Эволюциялық теорияның қоғамға әсері және салдары

Кіріспе

Өмірдің әртүрлілігін ғылыми тұрғыдан түсіндірудің адам қоғамдарына тигізетін әсері

Эволюциялық ойдың әлеуметтік әсері зор болды. Өмірдің әртүрлілігін ғылыми тұрғыдан түсіндіру дамыған сайын, ол жиі балама, кейде кең таралған түсініктерді ығыстырды. Эволюция теориясы адамзаттың тегін түсіндіргендіктен, адам қоғамдарына терең әсер етті. Кейбіреулер оның діни салдарына байланысты ғылыми түсіндіруді қабылдауға қарсылық көрсетті (мысалы, Киелі кітапта сипатталғандай, адамның ерекше жаратылуын жоққа шығару). Бұл, негізінен АҚШ-та, білім беру жүйесінде жаратылыс пен эволюция арасындағы күрделі қақтығысқа әкелді.

Эволюция және этика

Табиғи іріктеу арқылы эволюция теориясы сондай-ақ әртүрлі этикалық және әлеуметтік жүйелердің негізі ретінде қабылданды. Мысалы, әлеуметтік дарвинизм – 19-ғасырда танымал болған, «Түрлердің шығу тегі» жарияланбас бұрын пайда болған идея. Ол «ең жақсылар тірі қалады» (Герберт Спенсер 1851 жылы, Дарвин эволюция теориясын жариялағанға дейін 8 жыл бұрын айтқан сөз) деп тұжырымдайды және қоғамдар мен адамдар арасындағы байлық пен табыстың айырмашылықтарын түсіндіріп, ақтайды. Дарвиннің туысы Фрэнсис Гальтон жасаған ұқсас түсінік – евгеника, ол адамзат өркениетінің табиғи іріктеуді бұзып, ақыл-ойы нашар және дені сау емес адамдардың тірі қалып, ақылды және дені сау адамдардан озуына мүмкіндік беретінін мәлімдейді. Осы теорияны жақтаушылар кейіннен осы тепе-теңсіздікті «түзету» үшін радикалды және көбінесе мәжбүрлеу шараларын ұсынды. Томас Хаксли көптеген ой эксперименттері арқылы мұның ғана емес, сонымен қатар моральдық тұрғыдан да мүмкін емес екенін көрсетуге тырысты. Стивен Джей Гулд және басқалар әлеуметтік дарвинизм эволюциялық теорияның бұрыс түсініктеріне негізделгенін дәлелдеді, ал көптеген этика мамандары оны «қалай болу керек?» мәселесінің мысалы деп санайды. Холокосттың қорқыныштылығы евгеникамен байланысты болғаннан кейін, ол қоғамдық және ғылыми пікірде кең қолдауын жоғалтты, бірақ ешқашан толығымен қабылданбады. Нацистік әдебиетте Чарльз Дарвинге немесе эволюцияның ғылыми теориясына сілтеме жоқ. Сэм Харрис «Иманның соңы» кітабында нацизмнің христиандық антисемитизмнің жалғасы болғанын айтады. Джим Уокер Гитлердің өзін христиан ретінде сипаттаған, Құдайды, Исаны немесе Киелі кітаптан үзіндіні атаған «Менің күресімнен» 129 цитатадан тұратын тізім жасады. Кейбіреулер Холокост кезінде қаза тапқан алты миллион адам дініне (иудаизмге) байланысты өлтірілді деп санайды, нәсіліне, «күшіне» немесе дарвиндік эволюция механизмімен байланысты кез келген себепке байланысты емес. Гитлер антисемитизмін ақтау үшін «яһудилер Исаны өлтірді» сияқты христиандық сенімдерді жиі пайдаланды. Адамның басқа жануарлармен ортақ ата-бабалары бар деген идея кейбір адамдардың адам мен басқа түрлердің арақатынасына деген көзқарасына да әсер етті. Жануарлардың құқықтарын қорғаушылардың көптегені жануарлар мен адамдардың табиғаты бір болса, құқықтар адамдарға ғана тән болмайды деп санайды. Шарльз Дарвин «икемділік» қасиетін ең маңызды моральдық қасиеттердің бірі деп есептеді және ол, шын мәнінде, табиғи іріктеудің өнімі және әлеуметтік жануарларға (адамдар да оның ішінде) пайдалы қасиет екенін айтты. Дарвин одан әрі «икемділігі» жоғары қоғамдар сәттірек болады деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ біздің икемділігімізді «барлық сезімтал тіршілік иелеріне» таратуымыз керек екенін айтты: Адам өркениетте алға жылдамдағанда және кішкентай тайпалар үлкен қауымдастықтарға біріккенде, әрбір адам өзінің әлеуметтік инстинкттерін және икемділігін сол ұлттың барлық мүшелеріне, тіпті оларға таныс болмаса да, таратуы керек екенін біледі. Осы деңгейге жеткеннен кейін, оның барлық ұлттар мен нәсілдердің адамдарына икемділік танытуына ешқандай жасанды кедергі жоқ. Егер мұндай адамдар сыртқы түрі немесе мінез-құлқында үлкен айырмашылықтармен бөлінген болса, тәжірибе көрсеткендей, оларды өз теңдестеріміз деп қарау үшін қанша уақыт керек екенін білеміз. Адам баласына сыйланған ең асыл қасиеттердің бірі – осы қасиет, біздің икемділігіміз барлық сезімтал тіршілік иелеріне тарағанша, мейірімділік пен кең таралудан туындайды. Бұл қасиетті бірнеше адам құрметтегеннен және қолданғаннан кейін, ол оқу және үлгі арқылы жастарға таралады және ақырында қоғамдық пікірге енгізіледі.

