Германиядағы бұрынғы протестант шіркеуі

Кіріспе

Помераниялық евангелистік шіркеу (Pomeranian Evangelical Church) – Германияның Мекленбург-Форпоммерн (Mecklenburg Vorpommern) штатындағы протестанттық аймақтық шіркеу, ол Померанияның жақын бөлігінде тұратын азаматтарға қызмет көрсетті. Помераниялық евангелистік шіркеу Мартин Лютер және Реформация кезіндегі басқа реформаторлар тарапынан жеткізілген үйретімдерге негізделген. Ол лютерандық және реформаланған дәстүрлерді біріктірді (Пруссия одағы). Шіркеудің орталығы Грайфсвальд қаласы болды, ал епископтың уағыз айту орны – Грайфсвальдтағы бұрынғы Святой Николай колледж шіркеуі. 2012 жылдың мамырында Помераниялық евангелистік шіркеу Солтүстік Эльбиялық евангелистік лютерандық шіркеу және Мекленбург евангелистік лютерандық шіркеуімен бірігіп, Солтүстік Германиядағы евангелистік лютерандық шіркеу құрамына енді. Помераниялық евангелистік шіркеу 1950-1969 жылдар аралығында және 1991-2012 жылдар аралығында Германиядағы протестант шіркеуінің (Evangelische Kirche in Deutschland, EKD) толық мүшесі болды, сондай-ақ 1950-2003 жылдар аралығында Евангелистік шіркеудің, ал одан кейін Евангелистік шіркеулер одағының мүшесі болды. Шіркеу сонымен қатар Еуропадағы протестант шіркеулері қауымдастығының мүшесі болды. Соңғы епископ – 2006 жылдан бері доктор Ханс Юрген Абромейт.

Тарих

Реформация кезінде Померания Киелі Рим империясының (Померания герцогтығы) құрамында үш жеке мемлекет болды: екі тармақ герцогтық – Штеттин Помераниясы (астанасы: Штеттин, 1945 жылдан бастап Шчецин деп аталды) және Волгаст Помераниясы (астанасы: Волгаст), сондай-ақ Каммин князь-епископтары басқарған әлемдік княздік (астанасы: Колберг, 1945 жылдан бастап Кольобжег деп аталды). Бұл князь-епископтар Рим-католик діні бойынша Каммин епархиясына (орналасқан жері: Каммин, 1945 жылдан бастап Каминь Поморский деп аталды) басшылық етті, ол епархияның барлық князьдік-епископтық мемлекетін, Штеттин Помераниясын, Шығыс Мекленбургтің бір бөлігін, Жаңа Марш және Волгаст Помераниясының көп бөлігін қамтыды. Соңғысының Рюген аралы Роскильде Рим-католик епархиясының құрамында болды, ол 1537 жылы Дания королі тарапынан лютерандыққа айналдырылды, ал Волгаст Помераниясының солтүстік құрлықтағы бөлігі Шверин епархиясының бір бөлігі болды.

