Кіріспе

Лондон келісімі немесе Лондон пакты (Patto di Londra) – 1915 жылғы 26 сәуірде Ұлыбритания, Франция және Ресей бір жағынан, Италия екінші жағынан, соңғысын Бірінші дүниежүзілік соғысқа Үштік келісімнің жағында кіруге ынталандыру үшін жасасқан құпия келісім. Келісімге Италияның Австрия-Мажарстанға, Осман империясына және Африкадағы колонияларын кеңейтуге бағытталған аумақтық талаптары кірді. Антанта елдері Орталық державаларды, әсіресе Германия мен Австрия-Мажарстанды, күштерін қазіргі шайқас алаңдарынан ауыстыруға мәжбүрлеуді үмітті. Антанта сондай-ақ Италия қосылғаннан кейін Румыния мен Болгарияның да оларға қосылуына үміттенді. 1915 жылдың мамыр айында Италия Австрия-Мажарстанға соғыс жариялады, бірақ Германияға соғыс жариялау үшін бір жыл күтті, бұл Франция мен Ұлыбританияның наразылығын тудырды. Соғыстан кейінгі Париж бейбітшілік конференциясында Америка Құрама Штаттары өзін-өзі билеу принцибіне қайшы келетін келісімді жоюға қысым жасады. Конференцияда жасалған жаңа келісім келісімшарт бойынша уәде етілген аумақтық пайданы қысқартты: Италия Влоре қаласын және Додеканез аралдарын басып алумен қатар Трентино-Альто-Адидже/Юдтирол және Юлиан Маршын алды. Италия екіжақты Рапалло келісімі арқылы жаңадан құрылған Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдығымен шығыс шекарасын реттеуге мәжбүр болды. Осылайша Италияға Далмациядағы Истрия және Задар қаласы, сондай-ақ Адриатика теңізінің шығыс жағалауындағы бірнеше аралдар берілді. Антанта Италияға кеңейтілген колониялар мен Кіші Азияның бір бөлігін беру туралы уәдесінен бас тартты. Париж бейбітшілік конференциясының нәтижелері Италиядағы соғыс кезеңіндегі ұлттық құштарлықты Габриэле Д'Аннунционың Италияның соғысының нәтижесі «қанағаттандырылмаған жеңіс» екенін жариялау арқылы ұлтшыл наразылыққа айналдырды. Ол Италия талап еткен, бірақ Антанта елдері мойындамаған Риека портын басып алу үшін ардагерлер мен наразы сарбаздардың сәтті науқанын жетекшілік етті. Бұл әрекет Impresa di Fiume деп аталды, ал Д'Аннунцио қалада қысқа мерзімді итальяндық Карнаро регенттігін жариялады – итальян әскерилері оны мәжбүрлеп шығарып жібергенге дейін, оның орнына Фиуме еркін мемлекеті құрылды. Карнаро регенттігі итальяндық фашизмнің дамуында маңызды рөл атқарды.

Өмірбаян

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін көп ұзамай, үштік Антанта державалары – Ұлыбритания, Франция және Ресей – өз жақтарына қосымша одақтастар тартуға тырысты. Италияны (Үштік одақтың бір бөлігі) Антантаның одақтасы ретінде тарту бойынша алғашқы әрекет 1914 жылдың тамыз-қыркүйек айларында жасалды. Бұл мәселе, Болгариямен одақтасуға немесе кем дегенде оның бейтараптығын сақтап қалуға, сондай-ақ Антанта одақтасы Сербияға қарсы аумақтық пайдалар алуға тікелей байланысты болды. Өтемақы ретінде Сербияға сол кезде Австрия-Мажарстанның құрамында болған аумақтар – атап айтқанда Босния мен Герцеговина, сондай-ақ Далмациядағы Адриатика теңізіне шығу жолы уәделенді.

