Кіріспе

1531 жылдың желтоқсанында болған Мариялық көріністер Мексикалық Мариялық атауы

Гвадалупаның Анамыз (lang es), сондай-ақ Гвадалупаның Құдіретті Әйелі (lang es) деп те аталады, – Исаның анасы Марияның католик атауы. Бұл атау мексикалық шаруа Хуан Диего мен оның туысы Хуан Бернардиноға болған бес Мариялық көріністермен байланысты. Олардың 1531 жылдың желтоқсанында, Мексикалық жерлер Испания империясының билігінде болған кезде болған деп есептеледі. Көрініспен байланысты пальтода (тилмахтли) сақталған құрметті бейне Мексика қаласындағы Гвадалупа Анамыздың Базиликасында орналасқан. Рим Папасы XIII Лео 1887 жылдың 8 ақпанында бейнеге каноникалық тәж кию туралы жарлық шығарды, ал 1895 жылдың 12 қазанында оған понтификалық тәж кигізілді. Базилика – әлемдегі ең көп зиярат ететін католик қасиетті орны және әлемдегі үшінші ең көп зиярат ететін қасиетті орын.

Марияның көріністерінің сипаттамасы

"Никан мопохуа" кітабы, науаль тілінде жазылған XVII ғасырдағы "Хуэй тламахуицольтика" кітабына енгендей, Кичимек шаруасы Хуан Диегоға төрт рет, ал оның ағасы Хуан Бернардиноға бір рет Мәриям көрінді. Бірінші көрініс 1531 жылдың 9 желтоқсанында (Юлиан күнтізбесі бойынша, қазіргі қолданылып жүрген (пролептикалық) Григориан күнтізбесі бойынша 19 желтоқсан) таңертең болды. Хуан Диего Мехико қаласының шетінде орналасқан Вилла-де-Гуадалупеге айналған Тепеяк төбесінде жас әйелді көрді. Бұл әйел Хуан Диегоға оның ана тілі – науаль тілінде, яғни бұрынғы ацтек империясының тілінде сөйлеп, өзін "нағыз Құдайдың анасы" деп таныстырды. Ол сол жерде өзінің құрметіне шіркеу салуды сұрады. Бірақ, 11 желтоқсан дүйсенбі күні Хуан Диегоның ағасы ауырып қалды және оған көмектесуге міндетті болды. 12 желтоқсан сейсенбі күні таңертең Хуан Бернардиноның жағдайы нашарлағанда, Хуан Диего Хуан Бернардиноның мойынұсқауын тыңдап, өлім төсегінде оған көмектесу үшін католик дін қызметкерін іздеу үшін Тлателолькоға сапар шекті. Осы процессия кезінде алғашқы керемет орын алды деп айтылады: Мәриямның құрметіне өткізілген әскери көрсетілімдердің бірінде кездейсоқ атылған жебеден жергілікті тұрғынның мойны жараланды. Үлкен қайғыға ұшыраған жергілікті тұрғындар оны Мәриямның бейнесіне алып барып, оның өмірін сақтап қалуды жалбарысты. Жебе алынысымен, жаралы адам толық және дереу жазылып кетті.

Тақ орнамасы

Алғашында бейнеде 12 ұшты тәж болған, бірақ ол 1887-88 жылдары жоғалып кетті. Бұл өзгеріс алғаш рет 1888 жылғы 23 ақпанда, бейне жақын жердегі шіркеуге көшірілген кезде байқалды. Кейін бір суретші өлім төсегінде дін қызметкерінің оған тәжді алып тастауды бұйырғанын мойындады. Мүмкін, бұл алтын бояудың қабыршақталып, тәждің тозығы жеткен көрінісінен туындаған болар. Бірақ тарихшы Дэвид Брейдингтің сөзінше, "тәжді ауыстырудың орнына алып тастау туралы шешім, бейнені 'жаңартуға' және Лурдесте және басқа жерлерде көрсетілген XIX ғасырғы Таза ұғым бейнелерімен ұқсастығын күшейтуге тырысудың нәтижесі болды. Көп айтылмаған нәрсе – бейнені қоршаған жақтаудың жоғары жағындағы кеңістік дерлік қалдырылмады, осылайша тәжді алып тастаудың іздері жасырылды." Бейнеге басқа тәж кигізілді. 1887 жылғы 8 ақпанда Папа Лев XIII-нің паптық бұйрығымен бейнеге каноникалық тәж киюге рұқсат берілді, ол 1895 жылғы 12 қазанда өтті.

