Кіріспе

Классикалық дрессаж ат әскерінің қозғалыстары мен шайқас алаңына дайындықтан пайда болды және содан бері бүгінгі танымал бәсекелестік дрессажға дамыды. Классикалық міне ездіру – атпен күреспей, оның ілесіне ілесіп, үйлесімде жүру өнері. Дұрыс классикалық міне ездіру тек қана мінушінің жақсы отыруы, дұрыс және тепе-теңдік сақталған дене күйі, жылқының қозғалысына орай қозғалуы және көмекші құралдарды дұрыс қолданып, уақтылы пайдалануы кезінде ғана мүмкін болады.

Жылқының табиғи қабілеттері

Классикалық дрессаж бен жинақтың (коллекцияның) бастауы жылқының табиғи қабілеті мен жабайы табиғаттағы оның қозғалысына байланысты. Шындығында, қазіргі заманғы дрессаж анықтамаларының көпшілігі мақсат – жылқының ер үстінде атлеттік және әдемілікпен орындауы, оның бос күйіндегі табиғи қабілетіндей болуы екендігін көрсетеді. Жылқылар ойнағанда, төбелескенде, жарысқанда және бір-біріне ұнауға тырысқанда жинақтануға бейім. Басқа жылқыларды таң қалдыру үшін олар өздерін үлкен етіп көрсетуге тырысады, дәл басқа жануарлар сияқты. Олар мұны алдыңғы жағын көтеру, мойынды жоғары көтеру және мойынды бүгіп оны кеңіту арқылы іске асырады, сонымен бірге олардың қадамдарын жоғары бағытталған қозғалысты күшейту үшін өзгертеді. Төбелес кезінде жылқы жинақталады, себебі жинақталған күйде ол тез реакция жасай алады – тепкілейді, көтеріледі, айналады, алдыңғы аяқтарымен соққы береді, бұғарады және секіреді. Кез келген тұқымдағы әрбір жылқыда осы табиғи жинақталу қабілеті байқалады және бұл ертедегі жаттықтырушыларды осы мінез-құлықты бақыланатын жағдайларда қайта жаңғыртуға шабыттандырған болуы мүмкін. Бұл бастау, сонымен қатар, көптеген классикалық дрессаж жаттықтырушыларының пікірінше, әрбір сау жылқы, оның тұқымына қарамастан, классикалық дрессаж қозғалыстарын, тіпті Haute Ecole секірулерін немесе жер үстіндегі Airs-ті де орындай алады, бірақ дене бітіміне байланысты идеалды орындаудан сәл өзгеше болуы мүмкін. Дрессаж жаттығуларының басты мақсаты – жылқыны атлет ретінде оның қабілетіне дейін дамыту: ең аз күш-жігермен максималды нәтижеге қол жеткізу. Оқу шкаласы (неміс атқа міну нұсқаулығында белгіленгендей) жылқыны физикалық тұрғыдан дамытуды, ұзақ өмір сүруді ескере отырып, жүйелі түрде жүргізуді көздейді. Дрессаж – бұл дене шынықтыру жаттығуы және оған ойлап, мейіріммен және шыдамдылықпен қарау қажет.

Тарих

Батыс әлемінің классикалық дрессаж қағидаларының көптегенін қамтитын ең көне толық сақталған еңбегі – Ксенофонттың «Атшылдық туралы» еңбегі. Ксенофонт атты мейірімділік пен сыйлық арқылы тәрбиелеуді баса көрсеткен. 15 ғасырда күшпен жаттықтыру жойылды, ал атқа мініп жүрудегі шеберлік алға шықты. Осы дамулармен бірге жабық манежде атпен жүру де көбейді. Ренессанс дәуірінде классикалық өнердің жалпы дамуының бір бөлігі ретінде атқа мініп жүруге жаңа және оқымысты көзқарас қалыптасты. Виктория дәуірінде жабық манежде атқа мініп жүру күрделі өнерге айналды, сонда мінген адам да, ат та формаларын жетілдіруге көп жыл жұмсады. Герьерьер, Айзенберг, Рю д’Андраде және Мариальва осы кезеңдерде техника мен теория туралы трактаттар жазды. Аттар жер үстінде бірнеше қимылдарды ("sauts d'école" деп те аталады) орындауға үйретілді, бұл олардың қоршауда қалғанда қашуға немесе оңай шайқасуға мүмкіндік берді. Оларға левада, каприоль, курбетте және баллотада сияқты қимылдар кірді. Бүгінгі күні дрессаж жарыстарында кездесетін қимылдарға пиаффе, пассаж және жартылай пассаж жатады.

