Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ай бетінде қолданылатын координаттар жүйесі
Coordinate system used on the Moon
Селенографиялық координаттар жүйесі Жердің Ай бетіндегі жерлерді анықтау үшін қолданылады. Ай бетіндегі кез келген нүктені Жердің ендігі мен бойлығына ұқсас екі сандық мән арқылы анықтауға болады. Бойлық, Айдың негізгі меридианына қатысты шығыс немесе батысқа қарайғы орнын көрсетеді. Негізгі меридиан – бұл Айдың солтүстік полюсінен, Айдың оңтүстік полюсіне дейін, Ай бетіне тікелей қарайтын нүкте арқылы өтетін сызық. (Сондай-ақ, Жердің негізгі меридианына қараңыз.) Бұл, Жерден көрінетін Айдың ортасы деп есептелуі мүмкін. Ендік, Ай экваторына қатысты солтүстік немесе оңтүстікке қарайғы орнын көрсетеді. Екі координат та градустармен беріледі. Астрономдар селенографиялық координаттар жүйесіндегі негізгі нүктені "Mösting A" деп аталатын кішкентай, тостаған тәрізді спутниктік кратер арқылы анықтады. Бұл кратердің координаттары:
The selenographic coordinate system is used to refer to locations on the surface of Earth's moon. Any position on the lunar surface can be referenced by specifying two numerical values, which are comparable to the latitude and longitude of Earth. The longitude gives the position east or west of the Moon's prime meridian, which is the line passing from the lunar north pole through the point on the lunar surface directly facing Earth to the lunar south pole. (See also Earth's prime meridian.) This can be thought of as the midpoint of the visible Moon as seen from the Earth. The latitude gives the position north or south of the lunar equator. Both of these coordinates are given in degrees. Astronomers defined the fundamental location in the selenographic coordinate system by the small, bowl shaped satellite crater 'Mösting A'. The coordinates of this crater are defined as:
{| border="0"
|Ендік:
|3° 12' 43.2" Оңтүстік
|
|Бойлық:
|5° 12' 39.6" Батыс
|}
{| border="0"
|Latitude:
|3° 12' 43.2" South
|
|Longitude:
|5° 12' 39.6" West
|}
Соңынан, Айдың лазерлік қашықтығын өлшеу экспериментінің нәтижесінде координаттар жүйесі одан да дәл анықталды. 90°Ш немесе 90°Б-тан артық жатқан нәрселер, либрациядан басқа, Жерден көрінбейді, либрация Айдың 59% көрінуіне мүмкіндік береді.
Later, the coordinate system has become more precisely defined due to the Lunar Laser Ranging Experiment. Anything past 90°E or 90°W would not be seen from Earth, except for libration, which makes 59% of the Moon visible.
Ұзындығы
Айдағы бойлық оның негізгі меридианынан шығыс және батысқа қарай өлшенеді. Бағыт көрсетілмесе, шығыс оң, ал батыс теріс болып есептеледі. Шамамен айтқанда, Айдың негізгі меридианы Жерден қарағанда Ай дискісінің ортасына жақын орналасқан. Нақты қолданулар үшін Ай үшін көптеген координат жүйелері анықталған, олардың әрқайсысының негізгі меридианы сәл өзгеше. Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) «орташа Жер / полярлық ось» жүйесін ұсынады, онда негізгі меридиан – Жер орталығының Ай ортасынан қарағандағы орташа бағыты болып табылады.
Longitude on the Moon is measured both east and west from its prime meridian. When no direction is specified, east is positive and west is negative. Roughly speaking, the Moon's prime meridian lies near the center of the Moon's disc as seen from Earth. For precise applications, many coordinate systems have been defined for the Moon, each with a slightly different prime meridian. The IAU recommends the "mean Earth/polar axis" system, in which the prime meridian is the average direction (from the Moon's center) of the Earth's center.
Селенграфиялық ұзындығы
Селенографиялық колонгитуда — Ай бетіндегі таңғы терминатордың бойлықтығы, ол негізгі меридианнан батысқа қарай градустармен өлшенеді. Таңғы терминатор Күннің енді ғана шыға бастайтын жерінде Айдың бетімен жарты шеңбер құрайды. Ай өзінің орбитасымен қозғалғанда, бұл сызық бойлық бойынша ілгері жылжиды. Селенографиялық колонгитуданың мәні 0°-тан 359°-ға дейін ілгері жылжитын терминатор бағытында артады. Күннің шығуы негізгі меридианда, Ай фазасы Ай күнінің төрттен бірін қызғанда Бірінші төрт бұрышқа жеткенде болады. Осы орналасқан жерде күн шығу кезіндегі селенографиялық колонгитуда 0° деп анықталады. Осылайша, Ай толу кезінде колонгитуда 90°-қа дейін, Соңғы төрт бұрышта 180°-қа дейін, ал Жаңа Ай кезінде 270°-қа жетеді. Жаңа Ай фазасында Айдың Күн тұтылуы болмаса Жерден көрінбейтінін ескеріңіз. Келіп түсетін күн сәулесінің кіші бұрышы айдың ерекшеліктерін олардың өткір көлеңкелері арқылы анықтайды, сондықтан терминаторға жақын аймақ телескоп арқылы Айдың ерекшеліктерін бақылау немесе суретке түсіру үшін ең қолайлы болып табылады. Бақылаушы таңдалған ерекшеліктерді бақылауды жоспарлау үшін терминатордың орналасқан жерін білуі керек. Селенографиялық колонгитуда осы мақсатқа пайдалы. Кешкі терминатордың селенографиялық бойлықтығы колонгитудаға 180° қосылғанға тең.
The selenographic colongitude is the longitude of the morning terminator on the Moon, as measured in degrees westward from the prime meridian. The morning terminator forms a half circle across the Moon where the Sun is just starting to rise. As the Moon continues in its orbit, this line advances in longitude. The value of the selenographic colongitude increases from 0° to 359° in the direction of the advancing terminator. Sunrise occurs at the prime meridian when the Lunar phase reaches First Quarter, after one fourth of a lunar day. At this location the selenographic colongitude at sunrise is defined as 0°. Thus, by the time of the Full Moon the colongitude increases to 90°; at Last Quarter it is 180°, and at the New Moon the colongitude reaches 270°. Note that the Moon is nearly invisible from the Earth at New Moon phase except during a solar eclipse. The low angle of incidence of arriving sunlight tends to pick out features by the sharp shadows they cast, thus the area near the terminator is usually the most favorable for viewing or photographing lunar features through a telescope. The observer will need to know the location of the terminator to plan observations of selected features. The selenographic colongitude is useful for this purpose. The selenographic longitude of the evening terminator is equal to the colongitude plus 180°.