Кіріспе
Ислам құқығы бойынша тағайындалған қазы (қази, кади, кади, кази немесе гази) – шариғат сотының судьясы, ол медиация, жетімдер мен кәмелетке толмаған балаларға қамқорлық жасау, сондай-ақ қоғамдық жұмыстарды бақылау және тексеру сияқты соттан тыс функцияларды да атқарады.
the Islamic judge
A qāḍī (قاضي; otherwise transliterated as qazi, kadi, kadhi, kazi,or gazi) is the magistrate or judge of a sharīʿa court, who also exercises extrajudicial functions such as mediation, guardianship over orphans and minors, and supervision and audition of public works.
Тарих
Қади термині Мұхаммедтің заманында Исламның ерте кезеңінде пайда болды және ислам тарихы мен халифаттар дәуірінде судьялар үшін қолданылатын термин ретінде сақталды. Мұфти мен фұқаха ислам құқығының (Усұл әл-Фиқһ) принциптерін және ислам шариатын түсіндірумен айналысса, қади осы заңдар мен ережелер негізінде әділдікті орнатуды қамтамасыз ететін маңызды тұлға болып қала берді. Сондықтан қади, діни құқық және заң ғылымдарын жақсы меңгергендердің арасынан таңдалып алынды. Кейінгі ислам мемлекеттері әдетте бұл лауазымды сақтап келіп, оның иесіне өз атынан тағайындаулар мен қызметтен босату құқығын берді. 1250-1516 жылдар аралығында Мысыр мен Сирияны билеген Мамлюк сұлтанаты, әрбір сунни діни мектебі (мәзһаб) үшін бір-бірден тағайындалатын төрт "бас қади" тағайындау тәжірибесін енгізді. Аббасид халифаты кезінде "бас қади" (қади әл-құдат) лауазымы құрылды. Қади әл-құдат лауазымына тағайындалған ертедегі судьялардың ең танымалдарының бірі – ертедегі мұсылман ғалымы және заңгері Абу Ханифа әл-Нұманның шәкірті, Ханафи діни мектебінің негізін қалаушы Абу Юсуф еді. Қади лауазымы ғасырлар бойы әртүрлі мұсылман империяларының халифаттары мен сұлтанаттарының княздықтарында өте маңызды болып келді. Билеушілер әр аймақта, қалада және ауылда сот және әкімшілік бақылауды жүзеге асыру үшін, сондай-ақ өз билігіндегі аймақтарда бейбітшілік пен әділдік орнату үшін қади тағайындады.
Функциялар
Қади – ислам заңын (фикһ) қолдануға жауапты судья. Бұл лауазым алғашқы Омейяд халифаларының билігі тұсында (40–85 хижри / 661–705 жылдары) пайда болды. Жаңа құрылған ислам империясының провинциялық әкімдері өз аумақтарындағы мұсылмандар арасында туындаған көптеген дауларды шеше алмағандықтан, осы функцияны басқаларға жүктеуге кірісті. Ислам тарихының осы ерте кезеңінде исламның нақты заңдары әлі қалыптаспаған еді, сондықтан алғашқы қадилер қолда бар жалғыз нұсқаулар – арабтардың әдет-ғұрыптары, бағындырылған аймақтардың заңдары, Құранның жалпы қағидалары және өздерінің әділеттілік сезімі негізінде істерді шешті. Кейінгі Омейяд кезеңінде (705–750 жылдары) қадилерден өзге мұсылман заң ғалымдарының саны артып, қажетті заңдарды жасаумен айналысты. 750 жылы Аббасидтер билікке келген кезде олардың жұмысы негізінен аяқталды деуге болады. Заң ғалымдары өздерінің құқықтық доктриналарын құрастыруда қадилердің қалыптастырған үлгілерін бастапқы нүкте ретінде алды. Олардың кейбіреулерін ислам принциптеріне қайшы келетін деп қабылдамады, бірақ көпшілігін өзгертулермен немесе өзгертусіз қабылдады. Осылайша, алғашқы қадилер исламның нақты заңдарының негізін қалады. Алайда, бұл заң қалыптасқаннан кейін қадидің рөлі түбірінен өзгерді. Бұрынғыдай еркін нұсқауларға емес, қади енді тек жаңа ислам заңына бағынуға міндетті болды және осы лауазымның ерекшелігі содан бері сақталды. Дегенмен, қади жоғары биліктің өкілі болып қала берді, соңында халифа немесе халифат құлағаннан кейін белгілі бір аумақтағы жоғарғы билеуші. Бұл өкілдік мәртебесі биліктің бөлінбеуін білдіреді: сот және атқару билігі жоғары билеушінің (халифаның немесе басқасының) тұлғасында шоғырландырылды. Екінші жағынан, қади белгілі бір дербестікке ие болды, өйткені ол қолданған заң жоғары билеушінің туындысы немесе оның еркінің көрінісі емес еді. Қадидің жоғары билеушіге қарызы тек заңды қолдану құқығы болды, ол үшін мемлекет басшысы ретінде жоғары билеуші ғана кепілдік бере алатын санкциялар қажет болды.
