Кіріспе

2005 жылғы Қытай заңнамасы Тайваньмен бірігу үшін әскери күш қолдануға уәкілдік береді. «Бөлініске қарсы заң» – Қытай Халық Республикасының заңы, ол 10-шы Ұлттық Халық Конгресінің 3-ші сессиясында қабылданды. Заң 2005 жылдың 14 наурызында ратификацияланды және дереу күшіне енді. Президент Ху Цзиньтао бұл заңды №34 Президенттік жарлықпен жариялады. Заңда он бап бар, ол салыстырмалы түрде қысқа болғанымен, 8-бабында ҚХР-ның Тайвань тәуелсіздігіне қарсы әскери шаралар қолдану саясаты ресми түрде бекітілді, егер бейбітшілік жолдары қолданылмайтын болса. Заңда «Қытай» термині Қытай Халық Республикасымен (заңда «мемлекет» деп аталады) тікелей байланыстырылмайды. «Бөлініске қарсы заң» – Ұлттық Халық Конгресі қабылдаған және «Қытай Халық Республикасы» немесе «Ұлттық Халық Конгресінің Тұрақты комитетінің шешімі/қаулысы» деген сөздермен басталмайтын жалғыз заң.

Өмірбаян

Тайвань 1683 жылы Цин әулетіне ресми түрде қосылды. Бірінші Қытай-Жапон соғысынан кейін, оны Цин 1895 жылы Жапон империясына мәңгілікке берді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, оны Жапония Қытай Республикасының Гоминьдан (КМТ) әкімшілігіне тапсырды. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Тайвань мен кейбір көрші аралдар Қытай Республикасы үкіметінің бақылауында болды. 1952 жылы Тайбэй келісімшарты 1941 жылдың 9 желтоқсанына дейін Қытай мен Жапония арасында жасалған барлық келісім-шарттарды, конвенцияларды және келісімдерді күшін жойды. Қазіргі уақытта Қытай Халық Республикасының (ҚХР) үкіметі Тайваньды Қытай провинциясы деп санайды. ҚХР-дың айтуынша, бұл Қытайдың жалғыз заңды үкіметі, ал Қытай Республикасы үкіметі Қытайдағы азаматтық соғыстан кейін Қытайдың материктік бөлігінен билігін жоғалтып алған кезде Қытайға қатысты егемендігін тоқтатты. Ол ҚХР 1949-1950 жылдары Қытайдың бүкіл аумағына, соның ішінде Тайваньға, тәуелдік берді, бірақ Тайвань Қытай Республикасының басқаруымен болды. Қытай Республикасының ресми көзқарасы бойынша, ол 1949 жылы өмір сүруін тоқтатқан жоқ және Тайваньда тәуелсіз саяси ұйым ретінде жұмыс істеуін жалғастырды, бұл ҚХР мен ҚХР арасындағы қарым-қатынасты басқа бөлінген мемлекеттердің (мысалы, Солтүстік Корея мен Оңтүстік Корея) қарым-қатынасына ұқсас етеді. Көптеген халықаралық ұйымдар (мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы) ресми түрде тану негізінен ҚХР-ға байланысты. 1992 жылы екі тараптың үкіметтері арасында "Бір Қытай саясаты" келісілді, әрқайсысы "бір Қытай" бар деп мәлімдейді, бірақ қай тараптың заңды үкіметі екендігі туралы келіспейді. Алайда, Тайвань тәуелсіздігінің кейбір жақтастары ҚХР мен ҚХР-дың Тайваньға деген талаптарына және Қытайдың Тайваньқа билігін заңдылығына қарсы. Тайваньда жүргізілген бірнеше сауалнамалар Қытайдың шарттарына сәйкес бірден бірігуді немесе бірден тәуелсіздік жариялауды қолдамайтынын көрсетті. Сауалнамалар Тайвань тұрғындарының басым көпшілігі екі жақтың экономикалық және саяси жүйелері салыстырмалы болған жағдайда ғана бірігу туралы талқылауды қолдайтынын көрсетті. Тайвань тұрғындарының көпшілігі "статус-квоны" қолдайды, бірақ Тайвань қоғамында, ҚХР-да және халықаралық қоғамдастық арасында "статус-квоның" қандай екендігі туралы әртүрлі пікірлер бар. Тайвань халқының 74 пайызы "Тайвань тәуелсіз егемен ел" деп санайды. Чэн Шуй Бьянның Қытай президенті болып қайта сайлануы Тайвань тәуелсіздігіне деген сезімнің артуына және аралда Қытаймен сәйкестендіруге қарсы жаңа тайваньдық өзіндік болмыстың пайда болуына әкелді. 