20 ғасыр

Содан бері Гвадалупаның Әзіресі "Мексиканың патшайымы", "Американың қамқоршысы", "Латын Америкасының императоршасы" және "Дүниеге келмеген балалардың қорғаушысы" (соңғы екі атақ 1999 жылы Папа Иоанн Павел II берді) деп жарияланды. 1921 жылғы 14 қарашада, гүлдер себетіне тығылған бомба tilma-ның астына қойылды және жарылып, түпнұсқа бейнесі сақталған Базиликаның алтарына зиян келтірді, бірақ tilma зақымданбады. Жарылыстан қисайған мыс тұғырлы айқыш қазір ғибадатхананың мұражайында сақталады және оған сенушілер керемет күш бар деп сенеді.

Символизм

Қасиетті Марияның бейнесі толыққанды католиктік: 1648 жылғы "Имаген де ла Вирген Мария" трактатының авторы Мигель Санчес оны Жаңа Өсиеттегі Аян 12:1-дегі "Апокалипсис әйелі" деп сипаттады: "Күнмен және айымен аяқтарының астында, ал басында он екі жұлдыздан тұратын тәж киген". Ол Таза ұғымның бейнесі ретінде сипатталады. Виргиль Элизондоның айтуынша, бұл бейне Мексиканың жергілікті халқы үшін де мағыналы болған, олар оның бейнесін өздерінің көпқұдайлық құдайларымен байланыстырған, бұл оның танымалдылығын арттырған. Оның көк-жасыл мантиясы – құдайлық жұп Ометекутли мен Омециуатль үшін арналған түс; оның белбеуі жүктіліктің белгісі ретінде түсіндіріледі; ал бейненің белбеуінің астында ғаламды бейнелейтін және нахуи олин деп аталатын крест пішіндес бейне ойылған. Оны "магуэйдің анасы" деп атады, ол қасиетті сусын пулкенің бастауы. Пулке сондай-ақ "Құдай ананың сүті" деп те аталды. Оны қоршаған жарық сәулелері де магуэй тікендерін көрсетеді. 1947 жылы бейнені қарап шыққанда, ол бейненің ортасынан тік бойымен өтетін үлкен жарық пен, бейне бүгілгендіктен пайда болды деп ойлаған бірнеше кішкентай көлденең жарықтарды көрді. Сондай-ақ, ол бейнеге басқа адамдар әртүрлі жерлерде қол тигізгенін байқады. Бейнені түзету қажеттігі оны оның адам қолынан жасалғанына көндірді.

Сол Росалес

1982 жылы базиликаның абысы Гильермо Шуленбург суретті зерттеу үшін Instituto Nacional de Bellas Artes y Literatura-дан Хосе Сол Росалесті шақырды. Сол Росалес tilma-ның зығыр мен қарасорадан жасалғанын, ағаштан немесе мақтадан емес деп ойлады. Бұрынғы мәлімдемелерге қайшы, ол мата сурет салу алдында ақ бояумен өңделгенін айтты. Ол суретте темпераның әртүрлі стильдерін байқады. Бояулар әртүрлі табиғи пигменттерден жасалғанын, ал барлық пигменттер 16 ғасырдағы Мексикада қолжетімді болғанын атап өтті. Флорес Гомес сияқты, Сол Росалес та суретте түрлі түзетулер мен қайта бояулар көрді. Сол Росалес суреттің адам қолымен жасалғаны деген қорытындыға келді. Ол басқалар, мысалы Кабрера, да ұқсас нәтижелерге ие болғанын, бірақ әлеуметтік қысым салдарынан суретті құдайлық деп санағанын мәлімдеді. Бұл зерттеулерді сынаушылар суреттегі бейнелерді дақтарға теңеп, олардың әркім өз ниетіне сәйкес нәрсені көретінін айтады.

Мәдени маңызы

Хуан Диегоның тилмасы Мексиканың ең танымал діни және мәдени символына айналды және діни және халық арасында кеңінен құрметке ие болды. 19 ғасырда ол Америкада туған испандардың "Жаңа Испания" деп атаған аймағында біріктіруші ұранға айналды. Олар бұл көріністерді өздерінің мексикалық тегін легитимдеуші деп есептеді. Олар оған мессиялық миссия мен ұлттық сана сезімін сіңірді, соның арқасында Испанияға қарсы қарулы көтерілісін де ақтады.

