Кіріспе

Канаданың негізгі конституциялық құжаты 1867 жылғы Конституция Заңы, бастапқыда Британдық Солтүстік Америка Заңы, 1867 (BNA Act) ретінде қабылданған, Канада Конституциясының маңызды бөлігі болып табылады. Бұл акт федералдық доминионды құрды және Канада үкіметінің жұмысының көп бөлігін, оның ішінде федералдық құрылымын, Өкілдер палатасын, Сенатты, сот жүйесін және салық салу жүйесін анықтайды. 1982 жылы Конституцияны өз еліне қайтарумен (патриациялаумен) бірге, бастапқыда Британ Парламенті қабылдаған Британдық Солтүстік Америка актілері, оның ішінде осы акті де қайта аталды. Дегенмен, актілер әлі күнге дейін Ұлыбританияның тізімдерінде бастапқы аттарымен белгілі. Осы кезде өзгерістер де енгізілді: 92А-тармақ қосылды, ол провинцияларға жаңартылмайтын табиғи ресурстарды бақылау құқығын кеңейтті. Конституцияның осы сипаттамасы оның түсіндірілуі үшін маңызды болып шықты. Питер Хогг Конституциялық құқық туралы еңбегінде жазғандай, кейбір мамандар Ұлыбританияда 1867 жылы сөз бостандығы болғандықтан, преамбула осы құқықты Канадаға 1982 жылы Канаданың құқықтары мен бостандықтары туралы Хартиясы қабылданғанға дейін таратып берген деп санайды; бұл Имплицитті құқықтар туралы заңның негізі болды. New Brunswick Broadcasting Co. v. Nova Scotia ісінде, парламенттік артықшылықтар бойынша Канаданың маңызды ісінде, Канаданың Жоғарғы Соты 1993 жылғы шешімін преамбулаға негіздеді. Сонымен қатар, Ұлыбританияда сот тәуелсіздігі дәстүрі болғандықтан, Жоғарғы Сот 1997 жылғы провинциялық судьялар туралы мәселеде Канададағы сот тәуелсіздігі конституциялық түрде кепілдендірілгенін растады. 2000 жылы саясаттанушы Рэнд Дайк преамбуланы "өтте ескірген" деп сынады. Ол актінің "шабыттандыратын кіріспесі жоқ" деп мәлімдеді. Актінің преамбуласы Канада Конституциясының жалғыз преамбуласы емес. Хартияның да преамбуласы бар. I-бөлімде тек бір ғана қолданыстағы тармақ бар. 1-тармақ актінің қысқаша атауын Конституция Заңы, 1867 деп белгілейді. 1893 жылы жойылған 2-тармақ бастапқыда патшайымға (содан кейін Викторияға) қатысты барлық сілтемелер оның барлық мұрагерлеріне де бірдей қолданылатынын айтқан.

II бөлім: Одақ

Бұл акт Канада, Нью-Брансуик және Нова-Скотияның Солтүстік Америкадағы британдық "провинцияларын" (колонияларын) біріктіре отырып, Канада Доминионын құрады. 3-тармақ одақтың акт қабылданғаннан кейін алты ай ішінде күшіне енетіндігін белгілейді, ал 4-тармақ елдің атауын "Канада" деп бекітеді (және актінің қалған бөлігіндегі "Канада" сөзі бұрынғы провинцияға емес, жаңа федерацияға сілтеме жасайды). 5-тармақ жаңа федерация құрамына кіретін төрт провинцияны тізімдейді. Олар бұрынғы Канада провинциясын екіге бөлу арқылы құрылады: оның екі бөлімшесі, Канада Батысы және Канада Шығысы, сәйкесінше Онтарио және Квебек болып қайта аталды және 6-тармақ бойынша толыққанды провинцияларға айналды. 7-тармақ Нова-Скотия және Нью-Брансуик провинцияларының шекаралары өзгертілмегенін растайды. Ал 8-тармақ барлық провинцияларда он жыл сайын халық санағын өткізуді қарастырады.