2004 жылғы ҚХР заң шығарушы сайлауы кезінде жасыл коалицияның стратегиясы бұл үрдісті пайдаланып, Тайвань заң шығарушы Юанда көпшілікке ие болу болды. Тайваньның тәуелсіздікті жақтаған кейбір жақтастары жасыл көпшілік конституциялық реформаны өткізуге және аралды тәуелсіздікке қарай жылжытуға мүмкіндік береді деп санайды. Тайваньның тәуелсіздігін жақтаған көптеген адамдар, соның ішінде бұрынғы президент Ли Тэн Хуй, Қытай Халық Республикасы Тайваньға қарсы күш қолданудан сақтанатынын айтып, 2008 жылға дейін Тәуелсіздік жариялауы керек деп мәлімдеді. 2004 жылдың соңында болған бұл оқиғалар Пекинде үлкен алаңдату тудырды. Байқаушылар Пекиндегі көптеген адамдар Тайванға қатысты саясаттың сәтсіз аяқталғанын айтты, өйткені ол Тайвань халқының бірігуді қолдауына жеткілікті ынталандыруға ие болмады және сонымен бірге Тайваньдағы көптеген адамдар Пекиннің күш қолдану туралы айтқан қауіп-қатерлерін елеусіз қалдырды. ҚХР үкіметі статус-квоны де-юре тәуелсіздік жариялау статустың өзгеруін білдірмейді деп дәлелдеуге болатын түрде анықтаған. Кейбір қытайлықтар осы оқиғалар 2003 және 2004 жылдары Анти-бөліну заңының жасалуына әкелді деп санайды. 2004 жылдың басында осыған ұқсас заң жобасы да қарастырылды. Қытай Халық Республикасының Ұлттық бірігуін насихаттау туралы заң деп аталатын бұл заңның авторы - Қытай академигі Ю Юаньчжоу (余元洲), Уханьдағы Цзянхан университетінің профессоры, ол ресми үкіметтік лауазымға ие емес, Қытай Халық Республикасының Тайваньмен бірігуіне ресми құқықтық негіз жасау туралы ұсыныс ретінде. Құжат бойынша заң шығару шаралары қабылданбағанымен, оны қоршап тұрған үлкен пікірталастар мен қандай да бір бөлінуге қарсы заң қабылданатындығы туралы ұсынысты Тайваньдағы көпшілік ҚХР үкіметінің Тайваньның тәуелсіздігін жақтаушыларға қарсы жаулы ниетінің дәлелі ретінде қарастырды. 2004 жылғы желтоқсандағы ҚХР заң шығарушы сайлауында, үкіметтік ДХП партиясы заң шығарушы органдағы үлесін арттырды және ең ірі жеке партия болып қала берді, бірақ көк коалиция тым тар көпшілікке ие болды, бұл көптеген адамдарды таң қалдырды. Алайда, бұл нәтиже халықтың пікірінің көрсеткіші болған жоқ, КМТ-ның үміткерлерді тиімдірек таңдауы (116) ДХП-ның үміткерлерді тым көп таңдауымен (122) және КМТ-ның дауыстарды үміткерлерге бөлу бойынша қатаң партиялық ережелерімен салыстырғанда. Бұл сайлау нәтижесі бірден тәуелсіздік жариялау мүмкіндігін тоқтатты және Тайвань тәуелсіздігіне деген сезімнің күшті артуын көрсетті ме деген сұрақ тудырды. Бұған қарамастан, ҚХР анти-бөліну заңын әзірлеуді жалғастырды. Шетелдік әріптестерге берген түсіндірмелерінде ҚХР басшылығы Тайвань саясатының бұрынғысы реактивті болғанын, ал енді белсенді болу қажеттігін айтты. Сонымен қатар, Пекин Чэн Шуй Бьянға сенімсіздік танытты. Көптеген шетелдік сарапшылар ҚХР-дың шешім қабылдау жүйесі қатаң екенін және жасыл коалицияның жеңісіне қарсы шаралар қабылдау жоспарлары тым көп қарқын алғанын айтты. 2004 жылғы желтоқсанда заң жобасын жариялағанда, Ұлттық халық конгресінің тұрақты комитетінің заң мәселелері жөніндегі төрағасы бұл заңның Гонконг пен Макаоға қолданылмауын айтты.