Алғашқы ұсыныстар

1914 жылдың тамыз-қыркүйек айларындағы Антанта мен Италия арасындағы келіссөздер Ресейдің бастамасымен жүргізілді. 4 тамызда, Италияның өкілдігінен бір күн өткен соң, Ресейдегі елшісі Италияның Трентино-Альто-Адиже/Оңтүстік Тироль, Влора және Адриатика теңізінде үстемдік құру үшін Антантаға қосылуы мүмкін екенін мәлімдеді. Италияның мұндай қадамы Румынияны Австрия-Мажарстанға қарсы Антантаға қосылуға ынталандырады деп сенген Ресейдің сыртқы істер министрі Сергей Сазонов бұл мәселені одан әрі зерттеді. Ұлыбританияның сыртқы істер министрі Эдвард Грей бұл идеяны қолдады; ол Триесті де талаптарға қосып, итальяндық қоғамдық пікірді соғысқа қатысуға көндіру үшін маңызды екенін айтты. Ұлыбританиядағы Италияның елшісі Гульельмо Империали Грейге Италияның талаптарын ұсынды, бірақ Грей келіссөздердің нақты нәтиже беруі екіталай деп ойлады. Ол Империалиге Италия Антантаға қосылмайынша, Британия бұл мәселені талқыламауға ниеттенгенін жеткізді. Грейдің тапсырмасымен Италиядағы британдық елші Реннелл Родд Италияның премьер-министрі Антонио Саландрадан Италияның соғысқа қатыса алатынын сұрады. Саландра Роддқа бұл қазіргі уақытта мүмкін емес екенін және бейтараптықтан ерте бас тарту болашақ одақтың мүмкіндігіне қауіп төндіретінін хабарлады. Сазоновқа тиісінше хабар берілді, және Ресей бұл мәселені тоқтатты. Антантаның Италияға жасаған ұсынысының және Италияның соғысқа қатысу мүмкіндігін қарастыруының себептері толығымен мүмкіндікшіл болды. Антанта Германияны басты жау деп санады және оны әскерлерінің бір бөлігін қазіргі шайқас алаңдарынан ауыруға мәжбүрлеуді көздеді. Италияның мүдделері Антанта елдерінен мүлдем өзгеше болды. Ол Австрия-Мажарстандағы итальяндық ирредентизм мақсаттарын орындауға, Адриатика бассейнінде үстемдік құруға және өзінің отарлық империясын кеңейтуге мүмкіндіктерді көріп отырды. Бастапқыда итальяндықтардың көпшілігі бейтараптықты жақтады, бірақ саяси спектрдің барлық бөлігінде Австрия-Мажарстанға қарсы экспансиялық соғысты қолдайтын топтар құрылды. Соғысты ең жақтағандар Джованни Джуриати немесе Альфредо Рокко басқаратын «Тренто және Триест» сияқты ирредентистік топтар болды, олар соғысты көршілес оңтүстік славян халықтарына қарсы этникалық күрес үшін мүмкіндік ретінде қарастырды.

Влорияны басып алу

Саландра және оның сыртқы істер министрі Антонино Патерно Кастелло келіссөздерді толығымен үзуге бармады. Олар келесі айларды итальяндық талаптарды тиімді уақытта барынша арттыру мүмкіндігін күту үшін пайдаланды. 16 қыркүйекте Лондонда келіссөздерді қайта жандандыруға әрекет жасалды, онда Кастелло Родтке британдықтар мен итальяндықтардың орыс ықпалындағы славян аймақтарының батысқа қарай кеңеюіне қарсы тұрудағы ортақ мүдделерін бөлісетінін айтты – әсіресе, Адриатика теңізінде славян ықпалын болдырмау арқылы, онда ирредентистер Далмацияны талап етті. Кастелло Империалиге британдықтарға Италия Антанта олардың талаптарын қабылдамайынша бейтараптығынан бас тартпайтынын жеткізуді тапсырды, бірақ Грей Италияның ең алдымен Антантаға қосылуға міндеттенуін қатыстырды және келіссөздер тағы да сәтсіз аяқталды. Италияның Далмацияға қатысты талабына қарсылық білдірген Сыртқы істер жөніндегі тұрақты мемлекеттік хатшы Артур Николсон Сазоновтың Далмация Хорватия Корольдігімен бірігуді қалайтынын айтуының дұрыс екенін мәлімдеді. Ол Далмация Италияға қосылса, Австрия-Венгрияның үлкен мәселесін – көптеген оңтүстік славян халқының үлкен тәуелсіздікке ұмтылысын мұраға алатынын қосты. Дегенмен, Кастелло итальяндықтардың Влораны басып алуына британдық қолдауға қол жеткізді. Бұл қадам Италияның араласуына дайындық ретінде жасалды және Италия үкіметінің беделін арттыруға бағытталған. Сазоновтың қарсылығын күтіп, Кастелло Грейден ресейліктерді оған ешқандай жеңілдіктер бермей, Италияны Антантаға тарту үшін қажетті жамандық ретінде оған рұқсат беруді сұрады.