Мексиканың символы

Гвадалупа әпкесі мексикалық католиктердің танымал символына айналды. 1648 жылы көрініс туралы алғаш рет жарияланған еңбек авторы Мигель Санчес Гвадалупаны Аян кітабындағы Апокалипсис әйелі деп атады және былай деді:

«Бұл Жаңа әлемді әзірлеген, дайындаған және оның керемет бейнесін ойлап тапқан Қасиетті Марияның қолымен жеңіліп, бағындырылды. Ол осы, өзінің мексикалық жерінде осы керемет мақсат үшін бағындырылған, осы мексикалық бейне пайда болуы үшін жеңіп алды». Мексиканың XIX және XX ғасырлардағы ұлттық тарихында Гвадалупаның аты мен бейнесі ұлттық бірлік символы болды; Мексиканың бірінші президенті (1824–1829) Хосе Мигель Рамон Адаукто Фернандес и Феликс есімін Гвадалупаның құрметіне Гвадалупа Викторияға өзгертті. 1999 жылы Шіркеу оны Американың қамқоршысы, Латын Америкасының патшайымы және тумаған балалардың қорғаушысы деп ресми түрде жариялады. 1810 жылы Мигель Идальго и Костилья «Грито де Долорес» арқылы мексикалық тәуелсіздікке бастау салумен, «Испаниялықтар өлсін және Гвадалупаның Әмісі ұзақ жасасын!» деп ұран салды. Идальгоның метистік үнді әскері Гуанахуато мен Вальядолидке шабуыл жасағанда, олар «өздерінің кәсібінің белгісі болған Гвадалупаның бейнесін түрлі түстерге боялған таяқтарға немесе қамыстарға» орналастырды және «олардың барлығы бас киімдеріне Гвадалупаның суретін тақты». Идальгоның қазасынан кейін революцияның жетекшілігі мексикалық оңтүстікте көтерілісшілерге басшылық еткен Хосе Мария Морелосқа тиді. Морелос Кильпансинго Конгресінің мөрі ретінде Гвадалупаны қабылдады, оның мерекесін Кильпансинго конституциясына енгізді және Гвадалупаның оның жеңістерінің артындағы күш екенін мәлімдеді:

«Жаңа Испания өз күш-жігеріне қарағанда, Құдайдың күшіне және оның қасиетті анасының шапағатына көбірек сенім артады, ол бізді құтқару үшін Тепеяк шеңберінде Гвадалупаның керемет бейнесі ретінде пайда болды. Жақында Запатисттер Ұлттық Азаттық Армиясы (EZLN) өздерінің «көшпелі қаласын» Гвадалупаның құрметіне атады: ол Гвадалупа Тепеяк деп аталды. 1995 жылы EZLN өкілі Субкоманданте Маркос олар сыйлық ретінде алған Гвадалупа мүсінімен не істеу керектігі туралы EZLN-нің пікірталасын сипаттаған әзіл-қалжың хат жазды.