Реформация және лютерандық мемлекеттік шіркеулердің құрылуы

1534 жылдың 13 желтоқсанында Трептоу-ан-дер-Регадағы Помераниялық жалпы диетасы филиалдық герцогтіктерде лютерандық дінді енгізуге қолдау көрсетті, соның салдарынан келесі жылдары Камин епархиясындағы көптеген қауымдар мен прихожандар лютерандыққа көшті. Тек Каммин князь-епископтығында ғана епископ католик дінін қорғай алды. 1535 жылы атақты Померания реформаторы Йоханнес Бугенхаген, сондай-ақ Доктор Померанус аталған, Померания үшін алғашқы лютерандық шіркеу тәртібін (Kirchenordnung; шіркеу конституциясы) жасады, бірақ ол тек 1563 жылы іске асырылды. 1535 жылы екі Помераниялық филиалдық герцогтық – Померания-Вольгаст және Померания-Штеттин, әрқайсысы өздерінің рухани басшыларын тағайындады (1563 жылдан бастап бас суперинтенданттар деп аталды), Померания-Вольгаст үшін Грефсвальдта, ал Батыс Померания-Штеттин үшін Штеттинде орналастырды, бірақ 1945 жылдан бастап Штеттинге бағынышты Столпта (Слупск деп қайта аталды), Померания-Штеттиннің шығыс бөлігіне қосалқы құзыреттерімен. 1544 жылы Камин епархиялық соборлық бөлімі Мантеуффельдің ізбасары ретінде сайланды, ол Камин епархиясындағы алғашқы лютеран болды, бірақ Рим Папасы оны растамады. Содан кейін Суаве князь-епископтығында лютерандық дінді енгізді. Алайда, оның рухани лютерандық көшбасшы ретіндегі құзыреті князь-епископтық мемлекетке (Hochstift) ғана шектелді, ал бұрынғы Камин епархиялық аумағындағы барлық жерде тиісті герцогтік билеушілер тағайындаған суперинтенданттар лютерандық басшылықты қабылдады. Содан бері протестантизм герцогтік және епископтық Померанияның барлық аймақтарында басым христиан діні болды. Герцогтік және князь-епископтық Померанияның үш мемлекетіндегі лютерандық шіркеулер мемлекеттік шіркеулер саналды. Померания-Барт (1569–1605; Грефсвальдтағы бас суперинтенданттың басшылығымен) және Померания-Ругенвальде (1569–1620; 1604 жылға дейін Столптағы суперинтенданттың басшылығымен, содан кейін Штеттин) сияқты Померания үкіметтеріне қатысусыз уақытша бөліністер екі герцогтік мемлекеттік шіркеудің құрылысына әсер етпеді. 1557 жылы және одан кейін сайланған Камин князь-епископтығының әкімшілері теологиялық біліміне ие болмады және князь-епископтық лютерандық мемлекеттік шіркеудің рухани басшылары ретінде қызмет етпеді, бірақ 1558 жылдан бастап суперинтенданттар (Stiftssuperintendenten; яғни Хохштифттің суперинтенданты) тағайындалды. Сол жылы Камин князь-епископтығы да өзінің лютерандық консисториясын құрды. 1556 жылы Померания-Вольгаст өзінің жеке консисториясын (Грайфсвальд консисториясы) құрды. Оның аумағы Рандов өзенінен солтүстікке қарай Померанияны және Свине мен Одер өзендерінің батысын қамтыды. 1575 және 1815 жылдар аралығында Стральзунд, Померания-Вольгаст қаласы, қала шегіндегі лютерандық қауымдар үшін өз консисториясын ұстады. Отыз жылдық соғыс (1618–1648) кезінде Померания шведтердің оккупациясына түсті. 1625 жылы Вольгаст герцогтік тармағы еркек желісінде жойылып, Штеттинге мұра қалдырылды. 1637 жылы Штеттин тармағының да жойылуымен Бранденбург сайлаушылары Померанияны мұра етті, бірақ швед оккупанттары бұған кедергі келтірді. 1653 жылы келіссөздер мен талқылаулардан кейін Швеция мен Бранденбург герцогтік Померанияны швед Помераниясына (бұрынғы Померания-Вольгаст және бұрынғы Померания-Штеттиннің батысын қамтиды) және Бранденбург Помераниясына (бұрынғы Камин князь-епископтығы және бұрынғы Померания-Штеттиннің орталық және шығыс бөліктерін қамтиды) бөлді. Швед (Гитер) Помераниясының лютерандық мемлекеттік шіркеуі Грефсвальдтағы Вольгаст Помераниясының шіркеулік институттарын (консистория және бас суперинтенденция) өз қолына алды, ал Штеттиндегі консистория және бас суперинтенденция жабылды. Бранденбург (Алыс) Помераниясының лютерандық мемлекеттік шіркеуі Камин консисториясын Померания және Камин рухани консисториясы ретінде қайта ұйымдастырды (1668 жылға дейін Колберг консисториясы деп аталды) және Колбергтегі суперинтенденцияны қабылдады, оны бас суперинтенденцияға көтерді. 1558 жылы Каминнің астанасы Колбергте Камин консисториясы ретінде құрылған Померания және Камин рухани консисториясы сол қалада (1558–1668 жж., 1683–1686 жж.), Помераниядағы Старгардта (1668–1683 жж., 1686–1738 жж.) және кейін Штеттинде орналасқан. Потсдам (1685) жарлығымен гугеноттар Старгардта (1687), Столпта және Колбергте (1699) кальвинист қауымдарын құрды. Швед Помераниясы кальвинистердің көшіп келуіне жол бермеді. 1713 жылы швед Помераниясы Штеттинді бергеннен кейін, 1721 жылы кальвинисттер де сонда қауым құрды. Швеция Померания аумағының Бранденбург Помераниясына қайта-қайта берілуімен 18-ші ғасырдың басында Грайфсвальдтағы бас суперинтенденцияның аумағы Бранденбург Помераниясының батысының аумағына азайды. 1738 жылы Померания және Камин рухани консисториясы Штеттинге көшті, бірақ алыс Шығыс Бранденбург Помераниясына (Hinterkreise; яғни алыс аудандар) қашықтығына байланысты 1747 жылы шығысқа арналған қосалқы консисторияны – Кёслин (Кёслин консисториясы) құрды. 1750 жылы Берлиндегі Жаңа Жоғары Консистория (Lutherisches Oberconsistorium zu Berlin) Бранденбург Пруссиясындағы барлық лютерандық шіркеу органдары үшін жоғары билікке айналды. Помераниядағы аз ғана реформат (немесе кальвинист) қауымдары Берлиндегі Реформат Шіркеу Басқармасына (Reformierte Kirchen Direction) бағынды.