Соннино Кастеллоның орнына

Қазан айының соңында Италияны күтілетін түрік шабуылына қарсы Суэц каналына араласуға тартуға әрекет жасалды. Сазонов Грейді Далмацияны ұсынудан бас тартуға ескертті, ал Грей мұндай ұсыныс жасалмағанын, себебі каналдың ашық болуы Италияның мүддесіне де сай екенін жауап берді. Италиямен одақ құру мәселесін Кастеллоның ізбасары Сидни Соннино мен Родд қараша айында көтерді. Соннино, уақтылы жағдайда міндетті келісімге айналуға болатын, міндеттеме бермейтін келісімді ұсынды. Бұрынғысының ұсыныстары қабылданбаса да, Родд Италия үкіметіндегі байланыстары арқылы Италия қарулы күштерінің 1915 жылғы ақпанға дейін араласуға дайын екенін білді. Осыған байланысты Родд Грейді бұл ұсынысты қарастыруға шақырды. Алайда Грей бұл идеяны болжамдық келісім ретінде қабылдамады, себебі ол осы кезде Италиямен одақ құруға қызығушылық танытпады. Содан кейін Саландра мен Соннино Антантамен келіссөздер жалғасқанша, Орталық державаларды ұстап тұру мақсатымен Орталық державалармен келіссөздер жүргізді. Бұл келіссөздер 1915 жылғы 15 ақпанда тоқтап қалды. Келесі күні Соннино Империалиге Италияның соғысқа қатысуы үшін қажетті он алты тармақтан тұратын нақты талаптар тізімін жіберді.

Болгариямен одақтасу

Антанта державалары Италиямен келіссөздер жүргізген кезде, Болгариямен одақ құруға (немесе кем дегенде достық бейтараптық сақтауға) бағытталған параллель дипломатиялық күш-жігерді де атқарып жатты. Бұл жағдай Италия мен Сербия арасындағы аумақтық таластардың қақтығысына әкелді. Атап айтқанда, Италияға Далмацияны беру, Сербияға Вардар Македониясының көп бөлігін Болгарияға беруіне байланысты Антанта тарапынан ұсынылған Адриатика теңізіне шығу мүмкіндігін (Босния мен Герцеговинадан өзге) толығымен жойып тастауға әкелер еді. Сазонов Сербияға, сондай-ақ жанама түрде Болгарияға осындай теңізге шығу жолын кепілдік беру арқылы ұсынысын нығайтқысы келді, бірақ Грей итальяндық одақтың маңыздырақ екенін айтып, бұл бастаманы тоқтатып тастады. Ақпанның ортасында Галлиполи операциясы басталғаннан кейін, британдықтар Болгарияның бірнеше апта ішінде Антанта тарапынан соғысқа қосылатынына толық сенімді болды. Болгарияны осы келісімге тартуға жұмыс істесе де, Ресей Антанта қалаға бақылауды уәделегеніне қарамастан, болгар және грек әскерлері Константинопольді басып алып, Ресейді аймақтан ығыстыруы мүмкін деп алаңдады. Соннино болгар және грек әскерлерінің соғысқа бірлесіп кіруінің Антантаға Балқандағы жеңісті қамтамасыз етуі мүмкін екенін есептеді. 4 наурызда Империали Грейге Италияның соғысқа кіретінін хабарлады және славянның батысқа қарай кеңеюін шектеуді талап ететін 16 талаптан тұратын тізімді ұсынды.

Ресейдің Константинопольге деген талабы

Грей Италияның талаптары артық екенін, бірақ олар британдық мүдделерге қайшы келмейтінін атап өтті. Ол сондай-ақ, гректердің Константинопольді басып алуға жасаған шабуылына қарсы Ресейдің соңғы қарсылығын итальяндық әскерлерді қосу арқылы жеңуге болады деп ойлады, және Италияның соғысқа қатысуы Болгария мен Румынияның соғысқа қатысу шешімін, олар әлі күтіп отырған, жеделдетеді. Сазонов Константинопольге қатысты Италияның кез келген рөліне қарсы болды – оны Ресейдің соғыстағы шығындары үшін одақтастар уәделеген қалаға қатысты бақылауына қауіп деп қарады. Бұл Грейді Ресейдің қалаға деген талабын Империялық қорғаныс комитеті мен Франциядан ресми түрде мойындауға итермеледі, соның нәтижесінде Сазонов Италиямен келісімге келісті, бірақ Италия Сплит қаласының оңтүстігіндегі Адриатика жағалауын алғанда және итальяндық әскерлер Түрік бұғаздарын басып алуға қатыспағанда ғана. Түрік бұғаздарына қатысты талап Грейге қабылдаулы болды, себебі британдықтар Италияның Константинопольге қарсы науқанға қатысатынын күтпеген. Италияның Трентино, Триест және Истрияны иеленуге қатысты талабының көп бөлігі, негізінен славян халқы қоныстанған аймақтарды Италияға беруге қарсы Франто Супилодан наразылық тудыруы мүмкін еді – ол Оңтүстік славяндардың мүддесін қорғайтын, құрылып келе жатқан Югослав комитетінің ықпалды тұлғасы болды. Екінші жағынан, Сербияның премьер-министрі Никола Пашич және Сазонов оны қабылдады. Сербияның Ниш декларациясы соғыс мақсаттарын «азат етелмеген туыстарды» азат ету және біріктіру үшін күресуге шақырғанмен, «бір халықтың үш тайпасы» деп аталатын сербтер, хорваттар және словендердің қолдауын алу мақсатында, Пашич ең бастысы Үлкен Сербияны құруға ұмтылды. Сазонов келісіп, хорваттар мен словендердің атынан сөйлей алмайтынын және орыс әскерлерінің словендердің бостандығы үшін «жарты күн» күресуін мақұлдамайтынын айтты.