III бөлім: Атқарушы билік

9-тарауда «Канаданың және оған қарасты аумақтардың барлық атқару билігі осымен сақталатыны және Корольге берілетіні» жарияланады. 10-тарауда генерал-губернатор немесе үкімет әкімшісі «Корольдің атынан және оның өкілі ретінде Канада үкіметін жүргізуге» тағайындалады. 11-тарауда Канада Корольдің құпия кеңесі құрылады. 12-тарауда Жоғарғы Канада, Төменгі Канада, Канада, Нова-Шотландия және Нью-Брансуик провинцияларының бұрынғы атқарушы органдарының заңдық өкілеттіктері кейінгі заңнамалармен өзгертілгенге дейін сақталады. Егер Конфедерацияға дейінгі заңдық өкілеттіктер провинциялық құзыретке кірсе, оларды провинциялардың вице-губернаторлары жеке немесе провинциялық атқарушы кеңестердің кеңесімен жүзеге асыра алады. Егер Конфедерацияға дейінгі заңдық өкілеттіктер федералдық құзыретке кірсе, оларды генерал-губернатор, Құпия кеңес кеңесімен немесе жеке өзі жүзеге асыра алады. 13-тарауда Кеңестегі генерал-губернатор – Құпия кеңес кеңесімен әрекет ететін генерал-губернатор деп анықталады. 14-тарауда генерал-губернаторға Канаданың түрлі аймақтарында өкілеттіктерді жүзеге асыру үшін орынбасарларды тағайындауға рұқсат беріледі. 15-тарауда Канададағы барлық қарулы күштердің Бас қолбасшысы Корольге беріледі. 16-тарапта Оттава Канаданың үкімет орталығы деп жарияланады.

IV бөлім: Заң шығарушы билік

Канада Парламенті Корольді және екі палатадан (Канада Төменгі палатасы және Канада Сенаты) тұрады, бұл 17-тарауда белгіленген. 18-тарауда Парламенттің өкілеттіктері мен құқықтары Британ Парламентінен жоғары емес деп айқындалады. 19-тарауда Парламенттің бірінші сессиясы заң қабылданғаннан кейін алты ай ішінде басталғаны тиіс делінеді.

Сенат

Сенатта 105 сенатор бар (21-тармақ), олардың көпшілігі (22-тармақ) төрт тең бөлімнің бірін білдіреді: Онтарио, Квебек, Атлант провинциялары және Батыс провинциялары (Одақ құрылған кезде 72 сенатор болды). 23-тармақ сенатор болуға қойылатын талаптарды көрсетеді. Сенаторларды генерал-губернатор 24-тармақ бойынша тағайындайды (бұл 1929 жылғы Эдвардс Канадаға қарсы (AG) сот шешіміне дейін әйелдерді қоспаған деп түсіндірілді), ал сенаторлардың алғашқы тобы 25-тармақ бойынша жарияланды. 26-тармақ Корольге Сенатқа бір ретте төрт немесе сегіз сенатор қосуға рұқсат береді, олар бөлімдер арасында бөлінеді, бірақ 27-тармаққа сәйкес, сенаторлардың саны қайтыс болу немесе зейнеткерлікке шығу арқылы бөлім бойынша белгіленген 24 лимиттен төмендемейінше, одан әрі сенаторлар тағайындала алмайды. Сенаторлардың ең көп саны 28-тармақта 113 деп белгіленген. Сенаторлар өмір бойына тағайындалады (яғни 1965 жылдан бері 75 жасқа дейін), 29-тармақ бойынша, бірақ олар 30-тармақ бойынша отставкаға кете алады және 31-тармақтың шарттарына сәйкес қызметтен босатыла алады, мұндай жағдайда бос орынды генерал-губернатор (32-тармақ) толтыра алады. 33-тармақ Сенатқа өз өкілеттіктері мен бос орындарға қатысты дауларды шешу құқығын береді. Сенат спикерін 34-тармақ бойынша генерал-губернатор тағайындайды және қызметтен босатады. Сенаттың кворумы (бастапқыда) 35-тармақта 15 сенатор деп белгіленген, ал дауыс беру процедуралары 36-тармақта белгіленген.