On 13 December 1534 the Pomeranian Common Diet in Treptow an der Rega voted in favour of the introduction of Lutheranism in the branch duchies, so in the subsequent years most congregations and parishioners in Cammin diocese converted to Lutheranism. Only in Cammin's prince episcopal state Bishop could defend the Catholic faith. In 1535 the first Lutheran church order (Kirchenordnung; church constitution) for Pomerania was designed by the famous Pomeranian Reformator Johannes Bugenhagen, also called Doctor Pomeranus, but was only implemented in 1563. In 1535 the two Pomeranian branch duchies, Pomerania Wolgast and Pomerania Stettin, each appointed its own spiritual leader (called general superintendent as of 1563), seated in Greifswald for Pomerania Wolgast and in Stettin for western Pomerania Stettin, and, however, subordinate to Stettin, in Stolp (renamed as Słupsk) as of 1945) with subsidiary competence for the eastern part of Pomerania Stettin. In 1544 the Cammin diocesan cathedral chapter elected as successor of Manteuffel, becoming the first Lutheran on the Cammin see, however, not confirmed by the Holy See. Suawe then introduced Lutheranism in the prince episcopal state. His competence as spiritual Lutheran leader, however, was restricted to the prince episcopal state (Hochstift), everywhere else in the former Cammin diocesan ambit superintendents, appointed by the respective ducal rulers, had taken Lutheran leadership. Protestantism had since been the prevailing Christian denomination in all of ducal and episcopal Pomerania. The Lutheran churches in the three states of ducal and prince episcopal Pomerania ranked as state churches. Temporary partitions without share in the Pomeranian governments, such as Pomerania Barth (1569–1605; ecclesiastically under the general superintendent in Greifswald) and Pomerania Rügenwalde (1569–1620; ecclesiastically under the superintendent in Stolp till 1604, then Stettin), had no effect on the structure of the two ducal state churches. The Administrators of Cammin prince bishopric, elected in 1557 and later, lacked theological skills and did not serve as spiritual leaders of the prince episcopal Lutheran state church any more, but superintendents (Stiftssuperintendenten; i. e. superintendent of the Hochstift) were appointed since 1558. In the same year the Cammin prince bishopric also established a Lutheran consistory of its own. In 1556 Pomerania Wolgast had established its own consistory (Greifswald Consistory). Its ambit comprised Pomerania north of the river Randow and west of the rivers Swine and Oder. Between 1575 and 1815 Stralsund, a city in Pomerania Wolgast, maintained an own consistory for the Lutheran congregations within the city boundary. During the Thirty Years' War (1618–1648) Pomerania fell under Swedish occupation. In 1625 the Wolgast ducal branch was extinct in the male line and bequeathed to Stettin. With the extinction of the Stettin line too in 1637 the electors of Brandenburg inherited Pomerania, however, inhibited by the Swedish occupants. In 1653, after quarrels and negotiations Sweden and Brandenburg partitioned ducal Pomerania into Swedish Pomerania (comprising former Pomerania Wolgast and the west of former Pomerania Stettin), and Brandenburgian Pomerania (comprising the former Cammin prince bishopric and central and eastern parts of former Pomerania Stettin). As to the Lutheran state church of Swedish (Hither) Pomerania it took over the Wolgast Pomeranian ecclesiastical institutions in Greifswald (consistory and general superintendency), whereas consistory and general superintendency in Stettin were closed down. The Lutheran state church of Brandenburgian (Farther) Pomerania reorganised Cammin's consistory as the Pomeranian and Cammin spiritual Consistory (till 1668 aka Kolberg Consistory) and took over the superintendency in Kolberg, elevated to general superintendency. The Pomeranian and Cammin spiritual Consistory, established as Cammin Consistory in 1558 in Cammin's capital Kolberg, was seated in that city (1558–1668, and again 1683–1686), in Stargard in Pomerania (1668–1683, and again 1686–1738) and afterwards in Stettin. With the Edict of Potsdam (1685) Huguenots founded Calvinist congregations in Stargard (1687), Stolp and Kolberg (1699). Swedish Pomerania did not allow the immigration of Calvinists. After in 1713 Swedish Pomerania had ceded Stettin, in 1721 Calvinists founded a congregation there too. With the repeated cessions of Swedish Pomeranian territory to Brandenburgian Pomerania in the early 18th century also the ambit of the general superintendency in Greifswald shrank in favour of that for western Brandenburgian Pomerania. In 1738 the Pomeranian and Cammin spiritual Consistory moved to Stettin, however, due to the distance to remote eastern Farther Pomerania (the Hinterkreise; i. e. farther districts) it opened a subsidiary consistory for the east, the Farther Pomeranian Consistory of Köslin (aka Köslin Consistory) in 1747. In 1750 the new Superior Consistory in Berlin (Lutherisches Oberconsistorium zu Berlin) became the superior authority for all Lutheran church bodies in Brandenburg Prussia. The few Reformed (or Calvinist) congregations in Pomerania became subject to the Reformed Church Directorate in Berlin (Reformierte Kirchen Direction).

