote that Tansman's musical personality "combines poetic genius with Latin culture". Tansman's works started to be frequently performed in programs with pieces by Maurice Ravel, Igor Stravinsky and Gian Francesco Malipiero on the one hand, and Wolfgang Amadeus Mozart, Carl Maria von Weber and Nikolai Rimsky Korsakov on the other. From the mid 1920s, and into the decades that followed, Tansman's works were performed in some of the best concert halls in the world, such as Salle Gaveau, Théâtre Royal de la Monnaie, Carnegie Hall, Opéra National de Paris, New York Philharmonic, Théâtre des Champs Élysées, Salle Pleyel, Boston Symphony Hall, Théâtre Mogador, Opéra National de Lyon, Château Royal de Laeken, Théâtre de la Ville, Palais Royal, Berlin State Opera, Royal Albert Hall, Metropolitan Opera, Severance Hall, Centre for Fine Arts, Brussels, Concertgebouw, Amsterdam, DAR Constitution Hall, Cologne Opera, Tokyo Hibiya Public Hall, Berlin Philharmonic, Oslo National Theatre, Wigmore Hall, La Fenice, Academy of Music (Philadelphia), De Doelen, Teatro Nacional de São Carlos, Opéra de Nice, Orchestra Hall, Théâtre du Vieux Colombier, Hollywood Bowl, Powell Hall, Mann Auditorium, Johannesburg City Hall, Teatro Colón, Grand Auditorium, Royce Hall. As Marcel Mihalovici noted, Tansman was one of the most prominent contemporary representatives of the centuries old tradition of École de Paris: "This included musicians at Notre Dame Cathedral during the Renaissance, and later Lully, Mozart, and Wagner. Not to mention Chopin, Falla, Enescu, Honegger, Stravinsky, Prokofiev, Copland, and certainly our old colleague Alexander Tansman". In June 1938, four years after Stravinsky and in the same year as Bruno Walter, Tansman was granted French citizenship by the last president of the Third Republic Albert Lebrun. In 1946 Tansman returned to Paris and his musical career started again all over Europe. His works, with performances at times reaching over 500 a year, were performed by the best orchestras and conductors, such as Jascha Horenstein, Rafael Kubelik, André Cluytens, Carlos Chávez, Paul Kletzki, Charles Munch, Bruno Maderna, Paul van Kempen, Sir Malcolm Sargent, Ferenc Fricsay, Charles Bruck, Øivin Fjeldstad, Eugène Bigot, Franz André, Jean Fournet, Franz Waxman, Georges Tzipine, Pedro de Freitas Branco, Alfred Wallenstein, Eduard Flipse, Robert Whitney, Manuel Rosenthal, Roger Wagner, Jean Périsson, Vassil Kazandjiev. Twenty years after the composer's death, in 2006 Henryk Górecki wrote his long awaited 4th Symphony, which he named Tansman Episodes by no accident. Górecki left a cryptogram that explains the way he created the theme for the symphony, using musical letters from the first and last names of "Aleksander Tansman".

Жеке өмір

Тансанның алғашқы әйелі румындық-швейцар тегінен шыққан Анна Э. Брочинер болды, оның отбасы Румынияның билеуші әулетінің патшалық үйіне қызмет еткен. Олар 1932 жылы ажырасып кетті. 1934 жылы ол Мигель де Визеу герцогының қызы, Надежда де Браганса ханшайымына ғашық болды. Олар 1936 жылға дейін бірге болды. 1937 жылы ол танымал француз пианинісі Колетт Красқа үйленді, ол Лазар Левидің шәкірті және Брест портының контр-адмиралы және генерал-майоры Жан Крастың қызы, ол сонымен қатар композитор да болған. Олардың екі баласы болды.

