Кіріспе

Тоқтаумен басталып, фрикативпен аяқталатын дауыс.

Африкат – дауыс, ол тоқтаумен басталып, фрикативпен аяқталады, әдетте бірдей артикуляция орнында (көбінесе короналды). Тоқтау мен фрикативтің бір фонеманы құрай ма, әлде дауыстар жұбын құрай ма, оны анықтау көбінесе қиын. Ағылшын тілінде екі африкат фонемасы бар, /tʃ/ және /dʒ/, олар көбінесе ch және j деп жазылады.

Мысалдар

Ағылшын тіліндегі "ch" және "j" дыбыстары (IPA-да шамамен белгіленген ), неміс және итальян тілдеріндегі z және итальян тіліндегі z дыбыстары – бұл типикалық аффрикаттар. Осыған ұқсас дыбыстар әлем тілдерінде кеңінен таралған, сондай-ақ поляк және қытай тілдеріндегідей басқа да аффрикаттар да жиі кездеседі. Дегенмен, басқа да дыбысты аффрикаттар салыстырмалы түрде сирек. Көптеген артикуляциялық орындарда олар тіркелмеген. Лабиодентальдық аффрикаттар, мысалы, неміс және Изи тілдеріндегі немесе велярлық аффрикаттар, Цвана тілінде (жазуда kg) немесе Жоғарғы германдық швейцариялық неміс диалектілерінде одан да аз кездеседі. Әлем бойынша, осыған сәйкес келетін жабық дауыстар және , кеңінен таралған немесе дерлік барлық тілдерде болғанымен, осы орындарда аффрикаттар салыстырмалы түрде аз тілдерде кездеседі. Сондай-ақ, альвеолярлық аффрикаттар да сирек кездеседі, онда фрикативтік босату бүйірлі болып келеді, мысалы, науатль және навахо тілдерінде кездесетін дыбыс. Кейбір басқа Атабаска тілдері, мысалы, Дене Сулине тілінде, аффрикаттардың дентальдік, альвеолярлық, пост-альвеолярлық немесе бүйірлі босатылысы бар, сондай-ақ үрленбеген, үрленген және эжективті қатарлары бар: , , , , , , , , , , , және .

Африкаттардың тізімі

Корональ дыбыстар жағдайында, африкаттың жарылу кезеңін белгілеу үшін символдар әдетте орынға қарамастан қолданылады. Мысалы, жиі кездесетін тілдерде осы дыбыстарды кездестіруге болады. Бұл дыбыстарды қамтитын тілдер туралы хабарламалар бар, бірақ кейбір жағдайларда оларды растау қажет.

Сибиляция жасамайтын африкаттар

Дыбыс (дауыссыз) IPA Тілдер Дыбыс (дауысты) IPA Тілдер Дыбыссыз екі ерінді аффрикат Каинганг және Таос тілдерінде аллофоникалық түрде кездеседі. Ешбір табиғи тілде фонема ретінде тіркелмеген. Дауысты екі ерінді аффрикат Баджун және Шипибо тілдерінде аллофоникалық. Дыбыссыз екі ерінді-тісті аффрикат Неміс, Текэ тілдері. Дауысты екі ерінді-тісті аффрикат Текэ тілі. Дыбыссыз тісті аффрикат (сілтенбейтін) Нью-Йорк акценті, Луо, Дене Сулин, Кун, Венеция диалектісінің кейбір түрлері және басқа Солтүстік Италия диалектілері. Дауысты тісті аффрикат (сілтенбейтін) Нью-Йорк, Дублин және Маори акценттері, Дене Сулин тілі. Дыбыссыз кері тіл аффрикаты (сілтенбейтін) Мапудунгун, Малагаси тілдері. Дауысты кері тіл аффрикаты (сілтенбейтін) Малагаси тілі. Дыбыссыз таңдай аффрикаты Сколт Сами (жас сөйлеушілер), Венгр (еркін сөйлеу), Албан (\[c] деп жазылған), Каинганг тілінде аллофоникалық түрде кездеседі. Дауысты таңдай аффрикаты Сколт Сами (жас сөйлеушілер), Венгр (еркін сөйлеу), Албан (\[ɟ] деп жазылған), испан тілінің кейбір диалектілері. Дауысты таңдай жарылыс дыбысына қарама-қарсы емес. Дыбыссыз жоғары таңдай аффрикаты Тсвана, Жоғары Алемандық тілі. Дауысты жоғары таңдай аффрикаты Кейбір ағылшын акценттерінде аллофоникалық. Дыбыссыз тіл ұшы аффрикаты Нез Персе, Волоф, Батс, Кабардин, Авар, Тсез тілдері. Табиғи тілдерде дауыссыз тіл ұшы жарылыс дыбысына қарама-қарсы емес. Дауысты тіл ұшы аффрикаты Австраль және Экаги тілдерінің Райвава диалектісінен алынған, алдыңғы дауыстылар алдындағы таңдай жақтық аллофон. Дыбыссыз көмей аффрикаты Хайда тілі. Эпиглоттальді тоқтатумен салыстырмалы емес. Дауысты көмей аффрикаты Сомали тілі. Тек \[ʡʢ] ретінде айтылады, егер "c" сөйлемнің басында келсе, әйтпесе \[ʡ] ретінде жүзеге асырылады. Дыбыссыз көмекей аффрикаты Юкси диалектісі, стандартты ағылшын айтылысында аллофоникалық. Дауысты көмекей аффрикаты Ешбір табиғи тілде кездеспеген.