At function to others. In this early period of Islamic history, no body of Islamic positive law had yet come into existence, and the first qadis therefore decided cases on the basis of the only guidelines available to them: Arab customary law, the laws of the conquered territories, the general precepts of the Qurʾān and their own sense of equity. During the later Umayyad period (705–750 CE), a growing class of Muslim legal scholars, distinct from the qadis, busied themselves with the task of supplying the needed body of law, and by the time of the accession to power of the Abbasid dynasty in 750, their work could be said to have been essentially completed. In constructing their legal doctrine, the legal scholars took as their point of departure the precedents that had been established by the qadis, some of which they rejected as inconsistent with Islamic principles as these were coming to be understood but most of which they adopted, with or without modification. Thus the first qadis in effect laid the foundations of Islamic positive law. Once that law had been formed, however, the role of the qadi underwent a profound change. No longer free to follow the guidelines mentioned above, a qadi was now expected to adhere solely to the new Islamic law, and that adherence has characterized the office ever since. A qadi continued, however, to be a delegate of a higher authority, ultimately the caliph or, after the demise of the caliphate, the supreme ruler in a given territory. This delegate status implies the absence of a separation of powers; both judicial and executive powers were concentrated in the person of the supreme ruler (caliph or otherwise). On the other hand, a certain degree of autonomy was enjoyed by a qadi in that the law that he applied was not the creation of the supreme ruler or the expression of his will. What a qadi owed to the supreme ruler was solely the power to apply the law for which sanctions were necessary that only the supreme ruler as head of the state could guarantee.
Қади муфтиге қарсы
Қадиге ұқсас, муфтий де шариғатты түсіндіруге құқылы. Мұфтилер – заңды пікірлер, яғни фетвалар беретін заңгерлер. XIX ғасырда зайырлы сот жүйесі енгізілгеннен кейін Осман кеңестері жаңа атқарушы биліктің бір бөлігі ретіндегі өз мәртебесін нығайту үшін қылмыстық заңнаманы қолдануды бастады. Бұл иерархиялық зайырлы сот жүйесі шариғат соттарын ығыстырмады. Шариғат әділдігінің дамуы зайырлы соттар ұйымдастырылуымен салыстыруға болады: бюрократияның күшеюі, сот өкілеттігінің нақты заңмен шектелуі және иерархия құрылуы. Бұл процесс 1856 жылы басталды. 1856 жылғы қадилер жарлығына дейін қадилер Порта тағайындаған және Осман діни сот жүйесінің құрамына кірген. Жарлықта муфтилермен және ғалымдармен (уламалармен) кеңесу ұсынылады. Іс жүзінде қадилердің үкімдері көбінесе сотқа тағайындалған муфтилермен тексерілетін. Басқа маңызды шешімдер де Мәжліс әл-Ахкам муфтиі немесе оған байланысты ғалымдар кеңесімен тексерілетін. Егер жергілікті қади мен муфтий келіспесе, істі құзырлы Бас муфтийге жіберу қалыптасқан. Кейін, 1880 жылы жаңа Шариғат соттары жарлығы иерархиялық сот жүйесін енгізді. Әділет министрлігі арқылы тараптар провинциялық қадилер мен ни’ибтердің шешімдеріне қарсы Каир шариғат сотына шағымдана алатын. Онда тараптар шейх әл-Азхар мен Бас муфтийге ашық шариғат сотына шағымдана алатын, сондай-ақ басқа да адамдарды қосуға болады. Ақырында, судьялар іс оларға толыққанды түсініксіз болған жағдайда, өздеріне тағайындалған муфтилермен кеңесуге тиіс болды. Егер мәселе шешілмесе, іс Бас муфтийге жіберуге тиіс еді, ал оның фетвасы қади үшін міндетті болды.