Сөйлесудің соңғы алты аптасы

Дегенмен, келіссөздер алты аптаға созылды, себебі Италияның Далмациядағы аумақтық иеліктерінің шегі Сазоновтың наразылығын тудырды. Италияның Неретва өзеніне дейінгі Далмацияға, соның ішінде Пелешац түбегіне және Адриатика теңізіндегі барлық аралдарға қойылатын талабы өзіндік шешім құқығына емес, болашақ соғыстағы қауіпсіздік қамытына негізделген – итальяндық келіссөзшілер Ресейдің Австрия бақылауындағы жағалауды оккупациялауы мүмкін екенін алға тартса, Италияның Адриатиканың батыс жағалауында қорғанылатын порты болмады. Империялық қорғаныс комитеті Жерорта теңізіндегі Ресейдің теңіз күшінің күшеюіне алаңдады және тікелей дәлел болмаса да, бұл британдықтардың Адриатикадағы итальяндық талаптарды Ресейге қарамастан қолдауына ықпал еткен болуы мүмкін. Болгария, Румыния және Грекиямен одақ құрудағы дипломатиялық табысқа жетуді үміттене отырып, Грей Сонниноның 16 тармағын жобаға айналдырып, Югослав комитетінің наразылығына қарамастан Ресейге жіберді. Сазонов жобаға қарсылық білдіріп, Дубровник портын оңтүстік славяндар үшін итальяндық ұсынысты қабылдамады, себебі онда ішкі көлік жолдары жетіспеді. Сазонов Сплитті жақсырақ порт ретінде талап етіп, Черногория Корольдігіне тиесілі жағалаудың демилитаризациялануын қабылдамады. Грей ресейлік қарсылықтарды ескере отырып, құжатты жаңартты және оны Империалиге жіберді, бірақ Соннино келіспеушіліктерге байланысты келіссөздерді тоқтатумен қорқытты. Француз сыртқы істер министрі Теофил Делькассе бұл тұйықталуды бұзды, ол Италиямен одақ орнату үшін кез келген құн төлеуге дайын болды, себебі бұл Болгария, Грекия және Румыниямен де одаққа әкелуі мүмкін деп сенді. Делькассе Сербияға Додеканес аралдарына толық иелік беру үшін Италияның Далмациядағы талабын азайтуды ұсынды. Бұл бастама сәтті аяқталды, себебі Ресей армиясы Карпаттардағы бастамасын жоғалтты және бас қолбасшысы, Ұлы князь Николай, Сазоновқа бастаманы қайтару үшін итальяндық және румындық қолдаудың шұғыл қажет екенін хабарлады. Жауап ретінде Сазонов Делькасс ұсынған ұсынысты қабылдап, Италияның сәуір айының соңына дейін соғысқа кіруін талап етті және барлық келісімге байланысты демилитаризация мәселелерін британ премьер-министрі Х.Х. Асквитке шешуге қалдырды. Асквит 9 сәуірде жобаны ұсынды, ол Соннино тарапынан бес күннен кейін шағын түзетулермен қабылданды. Келісімге 26 сәуірде Грей және елшілер Пол Камбон, Империали және Александр фон Бенкендорф Ұлыбритания, Франция, Италия және Ресей атынан қол қойды.