Пруссия шіркеулер одағының құрамында Померанияның шіркеулік провинциясы

1815 жылы Швеция Помераниясы күшті державалардың құрлығына айналды, Швеция оны Данияға берді, ал Дания оны Саксония-Лауенбургке алмастыру үшін Пруссияға өткізді. Швеция Помераниясы Жаңа Гиттер Помераниясы (Neuvorpommern) деп аталды. 1817 жылы Лютерандық мемлекеттік шіркеу мен Пруссиядағы реформацияланған мемлекеттік шіркеудің жоғары басқарушысы Фридрих Вильгельм III екі шіркеуді біріктіруді бастады. Бұл жаңа мемлекеттік шіркеу, лютерандық, реформацияланған (кальвинистік) және біріккен протестанттық қауымдарды біріктіретін әкімшілік шатыр, шіркеулік провинциялар (Kirchenprovinzen) деп аталатын аймақтық бөлімшелер құрды. Оның Померания провинциясының шекараларындағы қауымдарды қамтитын Померания шіркеулік провинциясы бұрынғы швед Помераниясының мемлекеттік шіркеуіндегі лютерандық қауымдардан, бұрын Берлиндегі лютерандық жоғары консисториясының Штеттин бас суперинтендантына бағынған лютерандық қауымдардан және Померанияда орналасқан реформацияланған (кальвинистік) қауымдардан, сондай-ақ бұрын Берлиндегі реформацияланған шіркеу дирекциясына бағынған қауымдардан тұрды. Король бастапқыда жергілікті лютерандық және кальвинистік қауымдарды Біріккен протестанттық конфессия қауымдарына біріктіруді және басқа конфессияның жергілікті серіктесі жоқ барлық жергілікті қауымдардың Одақ конфессиясын қабылдауын көздеді. Алайда, оның бұл ниеті монархиясының ішінде, әсіресе Померания мен Силезиядағы лютерандардың күшті қарсылығына байланысты сәтсіз аяқталды. Бұл күрес ескі лютерандардың жіктелуіне әкелді. Бірқатар лютерандық қауымдар жаңа шатырға қосылудан бас тартты немесе 1820 және 1830 жылдары одан бөлініп, 1845 жылы танылған Пруссиядағы тәуелсіз Евангелиялық-лютерандық шіркеуін құрды. Сондықтан Пруссиядағы Евангелиялық шіркеу Пруссиядағы Евангелиялық мемлекеттік шіркеу (Evangelische Landeskirche in Preußen) деп аталды, бұл оның артықшылықты мәртебесін көрсетеді. Ақырында бірігу, барлық қауымдарды қамтымай, әкімшілік одақ ретінде жүзеге асты, оның ішінде Померанияда көбінесе лютерандық қауымдар, дәстүрлі басым конфессия және бірнеше реформацияланған және Біріккен протестанттық қауымдар болды. Реформацияланған қауымдар әдетте қалаларда немесе 1685 жылдан кейін кальвинист иммигранттары қоныстанған бұрынғы Бранденбург Помераниясындағы жаңадан құрылған немесе қоныстанған ауылдарда кездесті. Біріккен протестанттық қауымдар әдетте қалаларда пайда болды, онда кальвинистер мен лютерандар қатар өмір сүрді және конфессиялық бөлініске наразы болды. Шіркеулік провинцияның штаб-пәтері 1815 жылы құрылған Корольдік [немесе Евангелиялық (1918 жылдан бастап)] Померания провинциясының консисториясы және бас суперинтенданты Штеттинде орналасқан, ол Бранденбург Помераниясының лютерандық шіркеуінен алынған, соңғысының жергілікті Кёслин консисториясы 1815 жылы таратылды. Швеция Помераниясының бұрынғы Грефсвальд консисториясы мен жергілікті Стральзунд консисториясы өз құзыреттерінен айырылып, 1849 және 1815 жылдары таратылды, ал Грефсвальдтағы бас суперинтенданты 1824 жылдан кейін қайта тағайындалмады. Бастапқыда Пруссиядағы жаңа Евангелиялық шіркеуде бас суперинтендант лауазымы мүлдем көзделмегендіктен, тиісті лауазымдар бұрынғы қызметкерлер зейнеткерлікке шыққан кезде қайта тағайындалмады, бұл лауазымның бос болуына әкелді. Алайда, 1820 жылдардың соңынан бастап Пруссиядағы Евангелиялық шіркеу барлық шіркеулік провинцияларда бас суперинтенданттарды тағайындады. Бисмарктың шіркеу реформалары мемлекеттік шіркеудің автономиясын және өзін-өзі басқаруын күшейтті, ол 1875 жылы Пруссияның ескі провинцияларының Евангелиялық мемлекеттік шіркеуі (Evangelische Landeskirche der älteren Provinzen Preußens) деп аталды, өйткені Пруссияның 1866 жылдан бері қосылған провинцияларында олардың аймақтық протестанттық шіркеу органдары Пруссияның Евангелиялық мемлекеттік шіркеуінен тәуелсіз болды. Реформа заңдары қауым мүшелерінің сайлау арқылы және Померания шіркеулік провинциясының мәселелеріне қатысты провинциялық синодтар арқылы қатысуын күшейтті. 