Төменгі палата

Жалпы палатаның құрамы 37-бап бойынша 308 мүшеден тұрады: Онтариодан – 106, Квебектен – 75, Новая Шотландиядан – 11, Нью-Брансуиктен – 10, Манитобадан – 14, Британдық Колумбиядан – 36, Принс-Эдвард аралынан – 4, Альбертадан – 28, Саскачеваннан – 14, Ньюфаундленд және Лабрадордан – 7, Юконнан – 1, Солтүстік-Батыс территориялардан – 1 және Нунавуттан – 1. Палатаны 38-бап бойынша генерал-губернатор шақырады. 39-бап сенаторларға Халық палатасында отыруға тыйым салады. 41-бап провинцияларды сайлау округтеріне бөледі және 41-бап сол кездегі сайлау заңдарын және дауыс беру шарттарын сақтайды, олар түзетуге жатады. 44-бап палатаға өз спикерін сайлауға және спикер қайтыс болған жағдайда (45-бап) немесе ұзақ мерзімге қатыспаған жағдайда (47-бап) оны алмастыруға рұқсат береді. Спикер палатаның барлық отырыстарын жүргізуге міндетті (46-бап). Палатаның кворумы 48-бап бойынша спикерді қоса алғанда 20 мүшеден тұрады. 49-бапта айтылғандай, спикер дауыс беруге тек дауыстар тең болған жағдайда ғана құқылы. Палатаның ең ұзақ мерзімі сайлаулар арасында 50-бап бойынша бес жылды құрайды. 51-бап халық санағынан кейін Халық палатасының орындарын қайта бөлу ережелерін белгілейді, ал 52-бап қосымша орындарды қосуға мүмкіндік береді.

Ақшалай дауыс беру және патшалық келісім

"Ақша заңдары" (салықтармен немесе қаражатты игерумен байланысты) 53-бап бойынша Мәжілістен бастау алуы тиіс және 54-бап бойынша генерал-губернатор (яғни, үкімет) ұсынуы керек. 55, 56 және 57-баптар генерал-губернаторға Королева атынан қол қоюға, қол қоюдан бас тартуға немесе екі палатада қабылданған кез келген заң жобасын "Королеваның қалауына беруге" мүмкіндік береді. Генерал-губернатордың заң жобасына патшалық келісімін бергеннен кейін екі жыл ішінде, Королева Кеңесі актіні жоққа шығаруы мүмкін; және генерал-губернатордың резервінен кейін екі жыл ішінде Королева Кеңесі заң жобасына келісім бере алады.

V бөлім: Облыстық конституциялар

Облыстардың негізгі басқару құрылымдары актінің V бөлімінде сипатталған. (Нақты атаулар төрт негіз қалаушы облысқа жасалған, бірақ жалпы үлгінің өзі барлық облыстарға қатысы бар.)

Атқарушы билік

Әрбір провинцияда генерал-губернатордың құзырында жұмыс істейтін (58-бап) лейтенант-губернатор болуы тиіс (59-бап), оның жалақысын федералды парламент төлейді (60-бап) және ол адалдыққа ант беруге міндетті (61-бап). Лейтенант-губернатордың өкілеттіктерін үкімет басқарушысы алмастыра алады (62 және 66-баптар). Барлық провинцияларда атқарушы кеңес те бар (63 және 64-баптар). Лейтенант-губернатор атқарушы билікті жеке өзі немесе "кеңес отырысында" (65-бап) жүзеге асыра алады. 68-бап алғашқы төрт провинцияның (Онтарио, Квебек, Нова-Скотия, Нью-Брансуик) үкімет орындарын белгілейді, бірақ сонымен қатар осы провинцияларға үкімет орындарын өзгертуге рұқсат береді.