Мексика мәдениеті

Харрингтон былай десе: Ацтектер өмірлерін түсіну үшін күрделі, үйлесімді символикалық жүйеге ие болды. Испандықтар бұл жүйені жойған кезде, туындаған бос орынды толтыру және Жаңа Испанияны түсіндіру үшін жаңа нәрсе қажет болды – Гваделупа бейнесі осы мақсатқа қызмет етті. 1521 жылы ацтек империясын құлатып, оның билігін жойған конкистадор Эрнан Кортес, Гваделупа анамыздың отаны Экстремадураның тумасы болған. 16 ғасырда Экстремадура Гваделупасы – Евангелист Лұқаның қолымен жасалған деп есептелетін Мәриямның мүсіні – ұлттық символға айналған. Ол 14 ғасырдың басында табылды, сол кезде Мәриям қарапайым қойшыға көрініп, көрініс болған жерде қазуды бұйырды. Кейін құтқарылған Мәриям испандықтарға маврлардан құтылуға көмектесті, ал оның кішкентай ғибадатханасы Гваделупаның ұлы монастыріне айналды. Дәстүрлі айтуынша, Гваделупа есімін Мәриям өзі таңдаған, ол 1531 жылы, Мексика қаласының сыртындағы төбеде пайда болғанда, испандықтар оны осылай естіп, түсінген. Гваделупа Мексиканы құраған мәдениеттердің қосылған жері, нәсілдік және діни тұрғыдан алғанда, «бірінші метиска» немесе «бірінші мексикалық». Жак Лафайе «Кетцалькоатль және Гваделупа» еңбегінде жазғандай, «Христиандар алғашқы шіркеулерін ежелгі пұтқа табынушылық ғибадатханалардың қираған қалдықтары мен бағаналарымен салғандықтан, олар өздерінің діни қажеттері үшін пұтқа табынушылық әдет-ғұрыптарын жиі қабылдаған». Жазушы Джуди Кинг Гваделупа мексикалықтарды біріктіретін «ортақ белгі» дейді. Мексика тілдік, этникалық және әлеуметтік жағдайлар бойынша әртүрлі екенін жазған Кинг: «Гваделупаның Қасиетті Анасы – бұл әртүрлі ұлтты бірге ұстап тұратын серпімді таспа» дейді. Мексикалық жазушы Карлос Фуэнтес бірде: «Егер сен Гваделупаның Қасиетті Анасына сенбесең, сенің мексикалық екеніңе күмәнді қаралады» деген. Әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Октавио Паз 1974 жылы былай деп жазды: «Мексика халқы екі ғасырдан астам тәжірибелер мен жеңілістерден кейін, енді тек Гваделупаның Мәриямына және Ұлттық лотереяға сенім артады».

Құрмет

Гвадалупалық Әзіре Мария ғибадатханасы – әлемдегі ең көп зиярат ететін католиктердің қасиетті орны. 2009 жылдың 11-12 желтоқсанында, жұма және сенбі күндері, рекордтық 6,1 миллион паломник Мексика қаласындағы Гвадалупа базиликасына келіп, көріністің жылдығын тойлады. Әзіре Гвадалупаның діни суреттері Рим-католик шіркеулерінде, әсіресе Латын Америкасы тарихы бар шіркеулерде кездеседі. Сонымен қатар, АҚШ-тағы испаноязықты қоғамдардың өсуіне байланысты, Әзіре Гвадалупаның суреттері кейбір англикан, лютеран және методист шіркеулерінде де пайда бола бастады. Оның киімдерінің көшірмелерін әлемдегі мыңдаған шіркеулерде табуға болады, ал көптеген приходтар оның есімін алып жүреді. Әзіре Марияның жүкті ана ретінде пайда болуы және оның барлық адамның анасы екенін мәлімдеуіне байланысты, осы атаумен белгілі Әзіре Мария тумаған балалардың қамқоршысы және «Өмірді қорғау» қозғалысының кең таралған символы ретінде танылады.

Саяси қозғалыстарда

Әлеуметтік әділеттің жақтаушысы ретінде танылуының арқасында Гуадалупа ханымның бейнесі саяси қозғалыстарды ілгерілету және халықты жұмылдыру үшін түрлі аймақтарда символ ретінде пайдаланылды. Мысалы, бұл бейне 19 ғасырдың басында Мексиканың тәуелсіздік қозғалысында, 20 ғасырда АҚШ-тағы Біріккен шаруалар қозғалысында және иммиграция сияқты қазіргі заманғы саяси мәселелерде ең көп қолданылған. Біріккен шаруалар одағының (БШО) басшысы Сезар Чавес, АҚШ-тағы шаруалар үшін жақсы жалақы мен еңбек жағдайларын талап ету үшін діни сенімдерін пайдаланған, терең діншіл католик болды. Ол діни сенімдерін қозғалысқа енгізіп, пикет жолдарында мисса өткізді, кездесулер алдында дұға жасады және 1966 жылы ораза айында Деланодан Сакраментоға қажылық сапар жасады. Гуадалупа ханымның бейнесі қазіргі заманғы иммиграция тақырыбындағы саяси талқылауларда да кездеседі. Эстер Эрнандес және Консуэло Хименес Андервуд сияқты суретшілер иммиграция саясатын сынға түсіретін туындыларында оның бейнесін қолданады немесе жаңаша бейнелейді. Мысалы, Эстер Эрнандестің "Іздеуде" (2010) атты силкиографиясы, Консуэло Хименес Андервудтың "Киелі секіру" (1994) және "Жолдардың қасиеті" (1994) туындылары. Бұл бейне және оның пайда болуы бірнеше рет зерттелді, соның ішінде 2013 жылы Тим Уоткинс түсірген "Қан мен Гүл" деректі фильмінде. Деректі фильмдер 1990 жылдардан бері Гуадалупа ханымның хабарын жеткізуге тырысып, оның аян туралы хабарды Солтүстік Америка көрермендеріне жеткізуде.