Жақсылық африкаттары

Дыбыс (дауыссыз) IPA Тілдер Дыбыс (дауысты) IPA Тілдер
Дыбыссыз альвеолярлық бүйірлік аффрикаттар Чероки, Науатль, Навахо, Цвана және т.б.
Дыбысты альвеолярлық бүйірлік аффрикаттар Гвичин, Сандауэ. Дыбысты альвеолярлық бүйірлік фрикативпен ешқашан қарама-қарсы келмейді.
Дыбыссыз ретрофлекстік бүйірлік аффрикаттар Бхадравахи, апикальді пост-альвеолярлық. Камката вари және Камвари тілдеріндегі фонеманың іске асырылуы.
Дыбысты ретрофлекстік бүйірлік аффрикаттар Бхадравахи, апикальді пост-альвеолярлық. Камката вари және Камвири тілдеріндегі фонеманың іске асырылуы.
Дыбыссыз таңдайлық бүйірлік аффрикаттар Дахалода эжектив ретінде; Хадза тілінде еркін түрленуде.
Дыбысты таңдайлық бүйірлік аффрикаттар Сандауэ тілінде аллофондық.
Дыбыссыз қатты таңдайлық бүйірлік аффрикаттар Архи тілінде превеляр ретінде, ал зулу тілінде эжектив ретінде, сондай-ақ Лагху тілінде де кездеседі.
Дыбысты қатты таңдайлық бүйірлік аффрикаттар Лагуу.

Триллді африкаттар

Дыбыс (дауыссыз) IPA Тілдер Дыбыс (дауысты) IPA Тілдер Дауыссыз тілдік екі жақты африкат Ешбір табиғи тілде кездеспейді. Дауысты тілдік екі жақты африкат Келе және Авава тілдерінде. Тек [mb] аллофоны ретінде [o] немесе [u] дыбыстарының алдында ғана естіледі. Нгкоф тілінде дауыссыз альвеолалық дірілдемелі африкат. Ниас тілінде дауысты альвеолалық дірілдемелі африкат. Фиджи және Авава тілдерінде де [n] дыбысынан кейін осы дыбыс кездеседі. Хайдабург Хайда тілінде дауыссыз эпиглотталық африкат. Хайдабург Хайда тілінде дауысты эпиглотталық африкат. Оңтүстік Хайда және Масет Хайда тілдерімен байланысты. Пираха және Вари' тілдерінде тіс дыбыстық тоқталысы, екі жақты дірілдемелі босатумен.