Онтарио мен Квебек

69 және 70-баптар Онтарионың лейтенант-губернаторы мен Онтарионың заң шығарушы ассамблеясынан тұратын Онтарио заң шығарушы органының құрылуын белгілейді, ал 71-80-баптар Квебек Парламентін құрады, ол сол кезде лейтенант-губернатордан, Квебек заң шығарушы ассамблеясынан (1968 жылы Квебек Ұлттық ассамблеясы деп аталды) және Квебек заң шығарушы кеңесінен (кейіннен таратылған) тұрды. Заң шығарушы органдарды лейтенант-губернаторлар шақырады (82-бап). 83-бап провинциялық мемлекеттік қызметкерлерге (кабинет министрлерін қоспағанда) провинциялық заң шығарушы органдарда отыруға тыйым салады. 84-бап одақ құрылғаннан кейін қолданыстағы сайлау заңдары мен дауыс беру шарттарының күшінде қалуына рұқсат береді. 85-бап әр заң шығарушы органның өмір сүру мерзімін төрт жылдан аспауы тиіс екенін белгілейді, ал 86-бапқа сәйкес, он екі айдың ішінде кем дегенде бір сессия өткізілуі керек. 87-бап федералдық Төменгі палата үшін белгіленген спикерлерге, сайлауларға, кворумға және басқа да қағидалар Онтарио мен Квебек заң шығарушы органдарына да қолданылады.

Жаңа Шотландия және Жаңа Брансуик

88-бап жай ғана сол провинциялардың одақ құрылғанға дейінгі конституцияларын Конфедерациядан кейінгі кезеңге дейін қолдануды ұзартады.

Басқа

90-бап федералды парламент үшін белгіленген ақшалай дауыс беру, патшалық келісім, резервте қалдыру және қабылдамау ережелерін провинциялық заң шығарушы органдарға таратуды көздейді, бірақ бұл ретте генерал-губернатор Корольдік Кеңестегі Корольдің орнында болады.

VI бөлім: Биліктерді бөлу

Үкіметтің өкілеттіктері провинциялар мен федералды үкімет арасында бөлінеді және заңның 91-95-баптарында сипатталған. 91 және 92-баптар ерекше маңызды, себебі олар әр құзыреттің заң шығаруға құқығы бар салаларды тізбектейді, 91-бап федералды құзыреттің мәселелерін, ал 92-бап провинциялық құзыреттің мәселелерін көрсетеді. 92А, 93 және 93А-баптары тиісінше жаңартылмайтын табиғи ресурстар және білім беру салаларымен айналысады (екеуі де негізінен провинциялардың жауапкершілігінде). 94-бап мүлік және азаматтық құқықтарға қатысты заңдарды өзгерту мүмкіндігін қарастырады, бірақ ол әзірге іске асырылмады. Ал 94А және 95-баптар ортақ құзыреттегі мәселелерді, атап айтқанда қарттық зейнетақыны (94А-бап) және ауыл шаруашылығы мен көші-қонды (95-бап) қарастырады.

Бейбітшілік, тәртіп және жақсы үкімет

91-бап Парламентке "Канаданың бейбітшілігі, тәртібі және жақсы үкіметі үшін, осы Заңда провинциялардың заң шығарушы органдарына ғана берілген тақырыптар санатына кірмейтін барлық мәселелер бойынша заңдар жасауға" өкілеттік береді. Заңның мәтіні парламентке провинциялық үкіметтерге бөлінбеген кез келген салада заң шығару үшін қалдық өкілеттіктер бергендей болғанымен, кейіннен Таза кеңестің сот шешімдерінде "бейбітшілік, тәртіп және жақсы үкімет" билігі 91-бапта көрсетілгендей шектеулі федералдық құзыреттің бірі екені анықталды (мысалы, AG Canada v AG Ontario (Labour Conventions), [1937] AC 326 (PC)). 2019 жылы Саскачеван апелляциялық соты парниктік газдарды ластау бағасын белгілеу туралы заңда федералды үкіметтің жағын 3:2 дауыспен қолдады, бұл климаттық дағдарысқа байланысты провинцияларға салық салу бойынша федералды үкіметтің өкілеттігін кеңейтуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Парламент басқа ұлттық заң шығарушы органдармен бірлесіп, 17 маусымда елдің "климаттық төтенше жағдай" жағдайында екенін жариялады. Грант Хаскрофттің Онтарио апелляциялық соты бойынша жеке пікірінде ол "Канада тарапының өкілі климаттың өзгеруі төтенше жағдай деп есептелмейтін болғандықтан заң қабылданбағанын мойындады" деді.