Біліктіліктері
Қади (көрсетілген дереккөзге сәйкес) еркек, ересек, бос адам, мұсылман, ақыл-есі дұрыс, жала жабудан сотталмаған және ислам ғылымында білімді болуы керек. Қади өз қызметін қоғамдық орында атқаруы тиіс, ең басты мешіт ұсынылады, немесе өз үйінде, онда жұртшылыққа еркін кіру мүмкіндігі болуы керек. Қади билігі бір күндік жолмен жүріп өтетін аумаққа дейін жетеді. Сот процесінің басталуы теориялық тұрғыдан талапкер мен жауапкердің екеуінің де қатысуын қажет етеді. Егер талапкердің қарсыласы басқа сот округінде тұратын болса, талапкер өз округінің қадиіне дәлелдерін ұсына алады, ол кейін айыпталушы тұратын округтің судьясына хат жолдап, оған қарсы дәлелдерді жібереді. Аталған қади айыпталушыны шақырып, сол негізде оны кінәлі деп табады. Қадилер сот жазбаларын өздерінің мұрағаттарында (диван) сақтайды және қызметтен босатылғаннан кейін оларды ізбасарларына тапсырады. Қадилер сотқа қатысушылардан сыйлық қабылдамауы керек және сауда-саттықпен айналысуда сақтық танытуы керек. Лауазымға қатысты ережелерге қарамастан, мұсылман тарихы қадилерге қатысты шағымдарға толы. Көптеген жағдайларда қадилердің уақфтарды, діни қайырымдылықтарды басқаруы мәселе болып келген. Қадидің қандай біліктіліктерге ие болуы керек екені заңда көрсетілген, бірақ бұл мәселеде заң біркелкі емес. Барлық заңгерлер келісетін ең төменгі талап – қадидің сот куәсі сияқты біліктіліктерге ие болуы керек: бос, ақыл-есі дұрыс, ересек, сенімді және мұсылман болуы керек. Кейбіреулер олардың заңгерлік білімі де болуын талап етеді, яғни заңды жақсы білуі керек, ал басқалары осы біліктілікті қосымша деп санайды және заңды жақсы білмей де адам лауазымдық міндеттерін тиімді атқара алатынын көрсетеді. Соңғы пікір бойынша, заң мәселесінде білімі жеткіліксіз қади шешім қабылдамас бұрын білімді адамдармен кеңеседі. Шындығында, білімді қадилерге де кеңес алу ұсынылады, өйткені білімді де адамдар қателік жасайды және басқалардың пікірлерінен пайда көре алады. Дегенмен, соңғы шешім қабылдауда кеңес бергендердің үні ескерілмейді. Ислам соты бір судьядан тұратын сот, ал соңғы шешім бір қадидің мойнында болады.
Құзыреті
Қадидің юрисдикциясы теориялық тұрғыдан ол қолданған заңның ауқымымен сәйкес келетін. Бұл заң негізінен мұсылмандарға арналған еді, ал ислам мемлекетінің ішінде тұратын мұсылман емес немесе дхимми қауымдарының ішкі істері олардың өз юрисдикцияларында қалдырылды. Ислам заңы дхиммилерді тек мұсылмандармен және ислам мемлекетімен қарым-қатынастары тұрғысынан реттеді. Бірақ іс жүзінде қадидің юрисдикциясы басқа да юрисдикциялармен шектелді, әсіресе мазалим соты және шуртаның юрисдикциясы. Мазалим – бұл сот (оның төрағасы жоғары билеушінің өзі немесе оның әкімі) болатын, ол дерлік кез келген зардап шеккен тараптан келіп түскен шағымдарды тыңдайтын. Ислам заңы апелляциялық юрисдикцияны қарастырмағандықтан, қадидің шешімі соңғы және қайтарылмайтын деп есептелгендіктен, мазалим соты қадилердің әділетсіз шешімдеріне шағымданған жағдайларда апелляциялық сот ретінде жұмыс істей алатын. Мазалим судьясы ислам заңдарының ережелеріне (фикх) немесе кез келген жазба заңға бағынбады, бірақ ол әділеттілік принциптеріне сүйене отырып шешімдер қабылдауға еркін болды. Осылайша, мазалим соты қадидің әділеттілікті еркін ескере алмауының орнын толтырды. Сонымен қатар, ол ислам заңының кейбір кемшіліктерін де жойды, мысалы, жақсы дамыған зиян келтіру құқығының болмауы, бұл негізінен заңның келісімшарттарды бұзумен айналысуына байланысты болды. Одан әрі, ол мемлекеттік қызметкерлерге қатысты шағымдарды қарады. Шурта, екінші жағынан, қылмыстық әділеттілікті қамтамасыз ететін