Шарттары

Шарттың 1-бабында Ресейдің Аустрия-Венгрияға қарсы күштерін Италияға қарсы шоғырландыруына жол бермеу үшін, Ресейдің әскери күштерінің санын кепілдендіру мақсатында әскери келісім жасалуы тиіс деп белгіленді. 2-бапта Италияның Ұлыбритания, Ресей және Францияның барлық жауына қарсы соғысқа қатысуы талап етілді, ал 3-бапта француз және британдық флоттардың австро-венгриялық флотты жою арқылы Италияның соғыс күшін қолдауы міндеттелді. Шарттың 4-бабында Италияға Трентино және Оңтүстік Тироль берілуі шешілді, бұл Пиц-Умбрайль мен Тоблах арасындағы жаңа итальян-австриялық шекара сызығын және солтүстіктегі Тарвизиодан Кварнер шығанағындағы жағалауға дейінгі жаңа шығыс итальян шекарасын анықтау арқылы жүзеге асырылды, Риека Италия аумағынан тыс қалды. 5-бапта Далмация Италияға берілді – атап айтқанда, Планка мүйісінен солтүстік-шығысқа қарай созылатын сызықтың солтүстігіндегі бөлігі, соның ішінде Задар және Шибеник қалалары, сондай-ақ Италия аумағындағы Крка өзені мен оның салалары алабы. Бұл бапта Италияға Брач, Шолта, Чиово, Дрвеник Мали, Дрвеник Вели, Крк, Раб, Првич, Свети Гргур, Голи Оток, Яклян және Колочеп аралдарынан басқа, барлық австро-венгриялық Адриатика аралдары берілді. Сондай-ақ, Риека мен Дрин өзені арасындағы қалған жағалау Хорватия, Сербия және Черногорияға берілді деп нақтыланды. 5-бап бойынша, Планка мүйісі мен Аос өзені арасындағы жағалауның әскериленбеуі талап етілді, бірақ Пелешац пен Дубровник оңтүстік-шығысындағы нүкте арасындағы және Черногория аумағындағы аймақтарда, соғысқа дейінгі келісімдерге сәйкес, әскери базаларға рұқсат берілді. Бұл әскериленбеу Италияның аймақтағы әскери үстемдігін қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Дубровник пен Дрин өзені арасындағы 10 шақырымдық жағалау бөлігі Сербия мен Черногория арасында бөлісуге тиіс болды. Осылайша, 4 және 5-баптар Италия халқына 200 000 неміс тілді және 600 000 оңтүстік славян тұрғынын қосты. 6-шы және 7-ші баптар Италияға Влора, Сазан аралы және қорғаныс үшін қажетті айналасындағы аумақтарға толық егемендік берді, сонымен қатар Сербия мен Грекия арасындағы шекараны қамтамасыз ету үшін Охрид көлінің батысындағы жер жолағын қалдыруды талап етті. Италия Албанияның сыртқы істердегі өкілі болуға тиіс болды, бірақ егер Ұлыбритания, Франция және Ресей солай шешсе, оның Сербия, Черногория және Грекия арасында бөлінуіне келісуге міндетті болды. 8-бап Италияға Додеканез аралдарына толық егемендік берді. Еуропадан тыс аумақтарға қатысты ережелер салыстырмалы түрде бұрыштап жазылған. 9-бапта Италияға Осман империясының ықтимал бөлінісінде Анталия аймағындағы аумақ уәде етілді, ал 10-бапта Оучи шарты бойынша Ливиядағы сұлтанға тиесілі құқықтар берілді. 13-бапта Италияға француз немесе британ отаршыл империясы Африкадағы неміс отаршыл империясына қарсы аумақтық жеңіске жетсе, өтемақы төленетіні уәде етілді. 12-бапта Италия Антанта державаларын Мекке мен Мединаны тәуелсіз мұсылман мемлекеті басқаруының болашақ бақылауын қолдауға міндеттенді. 11-ші және 14-баптарда кез келген соғыс өтемақысына қатысу және Италияға тиісінше 50 миллион фунт стерлинг сомасында қарыз беруге уәде берілді. 15-бапта Антанта Италияның соғысқа байланысты туындаған мәселелерді шешуде Киелі Тақты қосуға қарсылығын қолдауға міндеттенді, ал 16-бапта шарттың құпия сақталуы керек екені белгіленді.