Алғашқы халықтар, инуиттер мен метистер

91-баптың 24-тармағы федералды үкіметке "үндістер және үндістерге арналған жерлер" бойынша заң шығару құзыретін береді. Канаданың аборигендер істері және солтүстік дамуы министрлігі (AANDC), бұрын Үндістер және солтүстік істер министрлігі (INAC) деп белгілі болған, осы құзыретті жүзеге асыратын басты федералдық мекеме болып табылады.

Қылмыстық құқық

91-баптың (27) тармағы Парламентке «қылмыстық құқық, қылмыстық юрисдикциядағы соттарды құрудан басқа, бірақ қылмыстық істер бойынша іс жүргізуді қоса алғанда» қатысты заң шығару өкілеттігін береді. Осы өкілеттік негізінде Парламент Қылмыстық кодексті қабылдады және өзгертеді. Алайда, 92-баптың (14) тармағында провинцияларға сот төрелігін жүзеге асыру өкілеттігі берілген, «азаматтық және қылмыстық юрисдикциядағы провинциялық соттарды құру, ұстау және ұйымдастыру, сондай-ақ екі соттың да азаматтық істер бойынша іс жүргізуі» осыған кіреді. Бұл ереже провинцияларға қылмыстық юрисдикциядағы соттарды құруға және ОПП және Квебек қауіпсіздік бюросы (SQ) сияқты провинциялық полиция күштерін құруға мүмкіндік береді. Конфедерациядан бері федералды үкімет дерлік барлық қылмыстық құқық бұзушылықтары бойынша прокурорлық функцияны провинциялық бас прокурорларға жүктеді. Осылайша, провинциялық заңға сәйкес тағайындалған Корольдік прокурорлары Канада бойынша Қылмыстық кодекстің көптеген қылмыстарын қудалайды. 91-баптың (28) тармағы Парламентке «қамау орындары» бойынша ерекше өкілеттік береді, ал 92-баптың (6) тармағы провинцияларға «түрмелер» бойынша өкілеттік береді. Бұл екі жыл немесе одан көп мерзімге сотталған қылмыскерлер федералды қамау орындарына, ал жеңіл жаза алғандар провинциялық түрмелерге жіберіледі дегенді білдіреді.

Мүлік және азаматтық құқықтар

92 (13) бап провинцияларға «провинциядағы мүлік және азаматтық құқықтарға» қатысты заң шығарудың ерекше құқығын береді. Іс жүзінде, бұл құқық кеңінен түсіндіріліп, провинцияларға кәсіби салалар, еңбек қатынастары және тұтынушылардың қорғалуы сияқты көптеген мәселелер бойынша билік беруге мүмкіндік берді.

Неке

91-баптың 26-тармағы ажырасу және некеге тұру мәселелері бойынша федералды үкіметке өкілеттік береді. Осыған сәйкес, Парламент неке және ажырасудың мазмұндық құқығын реттейтін заңдар қабылдай алады. Дегенмен, провинциялар некеге тұру рәсімін реттейтін процессуалдық құқыққа қатысты билікке ие (92-баптың 12-тармағы). Некеге және ажырасуға қатысты заңдарда бірнеше қайталаушылықтар бар, және олардың көпшілігі юрисдикциялық иммунитет арқылы шешіледі. Мысалы, федералдық Ажырасу заңы қолданыстағы заң болып табылады, тіпті ол балаға қатысты қамқорлыққа белгілі бір деңгейде әсер етеді, бірақ балаға қатысты қамқорлық әдетте "азаматтық құқықтар" (92-баптың 13-тармағы) және "жеке сипаттағы мәселелер" (92-баптың 16-тармағы) провинциялық құзыретіне жатады деп есептеледі.

Құрылыстар мен кәсіпорындар

92(10)-тармақ) федералды үкіметке кез келген "жұмыстарды немесе іскерліктерді" ұлттық маңызы бар деп жариялауға және осылайша оларды облыстық құзыретінен шығаруға мүмкіндік береді.