The theory of evolution by natural selection has also been adopted as a foundation for various ethical and social systems, such as social Darwinism, an idea that preceded the publication of The Origin of Species, popular in the 19th century, which holds that "the survival of the fittest" (a phrase coined in 1851 by Herbert Spencer, 8 years before Darwin published his theory of evolution) explains and justifies differences in wealth and success among societies and people. A similar interpretation was one created by Darwin's cousin, Francis Galton, known as eugenics, which claimed that human civilization was subverting natural selection by allowing the less bright and less healthy to survive and out breed the smarter and more healthy. Later advocates of this theory suggested radical and often coercive social measures in an attempt to "correct" this imbalance. Thomas Huxley spent much time demonstrating through a series of thought experiments that it would not only be immoral, but impossible. Stephen Jay Gould and others have argued that social Darwinism is based on misconceptions of evolutionary theory, and many ethicists regard it as a case of the is ought problem. After the atrocities of the Holocaust became linked with eugenics, it greatly fell out of favor with public and scientific opinion, though it was never universally accepted by either, and at no point in Nazi literature is Charles Darwin or the scientific theory of evolution mentioned. In his book The End of Faith, Sam Harris argues that Nazism was largely a continuation of Christian anti Semitism. Jim Walker compiled a list of 129 quotes from Mein Kampf in which Hitler described himself as a Christian, or mentioned God, Jesus or a biblical passage. Some argue that six million of the people killed during the Holocaust were killed because of their religion (Judaism) not their race, "strength," or any reason with an obvious link to the mechanism of Darwinian evolution. Hitler often used Christian beliefs like, "Jews killed Jesus," to justify his anti Semitism. The notion that humans share ancestors with other animals has also affected how some people view the relationship between humans and other species. Many proponents of animal rights hold that if animals and humans are of the same nature, then rights cannot be distinct to humans. Charles Darwin, in fact, considered "sympathy" to be one of the most important moral virtues — and that it was, indeed, a product of natural selection and a trait beneficial to social animals (including humans). Darwin further argued that the most "sympathetic" societies would consequently be the most "successful." He also stated that our sympathy should be extended to "all sentient beings":