мемлекеттік аппарат болды. Ол да заңдағы кемшіліктерді жойды, атап айтқанда, оның қылмыстық кодексінің толық еместігі мен процедуралық қатаңдығын. Теориялық тұрғыдан қади қылмыстық юрисдикцияны жүзеге асырғанмен, іс жүзінде бұл юрисдикция оның құзыретінен алынып, өзінің жазалары мен процедураларын әзірлеген шуртаға толықтай берілді. Қадиге мұрагерлік, жеке мәртебе, мүлік және коммерциялық мәмілелерге қатысты істерді қарау юрисдикциясы қалды. Тіпті осы юрисдикция шегінде де, белгілі бір қадидің юрисдикциясы тағайындаушы жоғары лауазымды тұлғаның қалауы бойынша белгілі бір істермен немесе істердің түрлерімен шектелуі мүмкін. Сот өкілеттіктерін беру принципі жоғары билеушіге осы өкілеттіктерді қадиге беруге ғана емес, сонымен қатар қадилерге оларды басқаларға беруге мүмкіндік берді, және бұл өкілеттіктер тізбегінде ешқандай шектеу болған жоқ. Тізбектегі барлық адамдар, жоғары билеушінің немесе оның әкімінің өзінен басқа, қади атағын иеленді. Теориялық тұрғыдан алғанда, қадиді тағайындауды тағайындаушы жоғары лауазымды тұлғаның жай ауызша мәлімдемесі арқылы жасауға болады, бірақ әдетте бұл жазбаша куәлік арқылы жасалды, бұл тағайындалған адамның жоғары лауазымды тұлғаның алдында болу қажеттілігін жойды. Тағайындау шарты бойынша емес, біржақты болып табылады және оның күшіне енуі үшін тағайындалған адамның келісімі қажет емес. Оны кез келген уақытта жоюға болады.
Яһудилердің қолданысы
Осман империясында өмір сүрген яһудилер кейде дауларды шешу үшін қади соттарын пайдаланған. Османдық жүйеде империяның барлық аймағындағы яһудилер өз соттарын бақылау және өз діни заңдарын қолдануға ресми құқықтарын сақтап қалды. Яһуди істерін қади соттарына әкелу себептері әртүрлі болды. XVI ғасырда Иерусалимде яһудилер өз соттарын сақтап, салыстырмалы түрде тәуелсіздікке ие болды. Раввин Сэмюэл Де Медина және басқа да көрнекті раввиндер өз діндестерін мемлекеттік соттарға іс беруге тыйым салынғаны және мұның яһуди заңдық билігін әлсірететіні туралы қайта-қайта ескертті, оны тек "салық салу, коммерциялық мәмілелер және келісімшарттарға қатысты мәселелерде" ғана алмастыруға болатындығын айтты. Ғасыр бойы яһуди сот ісіне қатысушылар мен куәгерлер, қажет болған жағдайда немесе шақырылғанда, мұсылман соттарының отырыстарына қатысты. Мұсылмандарға қарсы іс қозғағысы келген яһудилер қади соттарына жүгінді, онда олар күтпеген объективтілікке тап болды. Бірақ яһудилер мен мұсылмандардың құқықтық жағдайы сақталды. Яһудилерге немесе мұсылмандарға қарсы куәліктердің салмағы әртүрлі болды.
Шри-Ланкада
Мұсылман неке және ажырасу туралы заңның 12-бабына сәйкес, Сот қызметі жөніндегі комиссия жақсы мінез-құлқы мен лауазымы бар, сондай-ақ тиісті білімі бар кез келген мұсылман еркесін қазы (квази) етіп тағайындай алады. Қазының тұрақты сот ғимараты болмағандықтан, «қазы соты» термині қазіргі контексте қолданылмайды. Қазы кез келген жерде және кез келген уақытта істерді тыңдай алады. Қазіргі уақытта көптеген қазылар дін ғалымдары емес. Мұсылман неке және ажырасу туралы заңның 15-бабына сәйкес, Сот қызметі жөніндегі комиссия Шри-Ланкада тұратын, жақсы мінез-құлқы мен лауазымы бар, сондай-ақ тиісті білімі бар бес мұсылман еркесінен тұратын қазылар кеңесін тағайындай алады. Осы кеңес қазылардың шешімдеріне шағымдарды қарау үшін құрылған. Қазылар кеңесінің де тұрақты сот ғимараты жоқ. Әдетте, шағым беру немесе істі қайта қарау үшін қазылар кеңесінен шешім шығуына кем дегенде екі-үш жыл уақыт кетеді. Қазылар кеңесі іс жүргізуді кез келген уақытта бастап, кез келген уақытта аяқтауға құқылы. Қазылар кеңесінің кеңсесі Хулфтсдорп, Коломбо 12 мекенжайында орналасқан.