Білім беру (93 және 93А баптар)

93 және 93А баптары провинциялық провинцияларға білім беру саласындағы құзыреттілікке билік береді, бірақ азшылықтардың діни құқықтарын қорғау мақсатында маңызды шектеулер қарастырылған. Бұл Канадада протестанттар мен католиктер арасында мектептердің діни бағытты немесе дінсіз болуы туралы үлкен дау болған кезде туындаған. 93(2) бабы Конфедерациядан бұрынғы діни мектептердің барлық құқықтарын Конфедерациядан кейінгі кезеңге дейін кеңейтеді.

94-бөлім

94-бап британдық құқық жүйесінен туындаған, Квебек провинциясынан басқа барлық провинцияларға, олардың мүліктік және азаматтық құқықтарына қатысты заңдарын біріктіруге рұқсат береді. Бұл өкілеттік ешқашан қолданылмаған.

Қартшалық зейнетақысы (94А бөлім)

94А-бөлімге сәйкес, федералды және провинциялық үкіметтер егде жастағы адамдарға арналған зейнетақы мәселесінде билікті бөліседі. Екі үкіметтің кез келгені осы салада заңдар қабылдауға құқылы, бірақ егер қайшылық туындаса, провинциялық заң жоғары тұрады.

Ауыл шаруашылығы және иммиграция (95-бөлім)

95-бап бойынша, федералды және провинциялық үкіметтер ауыл шаруашылығы және көші-қон салаларында билікті бөліседі. Екі үкіметтің де бұл салада заңдар қабылдау құқығы бар, бірақ егер дау туындаса, федералды заң жоғары тұрады.

VII бөлім: Сот жүйесі

Канадада сот жүйесіне қатысты билік Парламент пен провинциялық заң шығарушы жиналыстар арасында бөлінген.

Парламенттің федералды соттарды құруға өкілеттігі

101-бап Парламентке «Канаданың жалпы апелляциялық сотын» және «Канада заңдарын тиімді басқару үшін қосымша соттарды» құруға құқық береді. Парламент осы құқықты Канаданың Жоғарғы сотын және төменгі федералдық соттарды құру үшін пайдаланды. Жоғарғы сот 101-баптың екі бөлігінің негізінде құрылған. Федералдық апелляциялық сот, Федералдық сот, Канаданың салық соты және Канаданың әскери сот апелляциялық соты сияқты төменгі федералдық соттар екінші бөлік бойынша, яғни «Канада заңдарын тиімді басқару үшін қосымша соттар» ретінде құрылған.

Провинцияның сот құруға өкілеттігі

92-баптың (14) тармағы провинциялық заң шығарушы органдарға «азаматтық және қылмыстық юрисдикцияны жүзеге асыратын провинциялық соттардың Конституциясы, ұсталуы және ұйымдастырылуы» туралы билік береді. Осы билікке бастапқы юрисдикция және апелляциялық соттардың екеуін де, сондай-ақ төменгі соттарды құру кіреді. Жоғары соттар «ішкі юрисдикция соттары» деп аталады, себебі олар өздерінің конституциялық билігін Ұлыбританиядан мұраға қалған тарихи дәстүрден алады.