Даму

2004 жылдың желтоқсан айында Қытайдың мемлекеттік жаңалықтар агенттігі Синьхуа Ұлттық халық конгресінің кезекті сессиясында "айырылуға қарсы заң" қабылданатынын хабарлады, бірақ одан арғы егжей-тегжейлі мәлімет бермеді. Сирек кездесетін келісімде Тайвань саясаткерлері, жасыл және көк коалициялардың өкілдері бұл жағдайға теріс реакция білдірді. Кейбір саясаткерлер ҚХР ұсынған заңға қарсы тұру үшін Тайвань Республикасы "қосылуға қарсы заң" қабылдауды ұсынды. Әртүрлі сауалнамалар Тайвань тұрғындарының 80%-ы мұндай "айырылуға қарсы заңға" қарсы екенін көрсетті, ал көпшілігі мұндай заңға дейін статус-квоны қорғау үшін референдум өткізуге келіседі. Президент Чэн Шуй Бьян 2005 жылғы жаңа жылдық құттықтауында "айырылуға қарсы заң" туралы былай деді: "Мұндай әрекеттер Тайвань бұғазындағы бейбітшілік жағдайын тек бір жақты түрде өзгертіп қана қоймай, сонымен қатар аймақтық тұрақтылық пен әлемдік бейбітшілікке ең үлкен қауіп төндіреді". Ал Қытайдың Жоғарғы басшысы Ху Цзиньтао Жаңа жыл қарсаңындағы сөзінде: "Біз ешкімге Тайваньды Қытайдан ешқандай жолмен бөліп алуға рұхсат етпейміз" деді. ҚХР-дың ресми ағылшын тіліндегі заңның аудармасы "Айырылуға қарсы заң" болғанымен, Тайваньдағы Материктік істер жөніндегі кеңес оны "Бөлінуге қарсы заң" деп аударады, себебі ажырылу Тайваньтың ҚХР құрамында екенін білдіреді. Материктік істер жөніндегі кеңес және Тайвань Республикасы үкіметі Тайвань бұғазының арғы жағындағы қарым-қатынастың Америка Азамат соғысы кезіндегі жағдайға ұқсас емес екенін, себебі Тайвань ешқашан ҚХР құрамына кірген емес екенін мәлімдеді.

Алдын ала реакция

Пекин бұл заң жобасы Тайвань мәселесін бейбіт жолмен шешуде ҚХР-ның ең шын ниетпен жасалған әрекеті екенін мәлімдейді (Тайваньның саяси мәртебесін қараңыз). Дегенмен, Тайбэй 8-бапты алаңдау тудыратын себеп ретінде көрсетеді. Заң жобасы қабылданғаннан кейін көп ұзамай президент Чэн Шуйбянь Тайбэйде Ұлттық қауіпсіздік кеңесін шақырып, мәселені талқылады. Бейжің мен Тайбэй арасындағы негізгі дау – бұл заңның Тайвань бұғазындағы қалыпты жағдайды қаншалықты өзгертетіні. Пекин заң қалыпты жағдайды сақтайтынын және күш қолдануға жаңа себептер жасамайтынын айтады. Ал Тайбэй бұл заң қалыпты жағдайды өзгертіп, Халық Азаттық Армиясына Тайваньға шабуыл жасауға «шексіз мүмкіндік» беретінін мәлімдейді. Заң жобасы қабылданғанға дейін Тайбэйдің Құрлық істері жөніндегі кеңесінен жасалған мәлімдеме және ҚХР заң шығарушы органының көпшілік дауысымен қабылданған резолюциясында Қытай Республикасының егемендігі мен тәуелсіздігі – қалыпты жағдай екені айтылған. Мәлімдеме мен резолюция Қытай Республикасының Қытай материгіне қатысты қалдық егемендігі бар-жоқ деген мәселеде «көк» және «жасыл» коалиция арасындағы келіспеушілікті болдырмау үшін мұқият жасалды. Заң қабылданғаннан кейін Құрлық істері жөніндегі кеңестің өкілі ҚХР заңындағы Пекиннің «бір Қытай» анықтамасын шындықтан алыс деп атады.

Қытайдағы реакция

ҚХР-дағы реакция көбінесе біркелкі болды. Мемлекеттік БАҚ және Пекин басшылығы жаңа заңды толық қолдап, ешкімге де, қандай да бір тәсілмен де "Тайваньды Қытайдан бөлуге" жол бермейтінін мәлімдеді, қандай атаумен болса да. Ұлттық халық конгресі екі адам қалысқанда, заңға бірауыздан дауыс берді. Заң ратификацияланбас бұрын ҚХР мемлекеттік БАҚ Тайвань тәуелсіздігін жақтаушыларды жаңа заңға қарсылық тудыруда және тайваньдықтарды заңның қастандық ниеті бар деген ойға келтіруде айыптады. Заң қабылданғанға дейін Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) бас хатшысы Ху Цзиньтао мәселені шешудің төрт қағидалық бағытын баяндады.

