Кіріспе
Лидия Эмили Флорентин Яннсен (1843–1886) – эстон ақыны. 24 желтоқсан 1843 жылы (ескі стиль бойынша 12 желтоқсан 1843) дүниеге келген, 11 тамыз 1886 жылы (ескі стиль бойынша 30 шілде 1886) қайтыс болған. Ол Лидия Койдула атты қаламдығымен белгілі. Оның есімнің эстон тіліндегі мағынасы – «Таңның Лидиясы». Осы атты оған жазушы Карл Роберт Якобсон берген. Ол сондай-ақ жиі «Таң әншісі» деп аталады. Эстонияда, Еуропаның басқа елдеріндегідей, 19 ғасырдың ортасында жазуды әдепті қыз үшін лайықты мансап деп санамаған. Койдуланың поэзиясы және оның халықшыл әкесі Иоганн Вольдемар Яннсеннің (1819–1890) газеттегі еңбектері анонимді болып қалды. Осыған қарамастан, ол эстон театрының негізін қалаушы, көрнекті әдеби тұлға және ықпалды радикал Карл Роберт Якобсонмен (1841–1882) және эстон ұлттық эпосы «Калевипоэг» («Калев ұлы») авторы Фридрих Рейнхольд Кройцвальдпен (1803–1882) тығыз байланыста болды. Уақыт өте ол Эстонияның ұлттық ақыны дәрежесіне көтерілді.
Lydia Emilie Florentine Jannsen (24 December 1843 [O. S. 12 December 1843] – 11 August 1886 [O. S. 30 July 1886]), known by her pen name Lydia Koidula, was an Estonian poet. Her sobriquet means 'Lydia of the Dawn' in Estonian. It was given to her by the writer Carl Robert Jakobson. She is also frequently referred to as Koidulaulik – 'Singer of the Dawn'. In Estonia, like elsewhere in Europe, writing was not considered a suitable career for a respectable young lady in the mid 19th century. Koidula's poetry and her newspaper work for her populist father, Johann Voldemar Jannsen (1819–1890) remained anonymous. In spite of this, she was a major literary figure, the founder of Estonian theatre, and closely allied to Carl Robert Jakobson (1841–1882), the influential radical and Friedrich Reinhold Kreutzwald (1803–1882), writer of the Estonian national epic, Kalevipoeg (The Son of Kalev). Over time, she has achieved the status of the national poet of Estonia.
Өмірбаян
Лидия Яннсен Эстонияның Вендра (Феннерн) қаласында дүниеге келген. Отбасы 1850 жылы жақын маңдағы Пярну (Пернау) қаласына көшіп барды, онда 1857 жылы оның әкесі алғашқы жергілікті эстон тіліндегі газетті ашқан, ал Лидия неміс тіліндегі гимназияда оқыған. Яннсендер 1864 жылы Тарту (Дорпат) университеттік қаласына көшіп барды. Ресей империясында ұлтшылдықтың кез келген көрінісі, оның ішінде ана тілінде жариялау өте сезімтал мәселе болды, алайда патша Александр II (1855–1881) билігі салыстырмалы түрде либералды болғандықтан Яннсен императорлық цензураны 1864 жылы бүкіл елге таралатын алғашқы эстон тіліндегі газетті шығаруға көндіре алды. Пярнудағы жергілікті және жалғары газеттердің екеуі де Postimees (The Courier) деп аталды. Лидия әкесі үшін екі газетте де жазды, сонымен қатар өзінің туындыларын да жариялады. 1873 жылы ол әскери дәрігер Эдуард Михельсонға үйленді және Кронштадтқа (Санкт-Петербургке жақын аралдағы орыс теңіз базасы) көшіп барды. 1876–78 жылдары Михельсондар Бреслау, Страсбург және Вена қалаларын аралады. Койдула 13 жыл бойы Кронштадтта тұрды, және осы уақыт ішінде жазда Эстонияда өткізсе де, ол ешқашан тоқтатпайтын, ауыр сағыныш сезімін бастан өткергендігі айтылады. Лидия Койдула үш баланың анасы болды. Ол 1886 жылдың 11 тамызында сүт безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды. Оның соңғы өлеңі – Enne surma — Eestimaale! (Өлім алдында, Эстонияға!).