1892 жылы Померания провинциясының консисториясы Элизабетштрассе (қазіргі Штетин қаласындағы Кашубская көшесі) жаңа ғимаратына көшіп барды. Монархиялық суммепископтық аяқталғаннан кейін шіркеу мемлекеттік шіркеу мәртебесін жоғалтып, тәуелсіздік алды. Жаңа шіркеу тәртібі мен атауы, ескі Пруссия одағының Евангелиялық шіркеуі (1922 жылдан бастап, Evangelische Kirche der altpreußischen Union; APU) осы өзгерістерді көрсетті. Қауымдағы қауымдар өздерінің провинциялық синоды үшін синодалды сайлады – заң шығарушы орган, ол қайтадан өзінің басқарушы кеңесін сайлады – провинциялық шіркеу кеңесін (Provinzialkirchenrat), сондай-ақ Померания провинциясының Евангелиялық консисториясы делегациялаған мүшелерді қамтыды. Консистория провинциялық әкімшілік органы болды, оның мүшелері Берлиндегі Евангелиялық жоғары шіркеу кеңесі (Evangelischer Oberkirchenrat) тағайындады, ол ескі Пруссия одағы шіркеуінің орталық әкімшілік органы болды. Консисторияның төрағасы Штеттин бас суперинтенданты, діни және консистория президенті (Konsistorialpräsident), әкімшілік жетекшісі болды. 1921 жылы Померания шіркеулік провинциясы екі бас суперинтендантураға (Батыс бөлімі және Шығыс бөлімі) бөлінді, батыс аймағы қайтадан Грефсвальдта, ал шығыс аймағы Штеттинде орналасқан. Провинциялық синодтар мен провинциялық шіркеу кеңестері өздерінен ескі Пруссия одағының Евангелиялық шіркеуінің жалпы синодының заң шығарушы органы – Померания синодалдарын сайлады. 1927 жылы ескі Пруссия одағы шіркеуінің жалпы синоды әйелдердің диакондыққа бекітілуіне қатысты заң қабылдады. 1933 жылдың шілдесінде ескі Пруссия шіркеуінің ішінде пресвитерлер мен синодтардың нацистер таңдауымен қайта сайлануы нәтижесінде неміс христиандарының нацистерге бағынышты протестанттық қозғалысы Помераниядағы көптеген пресвитерлерде және Померания провинциялық синодында, сондай-ақ ескі Пруссияның көптеген шіркеулік провинцияларында көпшілікке ие болды. 1933 жылдың маусымында Пруссияның нацистік үкіметі, діни автономияны ескермей, сол кездегі бас суперинтендантты (Батыс ауданы, Грефсвальдта орналасқан) қызметтен шеттетуге рұқсат берді, ал оның әріптесі (Шығыс ауданы, Штеттинде орналасқан) сол жылдың қазан айында зейнетке шықты. Бұл неміс христиандарына провинциялық синодты бақылауға мүмкіндік берді және провинциялық епископ (Provinzialbischof) лауазымына Карл Томды (теолог) тағайындады, ол Батыс және Шығыс бөлімдерін біріктірді, Камин епископы ретінде өзін билікке ие деп жариялады және провинциялық дін қызметкерлерінің барлығына Фюрерлік принципке ұқсас билікке ие болды. Әсіресе Помераниядағы көптеген ауылдық пиетистер арасында оппозиция, Конфессиялық шіркеу қозғалысын құрды, ол айқын қолдау тапты. Нацистік режимнің араласуы шіркеу тәртібін бұзуға және де-факто жоюға әкелді, сондықтан 1933 жылдан бастап провинциялық епископ және 1935 жылдан бастап провинциялық шіркеу комитеті (Provinzialkirchenausschuss) сияқты жаңа органдар пайда болды (1937 жылы таратылды, Конфессиялық шіркеудің Пасторлардың Төтенше келісімінің мүшесі басшылық етті), Томның билігін қайта шектеді. Провинциялық шіркеу комитеті Томды ескермейтіндей жағдай жасады, соның нәтижесінде конституциялық екі бас суперинтендантура қайта тағайындалды. 1941 жылы Батыс Пруссия мен Позен провинциялары Померанияға қосылғаннан кейін (1938), Позен-Батыс Пруссия шіркеулік провинциясы да таратылды және оның аймағы Померания шіркеулік провинциясының бір бөлігіне айналды. 1941 жылы Померанияның шамамен екі миллион халқы, сол кезде 2,394 миллион тұрғыны бар, Померания шіркеулік провинциясының қауым мүшелері болды. 22 желтоқсан 1941 жылы ресми жаңа шатыр, жалғыз неміс Евангелиялық шіркеуі, барлық протестанттық шіркеу органдарынан баптизденбеген арий емес адамдарды протестанттық шіркеу өмірінің барлық салаларынан ұстап тұруға қатысты шаралар қабылдауды талап етті. Көптеген неміс христиандары...