Гонконгтағы реакция

Құқық зерттеушісі Ю Юаньчжоу біріктіру туралы заңды ұсынған кезде, Гонконг баспасөзі 2003 жылы қабылданған Негізгі Заңның 23-бабындағы мемлекетке қарсы немесе бөлінісшілдікке қарсы ережелерді жасырын түрде заңдастыруға алып келетініне қатысты алаңдаушылық білдірді. Бұл алаңдаушылық Қытайдың бір шенеунігі заңның Негізгі Заңның ІІІ қосымшасына қосылмайтынын, демек Гонконгқа қолданылмайтынын нақты айтқанда шешілді. 2005 жылдың наурыз айында заң қабылданғаннан кейін Гонконгта қатты реакция болған жоқ және заң туралы жаңалықтар Гонконгтың бас атқарушысы Тунг Чи Хваның отставкасына қарағанда әлдеқайда маңызсыз болды. Заң қабылданғалы бері өткен 15 жыл ішінде ол Гонконгқа ұзақ көлеңке түсірді.

Тайваньдағы реакция

Тайваньда заңның қабылдануын Pan Green Coalition және Pan Blue Coalition өкілдері мен саясаткерлері айыптап, бірақ олардың сын-пікірлерінің мазмұнында айырмашылықтар болды. Pan Green Coalition жақтастары заңның мазмұны мен рухына ашуланып, оны Тайвань егемендігіне қол сұғушылық деп қарады. Ал Pan Blue Coalition жақтастары бұл заңға қарсы екендіктерін және Тайваньға күш қолдану қаупін ескерткендерін айтып, Қытаймен диалогты күшейтуді талап етті және заңның Пекиннің бұрын-соңды көмеске алмаған икемділігін көрсеткен бөліктеріне назар аударды. Көпшілік пікір сауалнамалары көрсеткендей, халық арасында заңға қарсылық кеңінен тараған. Кейбір сарапшылар Қытайдың мұндай заң шығаруға құқығы бар-жоғына күмән келтірді, себебі Тайвань ҚХР құрамына кірмейді (Тайваньның саяси мәртебесін қараңыз). Pan Green Coalition, әсіресе, наразылық білдірді және заң шығарушы органмен «қарсы аннексия заңын» қабылдауға шақырулар жасалды. Премьер-министр Фрэнк Хсие ҚХР заңы ROC егемендігін бұзғанын, сондай-ақ ROC конституциясына сәйкес «қорғаныс референдумы» бастау үшін қажетті шарттарға сай екенін атап өтті. Бірақ ол қорғаныс референдумы өткізілері ROC президентінің қаулысына байланысты екенін қосты. 26 наурызда ҚХР заңына қарсы шеру өтті, оған бір миллиондай тайваньдық қатысқандығы хабарланды. Бұрынғы президент Ли Тэн Хуэй мен президент Чэн Шуй Бян да шеруге қатысты. Алайда, Чэн Шуй Бян тек шеруге қатысатынын және сөз сөйлемейтінін бұрыннан мәлімдеген. Pan Blue Coalition саясаткерлерінің көпшілігі шеруге қатыспады, бірақ олардың жақтастары қаласа шеруге қатысуына кедері келтірмейтінін мәлімдеді. Шеруға қатысушылардың саны Тайваньдағы саяси пікірталас нысанына айналды. Тайбэй қаласының мэрі Ма Иньчжоу қатысушылардың саны шамамен 270 мыңға жуық екенін айтты, ал шеру ұйымдастырушылары бір миллиондық мақсатқа қол жеткізілгенін мәлімдеді. 2008 жылдың 25 наурызында ДПП заң шығарушылары заң шығарушы органның процедуралық комитетінде «Қарсы аннексиялық бейбітшілік заңы» атты заң жобасын ұсынды. Бұл заң жобасында «Тайвань мен Қытай бір-біріне бағынышты емес»; «Тайвань тәуелсіз мемлекет»; және «Тайвань мен Қытай арасындағы қарым-қатынас екі мемлекет арасындағы қарым-қатынас» делінген. Заң жобасында Тайвань мәселесі бейбіт жолмен шешілуіне үміт білдірілген, бірақ Тайвань бұғазының қазіргі жағдайы өзгерсе, Президент «Қытайдың аннексиясына» бейбіт емес шаралармен қарсы тұруға құқылы болады. Заң жобасы процедуралық комитетте 11:2 дауыспен қабылданбады және заң шығарушы органға ұсынылмады.