Шығармалары
Коидуланың ең маңызды еңбегі – Emajõe ööbik, (Емаjõги өзенінің түнқұйрығы) 1867 жылы жарық көрді. Балтық немістері 13-шы ғасырдан бері аймақта гегемонияны сақтап келді, тіпті неміс, поляк, швед және орыс билігінің кезеңінде де, сондықтан 19-шы ғасырдағы Эстонияда неміс тілі білім беру және интеллигенцияның тілі болды. Әкесі сияқты (сондай-ақ, сол кездегі басқа эстон жазушылары да) Коидула көптеген сезімтал неміс прозасын, поэзиясын және драмаларын аударды. Бiedermeier стилі 1815 жылдан 1848 жылға дейін континенттік Еуропадағы «буржуазиялық» өнерге басымдық танытты, ол Наполеонның жеңілісінен кейін революциялық идеяларды басу нәтижесінде дамыды. Ол қарапайым, әсемдікке таласпайтын және пасторальдық романтизммен сипатталды; оның тақырыптары үй, отбасы, дін және ауылдық өмірдің көріністері болды. Коидуланың ертедегі Vainulilled (Дала гүлдері; 1866) туындысының тақырыптары, әрине, прото-Biedermeier еді, бірақ оның нәзік, мелодиялық өңдеуі ешқандай жағдайда қарапайым немесе жалаң емес, Emajõe Ööbik-тің ұлттық сезімге толы шығармаларында көрсетілгендей. Коидула эстон халқының тарихи бағындырылуын жеке қорлық ретінде қабылдады; ол құлдық пен бағыныштылықтың мойынтұрығы туралы жеке тәжірибесінен айтатын секілді сөйледі. 1860-шы жылдардағы Ұлттық ояну кезінде Эстония 600 жылдан астам уақыт бойы Дания, Германия, Швеция, Польша және Ресей сияқты шетелдік державалардың билігінде болды. Осы контексте ол өзінің ұлттың тағдырындағы рөлін жақсы сезінді. Ол бірде фин тілшісіне былай деп жазды: «Адам тарих жасауға мүмкіндігі бар үлкен заманда кішкентай болу – күнә, үлкен күнә». Крейцвальд бастаған эстон әдеби дәстүрі Коидуламен жалғасты, бірақ «Виру барды» ежелгі эстондық халықтық өнер дәстүріне еліктеуге тырысқанда, Коидула (көбінесе) қазіргі заманғы, батыс еуропалық рифмалы өлеңдерде жазды, ол 19-шы ғасырдың ортасына қарай басым формаға айналды. Бұл Коидуланың поэзиясын көпшілік оқырманға оңай түсінікті етті. Бірақ Коидуланың ең маңызды жағы – оның таңдаған өлең пішімі емес, эстон тілін шебер пайдалануы болды. 1860-шы жылдары Эстония тілі әлі де Ресей империясының Балтық провинциясында, неміс үстемдігінде, қысымға ұшыраған жергілікті шаруалардың тілі болып саналды. Ол әлі де орфографиялық пікірталас нысаны болды, көбінесе білім беру немесе діни мәтіндер, фермерлерге практикалық кеңестер немесе арзан және көңілді халықтық әңгімелер үшін қолданылды. Коидула өз тілінде отбасылық мысық туралы «Meie kass» (Біздің мысығымыз) және нәзік махаббат поэзиясы «Head ööd» (Жақсы түн) сияқты сезімдерді білдіру үшін, сондай-ақ, қанаушылыққа ұшыраған ұлтқа «Mu isamaa nad olid matnud» (Менің елім, олар сені жерледі) деп айтуға арналған күшті шақыруды сәтті пайдаланды. Лидия Коидуланың айтуынша, эстон тілі – қарым-қатынас құралы ғана емес, ол алғаш рет колониалдық көзқарасқа, яғни эстон тілі – дамылмаған коммуникация құралы деген пікірге қарсы тұрды.