In 1815 Swedish Pomerania became a pawn in the hands of the powerful, Sweden ceded it to Denmark which passed it on to Prussia in exchange for Saxe Lauenburg. Swedish Pomerania was renamed as New Hither Pomerania (Neuvorpommern). In 1817 the supreme governor of the Lutheran State Church and the Reformed State Church in Prussia, Frederick William III, initiated the merger of both churches to form the Evangelical Church in Prussia, avoiding in its name the terms Lutheran or Reformed. This new state church, an administratively united umbrella comprising Lutheran, Reformed (Calvinist) and United Protestant congregations, built up regional subdivisions, so called ecclesiastical provinces (Kirchenprovinzen). Its Ecclesiastical Province of Pomerania, comprising congregations within the borders of the Province of Pomerania, consisted of the Lutheran congregations within the state church of former Swedish Pomerania, of the Lutheran congregations previously subject to the Stettin general superintendent under the Lutheran Superior Consistory in Berlin, and of the Reformed (Calvinist) congregations located in Pomerania and previously subject to the Reformed Church Directorate in Berlin. The King originally intended the merger of locally established Lutheran and Calvinist congregations into congregations of a United Protestant confession, and the adoption of the Union confession by all local congregations without an existing local partner of the other confession to merge with. His intention, however, failed due to strong Lutheran resistance throughout his monarchy, especially among Lutherans in Pomerania and Silesia. This fight even caused the schism of the Old Lutherans. A number of Lutheran congregations refrained to join the new umbrella or seceded from it in the 1820s and 1830s, forming the independent Evangelical Lutheran Church in Prussia recognised in 1845, which was why the Evangelical Church in Prussia renamed as Evangelical State Church in Prussia (Evangelische Landeskirche in Preußen), indicating its privileged status. So finally the merger, not including all congregations, materialised as a mere administrative Union, including in Pomerania mostly Lutheran congregations, the traditionally prevailing denomination, and some few Reformed and United Protestant congregations. Reformed congregations were usually found in cities or newly established or resettled villages in formerly Brandenburgian Pomerania, where Calvinist immigrants ensconced after 1685. United Protestant congregations usually emerged in cities, where Calvinists and Lutherans lived side by side and disliked the denominational split. The ecclesiastical province had its headquarters, the 1815 founded Royal [or Evangelical (as of 1918)] Consistory of Pomerania Province and general superintendent, domiciling in Stettin, taken over from the Brandenburgian Pomeranian Lutheran Church, the latter's local Köslin Consistory had been dissolved in 1815. The Swedish Pomeranian former Greifswald Consistory and the local Stralsund Consistory were stripped of their competences and dissolved in 1849 and 1815, respectively, the general superintendency in Greifswald was not restaffed after 1824. Since initially the office of general superintendent was not provided as a function in the new Evangelical Church in Prussia at all, the respective offices had not been restaffed when their previous incumbents retired, causing a vacancy. However, since the late 1820s the Evangelical Church in Prussia appointed general superintendents in all its ecclesiastical provinces. Bismarck's church reforms strengthened the autonomy and self rule of the state church, which in 1875 renamed as Evangelical State Church of Prussia's older Provinces (Evangelische Landeskirche der älteren Provinzen Preußens), since in Prussian provinces annexed since 1866 their regional Protestant church bodies had remained independent of the Evangelical State Church of Prussia. The reform laws strengthened the parishioners' participation through elected presbyteries and provincial synods in matters of the Ecclesiastical Province of Pomerania. In 1892 the Consistory of Pomerania Province moved into its new building on Elisabethstraße (today's ulica Kaszubska in Szczecin). With the end of the monarchic summepiscopacy the church lost its status as state church and assumed independence. With its new church order and name, Evangelical Church of the old Prussian Union (as of 1922, Evangelische Kirche der altpreußischen Union; APU), it accounted for these changes. The parishioners in the congregations elected synodals for their respective provincial synod – the legislative body – which again elected its governing board the provincial church council (Provinzialkirchenrat), which also included members delegated by the Evangelical Consistory of Pomerania Province. The consistory was the provincial administrative body, whose members were appointed by the Evangelical Supreme Church Council in Berlin, the central administrative body of the old Prussian Union church. The consistory was chaired by the Stettin general superintendent, being the ecclesiastical, and a consistorial president (German: Konsistorialpräsident), being the administrative leader. In 1921 the Ecclesiastical Province of Pomerania was divided into two general superintendencies (Westsprengel and Ostsprengel), the western ambit seated again in Greifswald, the eastern ambit in Stettin. The provincial synods and the provincial church councils elected from their midst the Pomeranian synodals for the general synod, the legislative body of the overall Evangelical Church of the old Prussian Union. In 1927 the general synod of the old Prussian Union church legislated in favour of the ordination of women. With the Nazi imposed premature reelection of presbyteries and synods within the old Prussian church in July 1933 the Nazi submissive Protestant movement of German Christians gained majorities in most Pomeranian presbyteries and the Pomeranian provincial synod, like in most old Prussian ecclesiastical