Кіріспе

Аяқ табанының апоневрозы

Аяқ табанының фасциясы немесе аяқ табанының апоневрозы – аяқтың төменгі жағындағы (табан жағындағы) доғаны қолдайтын қалың дәнекер тінінен құралған апоневроз. Жақындағы зерттеулер аяқ табанының фасциясының, шын фасция емес, апоневроз екенін көрсетеді. Ол өкіл сүйектің (тобық сүйегінің) түйінінен басталып, метатарсал сүйектерінің бас жағына дейін (саусақтар мен аяқ орталық сүйектері арасындағы сүйек) созылады.

Анатомия

Табан асты жамбасы – табан бұлшықтарын жабатын жамбас тінінің қалың орталық бөлігі. Ол өкілді шеңбердің орталық процесі арасында созылады.

Құрылымы

Аяқ табанының фасциясы негізінен бойлық бағытталған коллаген талшықтарынан құралған. Оның құрылымында үш ерекше компонент бар: медиалдық компонент, орталық компонент (табан апоневрозы) және латеральдық компонент (оң жақтағы схеманы қараңыз). Орталық компонент ең ірісі және ең айқын көрінетіні.

Даму

Жас адамдарда табан фасциясы Ахилл сіңірімен тығыз байланысты, екеуінің арасында Ахилл сіңірінің дистальды бөлігінен бастап табан фасциясының өкшедегі басталуына дейін үздіксіз фасциалды байланыс бар. Бірақ, жас ұлғайған сайын бұл байланыс әлсірейді, егде адамдарда байланыстыратын талшықтар азайып, тіпті жоғалады. Сонымен қатар, табан фасциясы мен Ахилл сіңірі өкше сүйегіне жеке тіркеледі, сондықтан олар тікелей жанаспайды. Дегенмен, егер саусақтар дорсифлексияланса (жоғары иілсе), табан фасциясы желкендеу механизмі арқылы тартылады. Егер Ахилл сіңіріне созу күші түсірілсе, ол табан фасциясындағы созу күшін арттырады. Клиникалық жағдайда бұл байланыс табан фасциясының қабынуы (плантарлық фасциит) емдеуінің негізі ретінде қолданылады, гастрокнемиус/солеус бұлшық тобына созу жаттығулары мен түнгі созуға арналған шиналар қолданылады.

Функция

Табан фасциясы аяққа салмақ түскенде керілуге ұшырайтын байланыстырғыш таяқша ретінде әрекет ете отырып, аяқ аркасын қолдауға көмектеседі. Бір биомеханикалық модель бойынша, ол аяқтың жалпы жүктемесінің 14%-ын көтереді. Денелерде жасалған эксперименттерде табан фасциясының 1189 ± 24 Ньютон (121 ± 24 кгф немесе 267 ± 55 фунт) жүктемеде жыртылғандығы анықталды. Жыртылу көбінесе өкше сүйегіне (кальканеус) проксимальді жабысу жерінде орын алады, бұл симптомдардың әдеттегі орналасуымен сәйкес келеді (яғни, табан фасциітінде). Табан фасциясын толық жырту немесе хирургиялық босату аяқ аркасының қатаңдығының төмендеуіне және аяқтың бойлық аркасының айтарлықтай құлауына әкеледі. Модельдеу нәтижесінде мұндай жағдайлар аяққа жүктеме түскенде тік орын ауыстырудың 17%-ға және көлденең созылудың 15%-ға өсуіне алып келеді деп болжанды. Хирургиялық босату сонымен қатар табан байламдарындағы кернеуді және табан басы астындағы метатарсал сүйек бастарына түсетін қысымды едәуір арттырады. Жоғарыда аталған көрсеткіштердің көпшілігі денелерді зерттеу немесе модельдерді қолдану арқылы алынған болса да, олар аяқтың құрылымдық тұтастығын сақтауда табан фасциясының қаншалықты үлкен жүктемеге ұшырайтынын көрсетеді.

Қадам

Табан фасциясы жүріс кезінде динамикалық функцияда да маңызды рөл атқарады. Зерттеулер көрсеткендей, табан фасциясы жүрістің тірек фазасында үнемі созылады. Ол ортаңғы тұрудан бұрын және одан кейін қарқынды созылуға ұшырайды, ортаңғы тұру мен аяқтан шығу аралығында созылу 9%-дан 12%-ға жетеді. Осы кезеңде табан фасциясы серіппе сияқты жұмыс істейді, бұл энергияны сақтауға көмектеседі. Сонымен қатар, табан фасциясы аяқтың қалыпты механикалық жұмысында маңызды рөл атқарады, "желді механизмге" үлес қосады. Жүріс-тұрыстың итеру фазасында бақайшақтар дорсифлексияланғанда, табан фасциясы керіліп, осының нәтижесінде бойлық доға көтеріліп, аяқ қысқарады (3А қараңыз). Бұл механизмді желді механизмнің барабанына оралған кабельмен салыстыруға болады (3B қараңыз); табан фасциясы – кабель, метатарсальдық бас – барабан, ал алдыңғы фаланга – тұтқа.

Жақсылық

Плантарлық фасцит – табанның фасциясының көбінесе ауырсыну тудыратын дегенеративті процесі. Calcaneal spur (өкіше шұңқыры) – ахилл сіңірінің бекітілу жеріндегі ақаштың төменгі жағында немесе өкішенің артқы бөлігінде орналасқан кішкентай кальцификацияланған сүйек өсіндісі (остеофит). Бұл жағдай әдетте, ұзақ мерзім ішінде плантарлық фасциттің салдары болып табылады. Сонымен қатар, балаларда анкилоздық спондилитке байланысты болуы мүмкін.

Басқа

Плантарлық фиброматоз – бұл плантарлық фасцияның қатерлі емес, сирек кездесетін қалыңдауы. Псориаздық артрит – плантарлық фасцияға әсер етуі мүмкін қабынулы артриттің бір түрі. Плантарлық фасцияның жыртылуы/жарылуы – бұл плантарлық фасцияның сирек кездесетін, ауырсынулы жыртылуы. Жыртылу толық немесе ішінара болуы мүмкін.