Жауап

Келісім құпия болып қалуы тиіс болғанмен, оның негізгі қағидалары 1915 жылдың сәуір айының соңында Лондондағы Югослав комитеті мен оның қолдаушыларына белгілі болды. Сербия мен Югослав комитеті Антанта елдерінің астаналарында оған қарсы күшті наразылық білдірді. Пашич Ниш декларациясының негізі болған өзіндік шешім қабылдау принципін ескермеуді және Сербиямен консультациялардың жүргізілмеуін айыптады. Ол Антантадан Хорватияның мүдделеріне қатысты шекаралар бойынша Венгрия немесе Румыниямен келісімдер жасаудан, алдымен Сербиямен кеңеспей, бас тартуды, сондай-ақ сербтердің, хорваттардың және словендердің болашақ саяси бірігіне кепілдік беруді талап етті. Пашич өзінің ұсынысын британ елшісі Чарльз Луи де Грац арқылы Ништен, соғыс уақытындағы уақытша астанасынан, Грейге телеграммамен жіберді. Бірақ Грей екі талабын да қабылдамады. Югослав комитетінің төрағасы Анте Трумбич британ кабинетінің жоғары лауазымды мүшесі лорд Крюмен кездесіп, Хорватия, Истрия және Далмацияның бірігуін, содан кейін Сербиямен саяси одақ құруды қолдауды сұрады. Келісім туралы хабар Югослав комитетін оңтүстік славяндардың саяси бірігу жолдарына қатысты серб талаптарына көзқарасын жұмсартуға мәжбүр етті, өйткені хорваттар мен словендердің бірігі Сербияның сәттілігіне байланысты екені анық болды. Келісімнің толық мәтіні Октябрь революциясынан кейін большевиктер тарапынан жарияланды. 1917 жылы Пашич пен Трумбич келіссөздер жүргізіп, Корфу декларациясын қабылдады, ол Лондон келісімінде баяндалған Италияның аумақтық талаптарына қарсы тұру мақсатында соғыстан кейінгі оңтүстік славяндардың бірігу жоспарын белгіледі. Грейдің саясаты мен келісім британ баспасөзінде сынға ұшырады. Мұндай сынның ерте мысалы – Артур Эванстың 1915 жылдың сәуір айында жарияланған «Оңтүстік славяндардың ұлттық одағы және Адриатика мәселесі» атты еңбегі болды. Эванс келісімді Италияның Далмацияға қатысты шовинистік мүдделерінің көрінісі деп сипаттап, дағдарыс тудырды. Эванс өзінің пікірін 27 сәуірде The Times газетінде жарияланған «Италия және Далмация» мақаласында одан әрі дамытты. Тарихшылар Роберт Сетон Уотсон мен Уикхэм Стид итальяндық талаптардың абсурдтығын және Грейдің саясатының әділетсіздігін айта отырып, Эвансқа қосылды. Грей жауабында соғыста жеңіске жеткен жағдайда Сербияның Аустрия-Мажарстаннан аумақ алып, кеңейе алатынын қайталады.

Соғыстың одан әрі барысы

Соғысқа кірер алдындағы соңғы апталарда Италияда ішкі тартыс болды. Ұлттық құмарлықты Габриэле Д’Аннунционың сөздері қоздырды – ол соғысты ұлттық құндылықты өлшеу шарасы деп атап, бейтараптарға және бейтараптықты жақтаған бұрынғы премьер-министр Джованни Джолиттиге қарсы зорлық-зомбылықты ұлықтады. Бұл кезең «сәулелі күндер» деп танылды. 1915 жылғы 22 мамырда Италия үкіметі Австро-Венгрияға қарсы соғыс жариялау арқылы Альпілік майданды ашуға шешім қабылдады. Бұл 2-бапта белгіленген барлық Орталық державаларға қарсы соғыс жүргізу талабын елемеді. Франция Италияны Лондон шартын бұзғаны үшін айыптады, ал Ресей Италия мен Германия арасында шабуылдаспау туралы келісім болуы мүмкін деген болжам жасады. Келісімге сәйкес келмеудің себебі әскердің дайындық деңгейінің жеткіліксіздігі болды. Басқа Орталық державаларға, әсіресе Германияға соғыс жарияламау Италияны Антанта елдері арасында оқшаулады. Антанта тарапынан көрсетілген қысым мен ішкі саяси тартыс салдарынан 20 тамызда Осман империясына соғыс жарияланды. Италия Германияға 1916 жылғы 27 тамызда ғана соғыс жариялады. 1917 жылы Капоретто шайқасында Италия Орталық державаларға қарсы соғыста дерлік жеңіліске ұшырады. Үлкен шегінуден кейін итальяндық әскерлер бір жылдан соң Витторио-Венето шайқасында қайта топтасып, 600 000 қаза, елдегі әлеуметтік толқулар мен қираған экономиканың құнымен жеңіске жетті. Вилла-Джиустидегі келісімшарттың шарттарына сәйкес Италияға Лондон шарты бойынша оған уәде етілген Австро-Венгрия аумағын басып алуға рұқсат берілді, оның бір бөлігін дипломатиялық тұрғыдан мойындалмаған словендер, хорваттар және сербтер мемлекеті де талап етті. Италиялық әскерлер 1918 жылғы 3 қарашада осы аймақтарға кіре бастады, 17 қарашада Риекаға кірді, ал Люблянаға жақын жерде серб тұтқындарынан құралған батальонды қамтитын қалалық қорғаныс тоқтатылды. Италияның соғысқа қатысуы Болгарияны Антантаға қосылуға ынталандырмады, өйткені ол Галлиполидегі британдық және француздық әскерлердің алғашқы сәтсіздіктерінен кейін болашақ оқиғаларға қатысты сақ болды. Ресейдің шегінуі кезінде маусымның соңында Литвадағы Каунас қаласын немістер басып алғаннан кейін Болгария Антанта соғысты жеңе алмайды деп сенді. Тамыз айында Антанта елдері Пашичқа нота жіберіп, Вардар Македониясындағы аумақтық жеңілдіктер үшін территориялық пайдаға уәде берді. Нотада Босния мен Герцеговина, Сирмия, Бачка, Адриатика теңізінің жағалауы Планка мүйісінен Дубровникке дейін 10 шақырымға дейінгі аралық, Италияға берілмеген Далмация аралдары және Антанта әскери түрде басып алған жағдайда Славония кірді. Сонниноның өтініші бойынша Пашичке Орталық Хорватия ұсынылмады. Пашич келісімге келді, Болгарияға Вардар Македониясының бір бөлігін 1912 жылғы Бірінші Балқан соғысының соңында келісілген шекаралар бойынша беруді ұсынды, бірақ Орталық Хорватия мен Банатты қосып, одан әрі аумақтық пайда табуды сұрады. Италияға уәде етілмеген словен жерлері Австро-Венгрияда қалуы керек болды. 6 қазанда Болгария Орталық державаларға қосылып, бес күннен кейін Сербияға шабуыл жасады.