Жарыспен салыстырғанда

Қазіргі заманғы, немесе бәсекелестік дрессаж, бәсекелестік аренада қалыптасты, бірақ қазір ол өзінің алғашқы түрінен мүлдем өзгеше. Бәсекелестік дрессаж – бастауыш деңгейден Олимпиадаға дейінгі халықаралық спорт. Классикалық дрессаждан ерекшелігі, бәсекелестік дрессаж тек жеңіске жетуге бағытталған, кейде жақсы атшылдық пен жылқының денсаулығына зиян келтіреді. Бәсекелестік дрессаж атқа ерекше күй беру үшін қатыгез әдістерді қолданады, бұл көптеген тұқымдар үшін табиғи емес. Жарыс ареналарында ресми түрде тыйым салынған, бірақ жиі қолданылатын техника – Rollkur. Ол аттың басын төмен түсіріп, көкірегіне жақын ұстау арқылы аренада тік жағдайын сақтауға тырысуды білдіреді. Теориялық тұрғыдан алғанда, бәсекелестік дрессаж классикалық дрессаж қағидаларын сақтауы керек. Дегенмен, кейбір атшылар барлық деңгейдегі «жылдам шешімдер» мен дұрыс емес жаттығуларға сын айтады, бұл жылқыны сырттай дұрыс көрсетсе де, негізгі қағидаларды ескермейді. Классикалық атшылар мұндай жаттығу әдістерін биомеханикалық тұрғыдан дұрыс қозғалысқа қарама-қарсы келетіндігі, жылқыға ауыр тиетіндігі және ұзақ мерзімді физикалық зақымдарға әкелетіндігі үшін сынап бағалайды. Мұндай шартты жолдар көбінесе атшы деңгей көтерілгенде көрінеді және оларды түзету қажет болады. Қазіргі заманғы әдістер, мысалы, аса даулы Rollkur техникасы, жеңіске жеткізе алатын жануарларды шығарады, бірақ классикалық дрессаж атшылары мұндай жаттығу дұрыс емес және тіпті қатыгездік деп санайды. Сондай-ақ, кейбіреулер бәсекелестік дрессаж, әсіресе төменгі деңгейде, ең дұрыс жаттықтырылған жылқы мен атшыны әрдайым марапаттамайды деп есептейді. Мысалы, өздерін классикалық жаттығуда деп санайтын атшылардың кейбіреулері алғашқы жаттығуды бастағанда жылқысынан басын тік ұстауын сұрамайды, ал мұндай жағдай бәсекелестік дрессаждың төменгі деңгейлерінде жазаланады, себебі жылқы дұрыс емес деп есептеледі. Өздерін классикалық жаттығудан өткен деп санайтын басқа атшылар бұған келіспейді, егер жылқы дұрыс күйде (битте) жүруге дайын болмаса, ол жарысқа дайын емес дейді, сондықтан мұндай жылқылар төмен бағаланады. Классикалық егудің ең жоғары түрі, сондай-ақ дрессаж, орта мектеп дрессажы немесе haute école, жылқы мен атшының меңгеруіне жылдар қажет. Жылқы жаттығу кезінде жетілген болса, ол жиналған және созылған жүріс, өту және пиафф сияқты Гран-при дрессажы қозғалыстарын ғана емес, сонымен қатар кейбір «Жерден жоғары ауа» элементтерін де орындай алады, бірақ әдетте жылқы тек бір элементте ғана жаттығады және тек егер ол ерекше қабілетті болса ғана.

Мектептің секіруі

"Жоғары мектеп" немесе haute ecole мектептік секірулер, көбінесе "жерден жоғары көтерілулер" деп аталады, оларға courbette, capriole, levade және ballotade кіреді. Бұл қимылдар аттың соғыста қолданылған кезінен бастау алған деген болжам бар, бірақ қазіргі түрінде, олар нақты шайқаста қолданылмаған болуы мүмкін, өйткені каприольдан басқа барлық қимылдар аттың осал құрсауын жаяу әскердің қаруларына ашып береді, және олар шайқас алаңынан тыс жаттығулар ретінде қолданылған. Курбетте – аттың артқы аяқтарында тепе-теңдік сақтап, алдыңғы аяқтарын жерден көтеріп секіріп, артқы аяқтарымен "секіріп" жүретін қимыл. Каприоль – аттың ауаға секіріп, ең жоғары нүктеде алдыңғы аяқтарын кеудесіне қарай тартып, артқы аяқтарымен кері лақтыратын қимыл. Левада – аттың дененің салмағын артқы аяқтарына түсіріп, жерге қарай 45° бұрышпен тепе-теңдік сақтауы. Бұл қимылға жоғары деңгейде бақылау және тепе-теңдік қажет, сонымен қатар ол өте қиын. Жерден жоғары көтерілулерге ең қабілетті екі тұқым: Липицанер және Андалузиялық аттар. Фризиялық және Лузитано тұқымдары да жоғары мектептегі дрессажда өте жақсы нәтижелер көрсетеді. Венадағы Испандық ат үстінде жүру мектебі, сондай-ақ Саумурдағы Cadre Noir әлі күнге дейін haute ecole-ді үйретеді және дамытады. Испандық ат үстінде жүру мектебі өз жұмысында тек Липицанер тұқымдас биелерді ғана пайдаланады. Бүгінгі таңда классикалық дрессаждың ірі мектептері: Cadre Noir, Испандық ат үстінде жүру мектебі, Жерес-де-ла-Фронтерадағы Корольдік Андалузиялық ат үстінде жүру мектебі, Лиссабондағы Португалиялық ат үстінде жүру мектебі және Текскокодағы Мексикалық жоғары мектеп. Классикалық дрессаждың тәуелсіз жаттықтырушылары да осы өнер саласын сақтап қалуға тырысады, олардың ішінде португалиялық ат үстінде жүру шебері Нуно Оливейра және оның шәкірттері Бент Брандеруп, сондай-ақ американдық маман Пол Беласик бар.