Бейнелеу өнері

Гвадалупа анамыздың чикано мәдениетіндегі маңызын негізге ала отырып, көптеген чикано суретшілері оның бейнесіне құрметпен қарап, діни тұлғаны феминистік және заманауи контексте жаңаша бейнелейді. Чикано суретшілері Гвадалупа анамызды тек діни символ ғана емес, әйелдерді күшейтетін феминистік икона және өзіндік халықтың мақтанышын жариялау деп санайды. Дегенмен, осы жаңадан бейнеленген туындылар да әртүрлі пікір тудырды, себебі көптеген суретшілер католик ұйымдарының қарсылығына тап болды, олар бұл туындыларды "сыйсыздық пен құрметсіздік" деп есептейді. Ең әйгілі дау-дамайлардың бірі Альма Лопестің "Гвадалупа анамыздың" цифрлық коллажынан туды, ол кейіннен "Даулы Гвадалупа анамыз: Альма Лопестің құрметсіз көрінісі" атты кітапқа әкелді. Бұған қарамастан, Йоланда Лопес, Альма Лопес, Маргарита "Мита" Куарон, Эстер Эрнандес және Консуэло Хименес Андервуд сияқты чикано суретшілері Гвадалупа анамыздың портреті арқылы қысым, әйелдік күш және әйелдерді қолдау тақырыптарын зерттеді.

Негізгі дереккөздер

Cabrera, Miguel, Maravilla americana y conjunto de raras maravillas en la prodigiosa imagen de Nuestra Srs. de Guadalupe de México (1756). Факсимильді басылым, Мехико қаласы: Editorial Jus, 1977. Cayetano de Cabrera y Quintero, Мексиканың қару-туы: Жаңа Испанияның осы асыл қаласының аспан қорғанысы, Ma. Santissima және оның Мексика Гваделупасының керемет бейнесі. Мексика қаласы: Don Joseph Bernardo de Hogal-дың жесірі басып шығарған, 1746. Гуадалупа тарихы: Луис Ласо де ла Веганың 1649 жылғы "Huei tlmahuiçoltica" еңбегі, Лиза Соуза, Стаффорд Пул және Джеймс Локхарт редакциялап, аударған. UCLA Латын Америкасы орталығының басылымдары, 84-том. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 1998. Noguez, Xavier. Guadalupano құжаттары. Мексика қаласы: El Colegio Mexiquense және Fondo de Cultura Económica, 1993.

Екіншілік көздер

Мэри Аматора әпкесі, О. С. Ф. Королеваның портреті: Гвадалупаның тарихы (1961, 1972) (Қатты мұқаба) (Жұмсақ мұқаба) (Гвадалупаның біздің ханымға арналған мақтау, 118-бет.) Брэйдинг, Д. А., Мексикалық Феникс: Гвадалупаның біздің ханым: Бес ғасыр бойғы бейне және дәстүр. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы 2001. Беркхарт, Луиза. "Мексикадағы Гвадалупе Мәриямына табыну" Оңтүстік және Мезоамериканың жергілікті руханияттары, ред. Гари Х. Госсен және Мигель Леон Портилла, 198–227-беттер. Нью-Йорк: Crossroad Press 1993. Беркхарт, Луиза. Гвадалупеге дейін: Ерте отарлық науатль әдебиетіндегі Мәриям қыз. Олбани: Мезоамерикалық зерттеулер институты және Техас университетінің баспасы 2001. Элизадо, Вергиль. Гвадалупа, жаңа жаратылыстың анасы. Maryknoll, Нью-Йорк: Orbis Books, 1997. Лафай, Жак. Кетцалькоатль және Гвадалупе: Мексика ұлттық санасының қалыптасуы, 1532–1815. Аударған: Бенджамин Кин. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы 1976. Маза, Франсиско де ла. Мексикалық Гвадалупизм. Мексика қаласы: Экономикалық мәдениет қоры 1953, 1981. Питерсон, Жанет Фавро. Гвадалупаны көру: Қара Мадоннадан Америка патшайымына дейін. Остин: Техас университетінің баспасы 2014.