As man advances in civilization, and small tribes are united into larger communities, the simplest reason would tell each individual that he ought to extend his social instincts and sympathies to all the members of the same nation, though personally unknown to him. This point being once reached, there is only an artificial barrier to prevent his sympathies extending to the men of all nations and races. If, indeed, such men are separated from him by great differences in appearance or habits, experience unfortunately shows us how long it is, before we look at them as our fellow creatures. This virtue, one of the noblest with which man is endowed, seems to arise incidentally from our sympathies becoming more tender and more widely diffused, until they are extended to all sentient beings. As soon as this virtue is honored and practiced by some few men, it spreads through instruction and example to the young, and eventually becomes incorporated in public opinion.|source=Charles Darwin; The Descent of Man, 1871

Эволюция және дін

Дарвиннің эволюция туралы аргументтерін ұсынғанға және дәлелдерін келтіргенге дейін, Батыс діндері өмірдің әртүрлілігі эволюциялық процестің нәтижесі деген кез келген талаптарды, ағылшын ғылыми қауымдастығының көптеген ғалымдары сияқты, жоққа шығарды немесе айыптады. Дегенмен, эволюция кейбір діни топтар, мысалы, унитариан шіркеуі және "Эсселер мен шолулар" атты еңбекті жариялаған либералды англикандық теологтар, сондай-ақ Франция мен Шотландиядағы көптеген ғалымдар және Англиядағы кейбіреулері, атап айтқанда Роберт Эдмунд Грант тарапынан қабылданды. Қасиетті кітаптардың сөздік немесе авторитетті түсіндірмелерінде жоғары күштің адамдарды және басқа жануарларды жеке жаратылған түрлер ретінде тікелей жаратқаны айтылады, бұл кейбіреулер үшін түрлер дегенді білдіреді. Бұл көзқарас көбінесе жаратылыстану (креационизм) деп аталады. 1920 жылдардан бері АҚШ-та эволюция теориясын оқытуға, әсіресе консервативті евангелистер тарапынан күшті діни қарсылық болды. Олар эволюция ілімінің қоғамға және олардың сенімдеріне тигізетін әсеріне қатысты алаңдаушылық білдірді (Қараңыз: Creation–evolution controversy). Эволюция теориясының ғылыми қауымдастықта кеңінен қабылдануына жауап ретінде көптеген діндер ғылыми және діни көзқарастарды ресми немесе бейресми түрде біріктірді. 20 ғасырдың бірнеше маңызды ғалымдары (Фишер, Добжанский), Дарвиннің теориясын растаған және өздерінің эволюцияның тәжірибелік және теориялық дәлелдері мен сенімдерінің арасында қайшылықты көрмеген христиандар болды. Кейбір діндер теистік эволюциялық көзқарасты қабылдады, онда Құдай эволюция процесін бастаған рухани күшті сыйлайды және (немесе) Құдай эволюцияны бір жолмен немесе екінші жолмен басқарады.

Эволюция және Рим-католик шіркеуі

Рим-католик шіркеуі 1950 жылы папа Пий XII-нің "Humani Generis" энцикликасымен басталып, эволюцияға қатысты бейтарап позиция алды. "Шіркеу екі сала бойынша тәжірибелі адамдардың эволюция доктринасы бойынша зерттеулері мен пікір алмасуына тыйым салмайды, олар адам денесінің алдын ала бар және тірі материядан пайда болғанын зерттейінше". 1996 жылғы 22 қазандағы Рим Папасы Иоанн Павел II-нің Паптық Ғылым академиясына арналған сөзінде шіркеудің позициясы жаңарып, эволюцияның "бір гипотезадан гөрі артық" екені мойындалды. "Менің ізімшелдерім Пий XII "Humani Generis" энцикликасында эволюция мен адам және оның тағдырына қатысты сенім доктринасы арасында қайшылық жоқ екенін бұрыннан айтқан. Бүгінде, сол энциклика жарық көргеннен кейін жарты ғасырдан астам уақыт өткен соң, жаңа жаңалықтар эволюцияны тек гипотеза емес, одан да артық деп мойындауымызға жетеледі. Шындығында, бұл теорияның әртүрлі ғылыми салалардағы бірқатар жаңалықтардан кейін зерттеушілердің санасына күшті әсер еткені таң қалдырарлық жайт."