Сен-Жан-де-Мориен келісімінің

Осман империясының бөлінуі 1917 жылдың қаңтар және ақпан айларында Лондонда өткен екі конференцияда, сондай-ақ 1917 жылдың сәуірінде Сен-Жан-де-Мауриенде талқыланды. Италияның мүдделері британдық және француздық мүдделермен қақтығысқа түскені анық болғанымен, итальяндық өкілдер 1915 жылғы Лондон шарты бойынша Анталия аймағындағы уәделердің орындалуын талап етті. Италиялықтар өз одақтастарының үлесімен пропорционалды болуын қамтамасыз ету үшін Конья және Адана вилайеттерін де талаптарына қосты. Италиялық талаптардың көп бөлігі Сен-Жан-де-Мауриен келісімінде қабылданды. Бірақ француздық тарап Ресейден осы келісімді растауын сұрады, бұл Ресей революциясынан кейін мүмкін болмады.

Париж бейбітшілік конференциясы

Лондон шартының ережелері Париж бейбітшілік конференциясында Италия мен Антантаның қалған елдері арасындағы негізгі дау нүктесі болды. Италияның бас өкілдері, премьер-министр Витторио Эммануэле Орландо және Соннино, қауіпсіздік принципін қолдана отырып, Лондон шартының күшіне енуін талап етті, сондай-ақ өзін-өзі анықтау құқығы негізінде Риеканы аннексиялауды қалады. Британдықтар мен француздықтар шартымен көзделгеннен асып түсетін талаптарды жария түрде қолдамады, бірақ жеке өзі Италияның соғыстың басында Германияға қатысты сақтық танытуының нәтижесінде көп лайық емес деп санады. Француздар мен британдықтар АҚШ президенті Вудро Вильсонға Адриатикада Италияның мүдделерін тежеуге мүмкіндік берді, ол өзінің Он төрт тармақтық бағдарламасының тоғызыншы тармағына сәйкес, аймақтың өзін-өзі анықтауын жақтады. Вильсон Лондон шартын еуропалық дипломатияның опасыздығының символы деп есептеді. Австрия-Мажарстанның ыдырауынан кейін жағдайдың түбірінен өзгеруіне байланысты, ол clausula rebus sic stantibus заңдық доктринасын қолданып, шартыны жарамсыз деп таныды. Британдық және француздық өкілдер бұл мәселеде бейтарап қалғанмен, Вильсон 1919 жылдың 24 сәуірінде өзінің принциптерін түсіндіретін және итальяндықтардың әділет сезіміне үндеу жасайтын манифест жариялады. Орландо мен Соннино наразылық білдіріп Парижден кетіп, Италияда ұлттық мәртебе үшін күрескен батырлар ретінде құрметке ие болды. 7 мамырда олар елге оралғаннан кейін де одақтастардан келісімге келу туралы ұсыныс күтіп, ешқандай бастама көтермеді. Италиялық делегацияның қатысусыздығына байланысты француздықтар мен британдықтар Ресейдің келісімін алмағандықтан Сен-Жан-де-Мауриен келісімін күштен шығаруға және Кіші Азия мен Африкада Италияның талаптарын мойындамауға шешім қабылдады. Орландо мен Соннино Адриатиканың шығыс жағалауына қатысты талаптарда әртүрлі ұстанымдарды ұсынды. Орландо Далмациядан, Задар мен Шибениктен басқа, бас тартуға дайын болды, бірақ Риеканы аннексиялауды қалады. Соннино мүлдем кері пікірде болды. Бұл «Лондон шарты плюс Фьюме» деген кеңінен таралған ұранды қабылдауға әкелді, ол Лондон шартының уәделерін және Риеканың Италияның ұлттық құрметінің мәселесі болуын талап етті. Нәтижесінде Италияның Адриатиканың шығыс жағалауындағы табыстары Юлий Альпісі, Истрия және бірнеше аралдармен шектелді. Орландо мен Трумбич арасындағы келіссөздерден кейін Риека тәуелсіз қала мәртебесіне ие болды. Италияның пайдасына Лондон шартының Тарвизио маңындағы шекаралары түзетілді, бұл Италияға Австриямен тікелей теміржол байланысын қамтамасыз етті. Далмацияда британ премьер-министрі Дэвид Ллойд Джордж Задар мен Шибеникке ғана еркін қала мәртебесін қолдады, ал француз премьер-министрі Жорж Клемансо тек Задар үшін осындай мәртебені қолдады. Жасырын Винизелос-Титтони келісімінде Италия Грекияның пайдасына Родос аралынан басқа Додеканес аралдарына қатысты талаптарынан бас тартты, ал екі ел Албанияны бөлуде бір-бірінің талаптарын қолдауға келісті.