96-бапқа сәйкес соттар

96-бап федералды үкіметке «әр облыстағы жоғары, аудандық және округтік соттарға» судьялар тағайындауға рұқсат береді. Қазіргі кезде провинцияларда аудандық немесе округтік соттар жоқ, бірақ барлық провинцияларда жоғары соттар бар. Провинциялар осы соттарды қаржыландырып, олардың құзыреті мен іс жүргізу ережелерін анықтаса да, судьяларды федералды үкімет тағайындайды және оларға жалақы төлейді. Тарихи тұрғыдан, бұл бап жоғары соттарға іс қарауға конституциялық құқық береді деп түсіндірілді. «96-бап соттары» әділет жүйесінің «негізі» ретінде сипатталады, оның айналасында басқа соттар жұмыс істеуі керек. Олардың құзыреті «туа біткен» деп есептелетін болғандықтан, басқа соттың құзыретін алып тастаған жағдайларды қоспағанда, барлық құқықтық мәселелерді қарауға құқылы. Дегенмен, федералды үкімет 101-бап бойынша немесе провинциялық үкімет 92(14)-бап бойынша құрған соттар, әдетте, 96-бап бойынша соттың негізгі құзыретіне тікелей араласуға құқығы жоқ. 96-бап бойынша соттардың негізгі құзыретінің шегі кеңінен талқыланды және сотта қарастырылды. Сотқа шағымдану барысында, соттың құзыретіне күдік туып, оның құзыреті жоқ деген талап қойылуы мүмкін. Көбінесе мәселе мынада: 101-немесе 92(14)-бап бойынша құрылған заңды сот, 96-бап бойынша соттың ерекше құзыретіне қол сұғып бағады ма? Федералды немесе провинциялық трибуналдың құзыретін растау үшін, ол алғаш рет «Онтариодағы Тұрғын үйді жалға алу туралы заңға қатысты мәселе» ісінде белгіленген үш кезеңді тексеруден өтуі керек. Трибунал жоғары соттың құзыреті ретінде тарихи тұрғыдан қарастырылған мәселелерге қатысуы тиіс емес. Тексерудің бірінші кезеңінде 1867 жылы Конфедерация құрылған кезде сотқа қарастырылған мәселелер зерттеледі. «Sobeys Stores Ltd. v. Yeomans» (1989) ісінде Жоғарғы Сот, жоғары соттарда тарихи түрде қарастырылған даулардың «сипаты», ғана емес, сонымен қатар берілген тарихи төрелік шаралар да кеңінен түсіндірілуі керек деп мәлімдеді. Егер трибунал жоғары соттың тарихи құзыретіне қол сұққан болып табылса, тексерудің екінші кезеңіне көшіріледі, онда трибуналдың функциясы және сот органы ретінде жұмыс істейтіні қарастырылады. Соңғы кезең трибуналдың өкілеттік құқықтарын жүзеге асыру контексін бағалайды және жоғары соттың құзыретіне қол сұғуды негіздеуге қосымша факторлар бар ма екенін анықтайды.

Конституциялық құзыреті

Барлық соттар мен трибуналдар конституциялық дауларды қарау құзыретына ие емес. Сот, ең болмағанда, заңды қолдану құзыретіне ие болуы керек. N. S. v. Martin; N. S. v. Laseur (2003) ісінде Жоғарғы Сот Cooper v. Canada ісінен конституциялық құзыреттілік тестісін қайта формулирледі. Тексеру заңды қолдануға қатысты заңнамада нақты өкілеттік бар ма, жоқ па, анықтаудан басталуы тиіс. Егер болса, сот конституцияны қолдана алады. Екінші бағыт заңды қолдануға қатысты жасырын өкілеттік болды ма, жоқ па, зерттеуді қамтиды. Бұл актінің мәтінін, оның контекстін, сондай-ақ дауды шешетін органның жалпы сипатын және ерекшеліктерін қарастыру арқылы анықталуы мүмкін. Канадалық Құқықтар мен Бостандықтар Хартиясының жиырма төртінші тармағына Хартияның құзыреті туралы ақпаратты қараңыз.

VIII бөлім: Табыстар; борыштар, активтер; салық салу

Осы бөлім Канада үкіметі мен провинциялық үкіметтердің қаржылық жұмысын сипаттайды. Ол федералды үкіметтің провинциялардың қарыздары үшін жауапкершілікке ие болатын фискалдық одақты белгілейді (111–116-баптар). Федералды үкіметтің провинцияларды фискалдық трансферттер арқылы қолдау дәстүрін орнатады (119-бап). Провинциялар арасындағы ішкі тарификацияны тыйым салатын кедендік одақ құрады (121–124-баптар). 125-бап бойынша, бір үкіметтік органның екіншісінің жеріне немесе мүлкіне салық салуына тыйым салынады.

IX бөлік: Түрлі

132-бапта федералды парламентке Британ үкіметі империя атынан жасаған шарттарды іске асыру үшін заң шығару құқығы беріледі. Канада толық тәуелсіздік алғандықтан, бұл ереженің күші шектеулі. 133-бапта ағылшын және француз тілдері Канада Парламенті мен Квебек заң шығарушы жиналысының ресми тілдері деп белгіленеді. Екі тілдің кез келгенін федералды парламентте және Квебек Ұлттық Ассамблеясында пайдалануға болады. Барлық федералды және Квебек заңдары екі тілде де қабылдалуға тиіс, және екі тілдік нұсқасының да заңдық күші тең.