Гетерорганикалық африкаттар

Көптеген африкаттар гомоорганикалық болғанымен, Навахо және Чирикауа апачи тілдерінде гетероорганикалық альвеолярлық-велярлық африкат кездеседі (Hoijer & Opler 1938, Young & Morgan 1987, Ladefoged & Maddeison 1996, McDonough 2003, McDonough & Wood 2008, Iskarous, және т.б. 2012). Wari' және Пираха тілдерінде дыбыссыз тіс-ерін білібілікпен жасалған дірілдемелі африкат [t̪ʙ̥] бар (қараңыз #Trilled affricates), ал Блэкфут тілінде де осыған ұқсас африкаттар кездеседі. Басқа гетероорганикалық африкаттар Солтүстік Сото тілінде (Johnson 2003) және Фути сияқты басқа банту тілдерінде де кездеседі, Футиде альвеолярлық-лабиодентальді африкаттар бар және , ал Сесото тілінде білбіліктік-палатоальвеолярлық африкаттар бар және Djeoromitxi (Pies 1992) тілінде және .

Фонация, коартикуляция және басқа нұсқалар

Корональды және дорсальды артикуляция орындары экзективтер ретінде де кездеседі: !Xóõ сияқты бірнеше Хойсан тілдерінде экзективті дауысты аффрикаттар бар екені хабарланған, бірақ шындығында олар дауыстық алдынан шығарылады: Аффрикаттар көбінесе демдікпен айтылады: , үндікпен айтылады: , және мұрындықтан басталады: Еріндік, тілдік, арт тілдік және көмейлік аффрикаттар да кең таралған. Аффрикаттар фонемалық ұзындыққа ие болуы мүмкін, яғни, итальян және карель тілдеріндегідей, уақыт бірлігіне (хронемге) байланысты өзгеруі мүмкін.

Фонологиялық бейнелеу

Фонологияда африкаттардың мінез-құлқы тоқтау дауыстарға ұқсас болады, олар фрикативтерге тән емес фонологиялық үлгілерге қатысады. [Авторы] фонетикалық африкаттарды фонологиялық тоқтау дауыстар ретінде талдайды. Сибилянттық немесе бүйірлік (және болжамды түрде дірілдемелі) тоқтау дауыс тек фонетикалық жағынан африкат ретінде ғана көріне алады, сондықтан оны фонемиялық жағынан сибилянттық немесе бүйірлік тоқтау дауыс ретінде талдауға болады. Осы талдау бойынша, сибилянттар мен бүйірліктерден басқа африкаттар ұқсас артикуляция орындарында (мысалы, бірнеше лабиалдық, короналдық немесе дорсалдық орындар) тоқтау дауыстарды ажыратудың фонетикалық механизмі болып табылады. Мысалы, Чипевиан тілінде ламиналды тіс дауыстық және апикалды альвеолярлық дауыстар бар; басқа тілдерде велярлық пен тіл алды дауыстық және тіл арты дауыстық африкаттары қолданылуы мүмкін. Африкаттар сондай-ақ, демікпен шығарылатын немесе атқылы дауыстар мен қарапайым дауыстар арасындағы фонетикалық айырманы күшейту стратегиясы болып табылуы мүмкін. [Авторы] мәлімдегендей, ешбір тілде сибилянттық емес, бүйірлік емес африкатты бір артикуляция орнында, бір фонетикалық қасиеттерімен және ауа ағыны механизмімен тоқтау дауыспен салыстыру жоқ, мысалы және немесе және . Ерекшеліктерге негізделген фонологияда африкаттар тоқтау дауыстардан [+кешіктірілген шығарылым] ерекшелігімен ерекшеленеді.

Алдын ала ырғақтау

Сирек жағдайларда үстемелі-тоқтау контуры кездесуі мүмкін. Бұл шотланд гаэлінің әртүрлі диалектілерінде велярлық үйкеліс болатын жерлерде байқалады, ал басқа диалектілерде алдын-аспирация болады. Мысалы, Харрис диалектісінде "seachd" сөзі "жеті" деген мағынаны білдіреді, ал "ochd" сөзі "сегіз" деген мағынаны білдіреді (немесе , ). Бұларға суффрикаттар деп атау ұсынылған. Кейбір талдаулар бойынша, Аунги тілінде /s͡t/ және /ʃ͡t/ екі суффрикаты бар.