Музыка

Тансан халықаралық деңгейде танымал композитор ғана емес, сонымен қатар виртуоз пианист және дирижер болды. 1920-жылдардан бастап ол Карнеги залында және Сале Плейель, Вигмор залында, Сале Гаводе пианист ретінде жүйелі түрде өнер көрсетті. Ол АҚШ-та бес концерттік турне өткізді, алғашқысы Сергей Кусевицкий жетекшілігімен Бостон симфониялық оркестрімен (1927–1928) солист ретінде болды. Польша суретшісі, оның музыкасы әлемдік деңгейде танымал болды, Тансан поляк музыкасын жаңа заманауи тілмен және 20 ғасырдың эстетикасымен үйлестірді. Тансаннан он бес жас үлкен Карол Шимановский да поляк әсерлерін басқа этникалық әсерлермен біріктірді, бірақ Тансан 19 ғасырдың музыкалық поэзиясы мен неміс үлгілерінен Шимановскийден гөрі әлдеқайда жоғары көтерілді. Сонымен қатар, Тансан поляк музыкасы тарихында классицизмге бағытталған және қазіргі заманғы өнерде елеулі жетістіктерге жеткен, кең ауқымды шығармашылықпен бірінші композитор болды. Тансан өзін әрқашан поляк композиторы деп сипаттады: «Мен Францияға көп қарыздымын, бірақ менің шығармаларымды естіген әркім, мен поляк композиторы болғанымды, қазір де солай екенімді және мәңгі солай болатынымды түсіне алады». Ол жеңіл минюатюралардан бастап виртуоздық концерттік пьесаларға дейінгі шығармаларында дәстүрлі поляк халық мотивтерін пайдаланды, оларды өзінің стиліне бейімдеді, осылайша қазіргі заманғы музыка тілінің әуендік және гармониялық мүмкіндіктерін байытты. Ирвинг Шверке айтқандай: «Францияның арқасында терең поляк Тансан әмбебап болды». Тансанның музыкасын Марья Фройнд, Джейн Батори, Мадлен Грей, Фанели Ревуаль, Сюзанна Данко, Жан Жиродо, Дениз Дюваль, Фреда Бетти, Ксавье Депра, Джейн Роудс, Андре Эспозито сияқты әншілер, Луи Флёри, Максенс Ларриё сияқты флейташылар, Луи Каюзак сияқты кларнетші, Марсель де Лакур сияқты клавесинші, Мари Эме Роже Микло, Лео Поль Морин, Мечислав Хоршовский, Вальтер Гизекинг, Юра Гуллер, Ян Сметерлин, Роберт Шмитц, Дмитрий Тьомкин, Николь Анриот Швейцер, Хосе Итурби, Артуро Бенедетти Микеланжели, Алисия де Ларроча, Стефан Френкель, Бронислав Хуберман, Элен Журдан Морханг, Джозеф Сигети, Александр Могилевский, Анри Темьянка, Яша Хейфец, Пабло Казалс, Грегор Пятигорский, Морис Марешаль, Энрико Майнарди, Гаспар Кассадо, Мари Луиз Жирод сияқты органды орындаушылар, Pro Arte, Бургин, Будапешт, Кальве, Паганини, Паскаль, Парренин, Паскье триосы орындады.

Tansman was not only an internationally recognized composer, but was also a virtuoso pianist and conductor. From the 1920s, he regularly performed as pianist at Carnegie Hall and Salle Pleyel, Wigmore Hall, Salle Gaveau. He performed five concert tours in the United States, the first one as a soloist under Sergei Koussevitzky with the Boston Symphony Orchestra (1927–1928). A Polish artist whose music had a global influence, Tansman interwove Polish music with a new modern language and aesthetics of the 20th century. Karol Szymanowski, fifteen years older than Tansman, also mixed Polish influences with other ethnic influences, but Tansman transcended 19th century musical poetics and German patterns much more than Szymanowski. Moreover, Tansman became the first composer in the history of Polish music to combine an overt and predominantly classicist orientation with such a wide output and substantial achievements in contemporary art. Tansman always described himself as a Polish composer: "It is obvious that I owe much to France, but anyone who has ever heard my compositions cannot have doubt that I have been, am and forever will be a Polish composer". For these works, which ranged from light hearted miniatures to virtuoso show pieces, Tansman drew on traditional Polish folk themes, adapted them to his style, thus enriched melodic and harmonic means of modern music language,

As Irving Schwerke concluded: "Deeply Polish, thanks to France, Tansman became universal". Tansman's music has been performed by such artists as singers Marya Freund, Jane Bathori, Madeleine Grey, Fanély Revoil, Suzanne Danco, Jean Giraudeau, Denise Duval, Freda Betti, Xavier Depraz, Jane Rhodes, Andrée Esposito, flautists Louis Fleury, Maxence Larrieu, clarinetist Louis Cahuzac, harpsichordist Marcelle de Lacour, pianists Marie Aimée Roger Miclos, Léo Pol Morin, Mieczysław Horszowski, Walter Gieseking, Youra Guller, Jan Smeterlin, Robert Schmitz, Dimitri Tiomkin, Nicole Henriot Schweitzer, José Iturbi, Arturo Benedetti Michelangeli, Alicia de Larrocha, violinists Stefan Frenkel, Bronisław Huberman, Hélène Jourdan Morhange, Joseph Szigeti, Alexander Mogilevsky, Henri Temianka, Jascha Heifetz, cellists Pablo Casals, Gregor Piatigorsky, Maurice Maréchal, Enrico Mainardi, Gaspar Cassadó, organist Marie Louise Girod, quartets Pro Arte, Burgin, Budapest, Calvet, Paganini, Pascal, Parrenin, trio Pasquier.