X бөлім: Басқа колонияларды қабылдау

146-бап федералды үкіметке жаңа провинцияларды Одаққа қабылдау туралы келіссөздер жүргізуге, қолданыстағы провинциялардың келісімін алу қажеттілігінсіз рұқсат береді. 147-бап Принс-Эдвард аралы мен Ньюфаундлендтің Конфедерацияға қосылғанда 4 сенатордан тұратынын белгілейді.

Кішігірім құқық жарғысы

Заңда жазбаша құқықтар жинағы болмаған және имплицитті құқықтар туралы сот теориясы 20 ғасырда ғана пайда болды. Канадалық конституциялық ғалым Питер Хогг актінің әртүрлі бөлімдерінде қарастырылған бірнеше құқықты "кішкентай құқықтар жинағы" деп атады: 50-бап Канада Өкілдер палатасының мерзімін ең көп дегенде бес жылға дейін шектейді; 51 және 52-баптар әрбір санақтан кейін Канада Өкілдер палатасындағы орындықтарды қайта бөлуді талап етеді, барлық провинциялардың пропорционалды өкілдігін қамтамасыз ету үшін; 86-бап Парламент пен барлық заң шығарушы органдардың жылына кемінде бір рет отырыс өткізуін міндеттейді; 93-бап Канададағы білім беру саласындағы провинциялық құзыретіне қарамастан, протестант немесе католик азшылықтары үшін жеке мектептер құру құқығын бекітеді; 99-бап судьялардың жақсы қызмет еткен жағдайда қызмет ету құқығын белгілейді, егер Парламент кеңесімен генерал-губернатор оларды қызметтен шеттестірмесе; 121-бап провинцияаралық саудаға кедендік баж салығы мен тарифтер салуға тыйым салады; 125-бап Канададағы үкіметтерді көптеген салықтар төлеуден босатады; ал 133-бап федералды және Квебек үкіметтерінің заң шығару және сот салаларында екі тілділікті қамтамасыз етеді (төменде қараңыз). Осы құқықтардың көпшілігі Хартияның 4, 5, 16, 17, 18, 19 және 20-баптарында қайталанды немесе кеңейтілді. Хартияның 29-бабы жеке мектептерге жаңа құқықтар бермейді немесе бұрынғыларын қайталамастан, 1867 жылғы Заңда көзделген жеке мектептерге құқықтарды қайта бекітеді.

Тілдік құқықтар

Заң ағылшын және француз тілдерін Канаданың ресми тілдері деп жарияламайды, бірақ федералды және Квебек үкіметтерінің кейбір органдарында осы тілдерді қолданушыларға белгілі бір құқықтар береді. 133-бап федералды парламентте және Квебек заң шығарушы органында екі тілділікті, екі тілде жазбалар сақтауды, сондай-ақ федералды және Квебек соттарында екі тілділікті қамтамасыз етеді. Осы бапты түсіндіру нәтижесінде барлық заңдар мен делегацияланған заңнама екі тілде болуы және тең күшке ие болуы тиіс екені анықталды. Сондай-ақ, 133-баптағы "соттар" терминіне барлық федералды және провинциялық соттар, сондай-ақ төрелік функцияларды жүзеге асыратын барлық трибуналдар кіреді деп танылды. Бұл құқықтар федералды үкіметке қатысты қайталанады, бірақ Квебекке емес, ал Хақылар хартиясының 17, 18 және 19-баптары арқылы Нью-Брансуикке таратылады. Хартияның 16 және 20-баптары ағылшын және француз тілдерін ресми тілдер деп жариялап, екі тілді мемлекеттік қызметтерді ұсынуға мүмкіндік береді.

Канада күні

Заңның күшіне енуінің және 1867 жылғы 1 шілдеде Канада Доминионының құрылуының жылдығы жыл сайын Канада күні ретінде (1982 жылға дейін Доминион күні деп белгілі болған) тойланады және Канаданың ұлттық мерекесі саналады.