provinces. In June 1933 the Nazi government of Prussia, ignoring religious autonomy, furloughed the then incumbent general superintendent (western district, seated in Greifswald), whereas his colleague (eastern district, seated in Stettin) retired in October the same year. This allowed the German Christians, dominating the provincial synod, to install their proponent Karl Thom (theologian) as provincial bishop (Provinzialbischof), combining the ambits of Westsprengel and Ostsprengel, self aggrandising as Bishop of Cammin, claiming Führerprinzip like authority over all the provincial clergy. Especially among the many Pomeranian rural Pietists the opposition, forming the Confessing Church movement, found considerable support. Due to the Nazi regime's interference causing the violation and de facto abolition of the church order, new bodies emerged such as the provincial bishop (as of 1933) and the provincial ecclesiastical committee (Provinzialkirchenausschuss) since 1935 (dissolved in 1937, presided over by , a member of the Emergency Covenant of Pastors of the Confessing Church), depriving the extremist Thom of his power again in 1936. The provincial ecclesiastical committee provided for the ignoration of Thom, so that the constitutional two general superintendencies could be restaffed. In 1941, following the incorporation of Posen West Prussia into Pomerania (1938), also the Ecclesiastical Province of Posen West Prussia was dissolved and its ambit became a part of the Ecclesiastical Province of Pomerania. In 1941 about two million of the Pomeranians, then amounting to 2.394 million inhabitants, were parishioners of the Pomeranian ecclesiastical province. On 22 December 1941 the official new umbrella, the pan German Evangelical Church, called for suited actions by all Protestant church bodies to withhold baptised non Aryans from all spheres of Protestant church life. Many German Christian dominated congregations followed suit, whereas confessing congregations in the Ecclesiastical Province of Pomerania dared to hand in lists of signatures in protest against the exclusion of the stigmatised Protestants of Jewish descent. By the East Pomeranian Offensive, February–April 1945, the Red Army advanced so speedily, that there was hardly a chance to rescue refugees, let alone archives of congregations in Farther Pomerania, as was recorded in a report about the situation in the ecclesiastical provinces (10 March 1945). By the end of the war hundred thousands of parishioners and hundreds of pastors were fleeing westwards. The Ecclesiastical Province of Pomerania tried to relocate its Stettin based institutions, the consistory, general superintendency, and pertaining offices, to Greifswald. Between April and July 1945 the Soviets handed over all of Pomerania on both banks along the Oder and east thereof to Poland. Thus the east district (Ostsprengel) dropped into dissolution. With the simultaneous atrocities against and expulsion of the remaining Pomeranians and the systematic suppression of any kind of their organisations and associations the church life in Polish annexed Pomerania came to an end. Chattel, such as archives and files of the ecclesiastical province and the congregations, could only be partially rescued to places in the west ambit. In August 1945 the three Allies of Potsdam approved these facts and agreed to house and feed the destitute Pomeranians expelled to their zones of occupation. On the occasion of the first meeting of representatives of Germany's persisting Protestant church bodies in Treysa (a part of today's Schwalmstadt) on 31 August 1945, the representatives of the six surviving old Prussian ecclesiastical provinces (March of Brandenburg, Pomerania, Rhineland, Saxony, Silesia, and Westphalia) and the central Evangelical Supreme Church Council took fundamental decisions about the future of the Evangelical Church of the old Prussian Union. They decided to assume the independent existence of each ecclesiastical province as Landeskirche (Protestant regional church body) and to reform the Evangelical Church of the old Prussian Union into a mere umbrella organisation ("Neuordnung der Evangelischen Kirche der altpreußischen Union"). In Treysa the representatives of all Protestant church bodies from Germany founded a new umbrella, the Protestant Church in Germany (EKD). Most of the parishioners remaining in Polish annexed Pomerania Province were expelled by Poland in the post war period of expulsion of Germans between 1945 and 1948. With most of the territory, formerly comprised by the eastern ambit (Ostsprengel) of the Ecclesiastical Province of Pomerania, transferred to Poland, it expropriated all church property there, parochial and provincial alike, without compensation, with the church buildings mostly taken over by the Roman Catholic Church, and most Protestant cemeteries desecrated and devastated. The provincial church institutions were built up anew in Greifswald, while the Soviets handed over Stettin, the former seat, to Poland in July 1945. The majority of the 1.5 million fled and expelled Pomeranian parishioners found refuge outside of the remaining territory of the Ecclesiastical Province of Pomerania and thus joined congregations within other Protestant regional church bodies, about 70,000 parishioners perished through war, flight and expulsion. But many stranded also in the west ambit (Westsprengel) with its original 500,000 inhabitants. The situation turned severe with a massive shortage of food and lodgement. However, since the Soviets had decided to keep most of Hither Pomerania, which included the Westsprengel, as part of their occupation zone refugees from Hither Pomerania, fled from there from March to May 1945, could return afterwards and congregational and provincial ecclesiastical structures were rebuilt. However, the position of general superintendent remained vacant after 1945. In October 1946 the 20th Pomeranian provincial synod elected Scheven general superintendent, and allowed him to adopt the new title of bishop.