Драмалық
Коидула сондай-ақ Эстония мәдениетін насихаттау үшін 1865 жылы Тартуда Яннсендер бастаған «Ванэмуайн қоғамындағы» (эстонша: Vanemuise Selts) драмалық қызметі арқылы «эстон театрының негізін қалаушы» болып саналады. Лидия алғашқы болып эстон тілінде пьеса жазды және сахналық режиссура мен өндірістің практикалық мәселелерін қарастырды. Таллиндегі неміс театрында эстондық интерлюдиялар болғанмен, XIX ғасырдың басында театр орта ретінде бағаланбады және көптеген жазушылар драманы маңызды деп санамады, алайда Кройцвальд екі өлең трагедиясын аударған болатын. 1860-шы жылдардың аяғында эстондықтар мен финдер өз ана тілдерінде спектакльдер шығара бастады. Коидула да соған сәйкес 1870 жылы «Ванэмуайн» қоғамы үшін «Сааремаа Онупоег» (Сааремаадан келген туыс) комедиясын жазды және режиссерлік етті. Ол Теодор Корнердің (1791–1813) «Бремендік туыс» («Der Vetter aus Bremen») фарсын эстондық жағдайға бейімдеу арқылы жазылған. Кейіпкерлер элементарлы, сюжет қарапайым болғанымен, ол танымал болды және Коидула «Марет я Мина» (aka Kosjakased; The Betrothal Birches, 1870) және өзінің алғашқы толық эстондық пьесасы – «Сäärane mulk» (Қай құсқыр!) пьесаларын жазды. Коидуланың театрға деген көзқарасына философ, драматург және сыншы Готтольд Ефрем Лессинг (1729–1781), «Адам нәсілінің тәрбиесі» (Erziehung des Menschengeschlechts, 1780) кітабының авторы әсер етті. Оның пьесалары дидактикалық сипатта болды және халыққа білім беру құралы ретінде қызмет етті. Коидуланың театрлық ресурстары шектеулі және қарапайым болды – дайындықсыз, әуесқой актерлер және әйел рөлін ер адамдар орындады, бірақ оның замандастарын таң қалдырған нәрсе – сенімді кейіпкерлер галереясы және заманауи жағдайды білу болды. 1869 жылы өткен Эстонияның алғашқы ән фестивалінде Лидия Коидуланың сөздеріне жазылған екі өлең орындалды: «Sind Surmani» (Өлімге дейін) және «Mu isamaa on minu arm» (Менің елім – менің махаббатым), ол Кеңес окупациясы кезінде, оның әкесінің «Mu isamaa, mu õnn ja rõõm» (Менің елім – менің мақтанышым және қуанышым), 1921 мен 1940 жылдар аралығында Эстония Республикасының гимні болған туындысы тыйым салынған кезде, ресми емес гимнге айналды. Коидуланың әні рұқсат болған жағдайда да, болмаған жағдайда да әр фестивальдің соңында орындалды. Бұл дәстүр бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.
Лидия Койдуланың мемориалдық мұражайы
Пярну мұражайының филиалы, бұл мұражай 19 ғасырдағы эстондық ұлттық ояну дәуіріндегі маңызды тұлғалар – ақын Лидия Койдула мен оның әкесі Иоганн Волдемар Яннсеннің (Эстония гимнінің авторы) өмірі мен шығармашылығына шолу жасап береді. Койдула мұражайы Пярну Улейое мектебі ғимаратында орналасқан. Ғимарат 1850 жылы салынған және ерекше интерьерге ие. 1863 жылға дейін бұл Иоганн Волдемар Яннсеннің үйі және «Перно Постмейз» газетінің редакциясы болды, қазір тарихи ескерткіш ретінде қорғалып келеді. Яннсеннің үлкен қызы, ақын Лидия Койдула осы үйде өсті. Мұражайдың басты міндеті – Койдула мен Яннсеннің есімін мәңгі есте қалдыру және тұрақты көрме арқылы олардың өмірі мен шығармашылығын Эстониядағы ұлттық ояну дәуірінің аясында таныстыру. Лидия Койдуланың ескерткіші Пярну қаласының орталығында, Кунинга және Лауна көшелерінің қиылысындағы Виктория қонақ үйінің тарихи ғимаратының жанында орналасқан. Ескерткіш 1929 жылы орнатылған, ол эстон мүсіншісі Амандус Адамсонның соңғы жұмысы болды. Сонымен қатар, ол бұрынғы 100 кроналық банкнотада бейнеленген.