Жеңістің қирауы

Орландо мен Сонниноның Лондон келісімінде уәде етілген аумақтың бәрін немесе Риека қаласын қамтамасыз ете алмауы Италияның бейбіт келісімде жеңіліс тапқанын көрсетті. Патриоттық ынта ұлтшылдық наразылыққа ұласты және үкімет ұлттық мүдделерді қорғауға бейшара деп есептелді. Орландоның премьер-министрлігіне келген Франческо Саверио Нитти Риекадан итальяндық әскерлерді шығарып, қаланы одақтас әскери басшылығына тапсыруға шешім қабылдады. Бұл Д’Аннунционы ветерандар мен көтерілісші әскерлерден (шекаралық аймақтағы әскерлердің қолдауымен) тұратын күшті басқарып, Риеканы сәтті басып алуға, бұл оқиға "Фьюме оқиғасы" деп танылды. Д’Аннунцио қалада Италияның Карнаро регенттігін жариялады; оның басқару жүйесі фашизмнің қалыптасуына ықпал етті. Ол фашистердің іздеген балама парламенттік үлгісіне айналды. "Фьюме оқиғасы" Италия социалистік партиясы, Д’Аннунцио және Бенито Муссолини көрсеткен қысыммен Нитти үкіметінің құлауына себеп болды. Ниттидің орнына келген Джолитти және далматин тегінен шыққан "демократиялық бас тартушылар" ұлтшылдар тарапынан сынауға ілікті. Д’Аннунцио "Біздің жеңісіміз, сіздер оны тоңшықтамайсыз" деген ұранмен айыптау жасады, бұл Лондон келісімінде Далмацияға берілген уәде, "толығымен итальяндық" Риека қаласын қоса алмау және Адриатика теңізінде үстемдікке қол жеткізе алмаудың Италияның соғысқа қатысуын мәнсіз еткенін көрсетеді. Осылайша, оның позициясы "жараланған жеңіс" мифіне жол ашты. 1920 жылғы "Влора соғысы" деп аталатын Берсальери көтерілісінен кейін албандық күштері Влорадағы итальяндық гарнизонды ығыстырды; соңғысы Сазан аралын сақтап қалды. 22 шілдеде Италия Венизелос-Титтони келісімінен бас тартып, Албанияның 1913 жылғы шекараларындағы тәуелсіздігіне кепілдік берді. Италия жаңадан құрылған Серб, хорват және словен корольдығымен Адриатиканың шығыс жағалауындағы шекаралар бойынша келісімге келу үшін тікелей байланысқа түсті. Шекара Рапалло келісімімен белгіленді, бұл үміттенген солтүстік пайданың бір бөлігін (қазіргі негізінен словен жағалауы (сондай-ақ Австрия жағалауы, жағажай немесе Юлий Альпісі) ) берді, бірақ Истрия және Задар қаласының анклавын, сондай-ақ бірнеше аралдарды алды. Джолитти итальяндық әскери-теңіз күштеріне Д’Аннунционы Риекадан қуғызып жіберуді бұйырды, ал қала Рапалло келісімінің шарттарына сәйкес Фьюме еркін мемлекетіне айналды. Ол Риеканың солтүстігіндегі Снежник платосындағы Италия аумағын және қала мен Италия бақылауындағы Истрия арасындағы жер суып тұрды. Рапалло келісімі Италия халқына 350 000 словен және хорваттарды қосты.