Ғибадатхананың басқарушылары, басқарушы органдары және төрағалары

Тарихи тұрғыдан алғанда, шіркеу аудандарға бөлінді (кейін неміс тілінде Спренгель деп аталды), себебі Померанияның әртүрлі бөліктерін әртүрлі дүниеуи билеушілер басқарды, немесе аумақтың кеңеюіне байланысты. Осылайша, бастапқыда бұл аудандар аумақтық жағынан сол кездегі Померанияның саяси бөліністеріне ұқсас болды. Әрбір шіркеу округінде консистория және рухани көшбасшы (көбінесе бас инспектор деп аталатын) болды. Кейде аймақтық құзыреттері бар қосымша бағынысты консисториялар мен рухани көшбасшылар да болды.

Померанияның шіркеулік провинциясы (18261918)

1817 жылы бұрын Берлиндегі Лютеран жоғары консисториясының Стеттин бас инспекторына бағынышты Лютеран қауымдары, Грейфсвальд бас инспекторына бағынышты қауымдар және Померанияда орналасқан, Берлиндегі реформацияланған шіркеу дирекциясына бағынышты реформацияланған (кальвинистік) қауымдар, Стеттинде орналасқан Пруссияның евангелистік шіркеуінің шіркеулік округі – жаңа Померания шіркеулік провинциясының құрамына кірді. TermImageName1797–1840Фредерик Вильгельм III1840–1861Фредерик Вильгельм IV1861–1888Вильгельм I1888Фредерик III1888–1918Вильгельм II1918 жылы Гогенцоллерн әулетінің тақтан алынуы және 1919 жылғы Веймар конституциясымен бекітілген шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі монархтардың суммепископтық билігін жойды. Пруссияның ескі провинцияларының евангелистік мемлекеттік шіркеуі (1875 жылдан бастап осы атаумен) тәуелсіз, аймақтық құзыретті шіркеу органына айналды және ескі Пруссия одағының евангелистік шіркеуі деп қайта аталды. Оның жаңа шіркеу тәртібі, әсіресе Померания сияқты шіркеулік провинцияларда, пресвитериялық және синодалық қатысуды күшейтуді көздеді.

Штетинде (1826-1921)

Померанияның шіркеулік провинциясы Штеттинде орналасқан бір жалпы қадағалауды қайта орнатты. ТерминImageName1826, құрметті епископ атағын алды1827–1854 жылдары Карл Рицхл, құрметті епископ атағын алды1855–1885 жылдары, 1885–1904 жылдары, 1904–1919 жылдары, 1919–1921 жылдары лауазым бос болды. 1918 жылы Гогенцоллерн әулетінің тақтан түсуімен суммепископтық аяқталды және 1919 жылы Веймар конституциясымен бекітілген шіркеу мен мемлекеттің бөлінуінен кейін, Пруссияның ескі провинцияларының евангелистік мемлекеттік шіркеуі (осы атау 1875 жылдан бері қолданылады) өз конституциясын пресвитерлік және синодтық қатысуды арттыру бағытында реформалады.

Грайфсвальдта (1921-2012) және Штеттинде (1921-1945)

1921 жылы Померанияның шіркеулік провинциясы, сол кезде аумағы және қауым мүшелерінің саны бойынша Ескі Пруссия одағының евангелистік шіркеуінің ең ірі шіркеулік провинциясы (1922 жылы жаңа атауы берілді), шығыс және батыс (Остспренгел және Вестспренгел) екі ауданды құрды, әрқайсысының бас инспекторы болды – біреуі Грайфсвальдта, екіншісі Штеттинде. Барлық шіркеулік провинцияның орталық мекемелері де Штеттинде орналасты. 1921–1922 жылдары Вильгельм Рейнхард (теолог) қызмет етті. 1921–1933, 1923–1934, 1933–1936 жылдары лауазым бос тұрды, жаңа параллель құрылым құрылды: Карл Том (теолог), 1933–1935 жылдары Камин епископы ретінде өзін-өзі биіктетті, 1934–1945 жылдары тек қана өкіл ретінде, 1936–1945 жылдары Генрих Эрнст Ботерс қызмет етті. 1945–1946 жылдары лауазым бос тұрды, нацистік үстемдік аяқталып, соғыс салдарынан қайта ұйымдастыру жүргізілді. 1945–1948 жылдары лауазым бос тұрды, қауым мүшелері қашуға мәжбүр болды және қуғынға ұшырады, шіркеудің мүлкі тартылып алынды, қайта ұйымдастыруға жасалған кез келген әрекет тоқтатылды. 1945 жылы Польшаның Штеттинді басып алуына байланысты шіркеу штаб-пәтері Грейфсвальдқа көшірілді, жаңа рухани жетекші епископ атағын алды, ал 1950 жылы шіркеулік провинция өңірлік протестанттық шіркеу ретінде тәуелсіздік алып, Померания евангелистік шіркеуі деп аталды. 1946–1954 жылдары провинциялық синодтың прецесіне дейін, 1955–1972 жылдары Фридрих Вильгельм Густав Адольф Даниэль Теодор Круммахер, 1972–1989 жылдары Штази тыңшысы екені анықталғаннан кейін отставкаға кетті, 1990–2001, 2001–2012 жылдары. 2012 жылғы Элуін күні Померания евангелистік шіркеуі Солтүстік Германиядағы Евангелистік лютеран шіркеуінің құрамындағы екі лютеран шіркеуімен бірікті.