Эволюциялық теория және саяси солшылдық

1861 жылы Карл Маркс өзінің досы Фердинанд Лассальге былай деп жазды: "Дарвиннің еңбегі өте маңызды және менің мақсатыма сай келеді, себебі ол тарихи сыныптық күрес үшін табиғат ғылымында негіз қалайды. Барлық кемшіліктеріне қарамастан, алғаш рет осы еңбекте табиғат ғылымындағы 'телеология' ғана емес, сонымен қатар оның рационалды мағынасы эмпирикалық тұрғыда түсіндіріледі". Көптеген кейінгі марксистер осы пікірмен келісті, бірақ кейбіреулері, әсіресе ерте Совет Одағындағылар, эволюциялық теория олардың экономикалық және әлеуметтік идеалдарына қайшы келеді деп есептеді. Осының салдарынан олар ламаркизмді қолдауға көшті – организм өмір бойында алған қасиеттерін ұрпақтарына беріп ала алады деген идеяны. Бұл Лысенкошылдыққа алып келді, ол ауыл шаруашылығында проблемалар тудырды. Өзінің "Өзара көмек: эволюция факторы" атты кітабында анархо-коммунист Петр Кропоткин, түрдің эволюциясында бәсекелестік пен өзара қақтығыстан гөрі, ынтымақтастық пен өзара көмек маңыздырақ, тіпті одан да маңызды деп мәлімдеді. Қазіргі орташа солшыл жазушылардың кейбіреулері, мысалы Питер Сингер ("Дарвинистік солшылдар" кітабында) дарвинизмді қолдайды, бірақ консервативті бақылаушылардан өзгеше саяси және экономикалық тұжырымдарға жетеді. Ричард Докинстің "Өзіндік ген" кітабында "Жақсы жігіттер бірінші болады" деген тарау бар, онда эволюциядағы игіліктілік пен ынтымақтастықтың рөлі және әлеуметтік жануарлардың мұндай қасиеттерсіз тіршілікке келе алмайтыны, сондай-ақ эволюция оларды қалай жасайтыны түсіндіріледі. Докинс түсіндіргендей, жануар өзін құрбан ететін немесе сол түрдің басқа өкілдерінің тіршілігі үшін ресурстарын жұмсайтын болса, оның гендері, басқа жануарларда болатын, тірі қалады. Мысалы, анасы үш баласын құтқару үшін өлсе, оның гендерінің бір жарым көшірмесі (орташа есеппен) аман қалады, себебі белгілі бір геннің оның балаларында болуының 50% ықтималдығы бар. Докинс осы аттас деректі фильмді де түсірді. Деректі фильмде Докинс осы тарауды "тіршілікке ең лайықтысы" концепциясының қазіргі заманғы қате түсініктерін жеңу үшін қосты. Солшыл трансгуманистер технологияны биологиядан туындаған теңсіздіктерді жеңу құралы деп санайды. Жаңа солшыл феминист Шуламит Файрстоун репродукцияны технологиялық тұрғыдан бақылауды гендерлік теңдік үшін қажетті деп есептеді. Соңғы кезде Laboria Cuboniks ұжымы эссенциалистік санаттарды жеңуге бағытталған антинатуралистік саясатты жасады, оны технологиялық мүмкіндіктер арқылы іске асыруды көздейді.