Постколониализм және әйел судьялар
Мұсылман мемлекеттері Еуропадан тәуелсіздік алған кезде отарлаушы державалар білім беру және үкіметтің түрлі салаларында уәжіксіздікке қасақана орын берді. Еуропалық отарлаушылар "жергілікті тұрғындарды" заң білімі мен заңгерлік мамандықтарға қол жеткізуден мұқият шеттетуге тырысты. Осының салдарынан заңгерлердің саны жеткіліксіз болды, ал сот жүйесіндегі бос орындарды толтыру үшін әйелдер қажет болды. Үкімет басшылары кеңейіп жатқан мемлекеттік бюрократиядағы лауазымдарды толтыру үшін әйелдерге білім беру мүмкіндіктерін кеңейтуге көшті, ал 1950-ші және 1960-шы жылдары әйелдердің судьялар ретінде тағайындалуының алғашқы кезеңі басталды. Мұсылман әлемінде ең көп әйел судьясы бар Индонезияда осылай болды. Кейбір елдерде, мысалы Мысырда, отарланған халықтың заңды оқуға көбірек мүмкіндіктері болды. Постколониалды мемлекетте заңгерлік мамандықтарды оқып, заңгерлік және басқа да бюрократиялық лауазымдарды иеленуге жеткілікті ер адамдардың болуы әйелдердің сот лауазымдарына қабылдануын кейінге қалдырған болуы мүмкін. Екінші дүниежүзілік соғыста американдық әйелдер де өте қажеттілік туғандықтан бұрын-соңды болмаған деңгейде жұмысқа қабылданып, еңбек күшіне қосылды.
Қазіргі заманғы әйел судьялар мұсылман мемлекеттерінде
Қади рөлі дәстүрлі түрде ерлерге ғана шектелгенімен, қазір әйелдер көптеген елдерде қади қызметін атқарады, оның ішінде Мысыр, Израиль, Иордания, Малайзия, Палестина, Тунис, Судан және Біріккен Араб Әмірліктері. 2009 жылы Палестина билігі Батыс жағалауда екі әйелді қади қызметіне тағайындады. Индонезияда шамамен 100 әйел қади бар. Мароккодағы бір зерттеуші әйел судьялардың алименттік істерде әйелдердің мүдделерін жақсырақ қорғайтынын және шариғат талаптарын сақтауда, мысалы, неке үшін уәлидің (ер адамның қамқоршысының) болу қажеттілігінде, ер әріптестерімен ұқсас көзқарасқа ие екенін анықтады. Бұл әрекеттертің нәтижесі әр түрлі болды, себебі Османдықтар жасаған реформалар көбінесе азаматтық құқық сияқты салаларды қадидің шариғат негізіндегі, әсіресе Ханафи мектебінің қағидаларына сүйенген шешімдеріне ашық қалдырды. Осман империясында кадилік – қади басқаратын аудан – санжақтан кіші әкімшілік бірлік болып табылды.
Қадистерді қолдануды кеңейту
Империя кеңейген сайын, әкімшілік жүйеге енгізілген құқықтық қиындықтар да артты және шекараны кеңейту жағдайларымен күшейтілді. Әсіресе, ислам империясы көптеген мұсылман емес халықтардың болуымен күресу үшін құқықтық тетіктерді бейімдеді, бұл түрленуге деген ынталандыруларға қарамастан және қоғамдық құқықтық форумдарға институционалдық қорғау болғандықтан империяның тұрақты ерекшелігі болды. Ислам құқығының осы аспектілері әлемнің басқа бөліктерінен келген саяхатшыларға жақсы таныс болар еді. Шындығында, еврей, армян және христиан саудагерлері исламдық және батыс аймақтарында институционалдық байланыстылықты байқады, олар осы ұқсастықты күшейту үшін келіссөздер жүргізіп, стратегияларды қабылдады.