In 1861 Karl Marx wrote to his friend Ferdinand Lassalle, "Darwin’s work is most important and suits my purpose in that it provides a basis in natural science for the historical class struggle. Despite all shortcomings, it is here that, for the first time, 'teleology' in natural science is not only dealt a mortal blow but its rational meaning is empirically explained." Most later Marxists agreed with this view, but some – particularly those in the early Soviet Union – believed that evolutionary theory conflicted with their economic and social ideals. As a result, they came to support Lamarckism instead – the idea that an organism can pass on characteristics that it acquired during its lifetime to its offspring. This led to the practice of Lysenkoism, which caused agricultural problems. In his book, Mutual Aid: A Factor of Evolution, anarcho communist Peter Kropotkin argued that co operation and mutual aid are as important in the evolution of the species as competition and mutual strife, if not more so. On the contemporary moderate left, some authors such as Peter Singer (in his book, A Darwinian Left) support Darwinism but reach different political and economic lessons than more conservative observers. Richard Dawkins' book, The Selfish Gene, has a chapter, "Nice guys finish first," that attempts to explain the role of altruism and cooperation in evolution and how social animals not only cannot survive without such traits, but how evolution will create them. Dawkins explains that when an animal sacrifices itself or uses its resources for the survival of other members of the same species, its genes, present in the other animals, survive. For example, if a mother dies to save three of its pups, one and a half copies (on average) of its genes will survive, because there is a 50% chance of a particular gene being present in its offspring. Dawkins also made a documentary of the same name. According to the documentary, Dawkins added that chapter as a way of overcoming modern day misinterpretations of the concept of survival of the fittest. Left wing transhumanists see technology as a means to overcome inequalities that stem from biology. New left feminist Shulamith Firestone saw technological control over reproduction as essential for gender equality. More recently the Laboria Cuboniks collective has articulated an antinaturalist politics that seeks to overcome essentialist categories through technological empowerment.

Әлеуметтік дарвинизм мен империализмге қатысты эволюция

"Әлеуметтік дарвинизм" – 19 ғасырдағы виг философы Герберт Спенсердің Мальтус теориясымен байланысты арыздық термин. Ол эволюция теориясымен байланысты, бірақ қазіргі таңда негізсіз деп есептеледі. Кейін әлеуметтік дарвинизмді басқалар саудада және жалпы адам қоғамында "тіршілікке ең лайықтылар" идеясына дейін кеңейтті, соның салдарынан әлеуметтік теңсіздік, сексизм, расизм және империализмтің дұрыстығы туралы талаптар пайда болды. Дегенмен, бұл идеялар Дарвиннің өзінің көзқарастарына қайшы келеді, ал қазіргі ғалымдар мен философтар оларды эволюциялық теориямен де, деректермен де расталмаған деп санайды. Әлеуметтік дарвинизм сондай-ақ ұлтшылдық пен империализммен байланысты. Жаңа империализм дәуірінде эволюция тұжырымдары "жоғары тұрған нәсілдердің" "заңсыз төменгі нәсілдерді" пайдалануын ақтады. Элиталықтар үшін күшті ұлттар өздерінің империяларын кеңейтуде сәтті болған ақ нәсілді адамдардан құралған, сондықтан олар үстемдік үшін күресте тірі қалады. Осы көзқарасқа байланысты еуропалықтар, христиан миссионерлерін қоспағанда, өз империяларының астындағы жергілікті халықтардың әдет-ғұрыптары мен тілдерін қабылдауға көбінесе құлық танытпады. Ал христиан миссионерлері жаңа халықтармен ең бірінші кездесіп, тілінде жазу жүйесі жоқ жергілікті тұрғындардың тілдері үшін жазу жүйесін жасады. Олар әлеуметтік дарвинизмнің сыншылары болғандықтан, құлдыққа қарсы күресті және өздерімен байланысқа түскен жаңа халықтарға білім мен діни нұсқаулар берді, себебі олар мұны христиан ретінде өздерінің міндеті деп есептеді.