Кіріспе

III ғасырдағы яһуди раввині Жоханнан (есімді) осы есімді басқа раввиндер туралы көру үшін. Жоханнан бар Наппаха (Yoḥanan bar Nafḥa; басқаша айтқанда Напаха) (сондай-ақ, қарапайым ғана рабби Йоханан немесе Иоханан бар Нафча деп те белгілі) (180-279 жж. өмір сүрген) Талмудтың ерте дәуіріндегі маңызды раввин. Ол аморайлардың екінші буынына жатты. Жоханнанның пікірлері Иерусалим және Вавилон Талмудтарында мыңдаған рет келтірілген. Иерусалим Талмудын жасау оған байланысты деп есептеледі.

Атауы

Ол көбінесе "Жоханан" деп еске алынады, бірақ кейде тек оның өзі бір рет қолданатын тегімен ғана аталса да, есім мен тегі бірге айтылмайды. "Бар Наппаха" (әдеби мағынасында "тұзгердің ұлы") оның әкесінің кәсібінен, ата-тегінің туған жерінен шыққан ма, әлде оның дене бітіміне немесе мінез-құлқына байланысты ма деген пікірлер әртүрлі.

Алғашқы жылдар

Жоханның алғашқы жылдары Рим үкімдігімен басқарылған Галилеядағы (сол кезде Сирия Палестина провинциясының бір бөлігі болған) Сепфорис қаласында өтті. Ол өзінің тегін Жүсіп тайпасынан шыққан деп білді. Оның әкесі, темірші, оның дүниеге келгенінен бұрын қайтыс болды, ал анасы да көп ұзамай қайтыс болды; оны Сепфористегі әкесі тәрбиеледі. Яһуда ха Наси осы баланы өз қанатына алып, оған Тораны үйретті. Бірақ жас айырмасының кесірінен – Яһуда қайтыс болғанда Жохан он бес жаста болғандықтан – Жохан Яһуданың ең жақын шәкірттерінің бірі болған жоқ; керісінше, ол Яһуданың шәкірттерінен көбірек білім алды. Бастапқыда ол Яһуданың мектебінде Аби Арихадан он жеті қатар қалып отырды және пікірталастарды түсіне алмады. Кейіннен Жохан Ушаға қоныстанған алғашқы даналардан алған білімін еске алды. Ханина бар Хама оған Нақыл сөздер мен Уағыздаушы кітабын қоспағанда, Киелі кітапты тебінгілеп түсіндіруді үйретті, сондай-ақ медицинаны да үйреткен болуы мүмкін, ол туралы ол шебер болды. Ол өмір бойы Тораны ынтамен зерттеді, тіпті зерттеуге уақытын арнау үшін ата-анасынан қалған егістік үйін және зәйтүн қоймасын сатуға мәжбүр болды. Ол Құдайдың алты күнде жаратқан нәрселерін, жетістігіне қырық күн керек нәрселерге айырбастағанын айтты. Осы қаржыны жұмсағаннан кейін, ол кедейлікте өмір сүрді. Бір кезде өзін асырау үшін жұмыс істеуге мәжбүр болды. Бірақ көп ұзамай ол өз мектебіне оралып, ұстаздарының мақтауына қол жеткізді. Соңында, оған баршалық құрмет көрсетілгендіктен, патриарх оған зейнетақы тағайындады, ал көп ұзамай оған лекция оқу орны табылды.

Көшбасшылық

Сепфористе Жоханан лекцияларымен тез танымал болды, көпшілік оны тыңдауға ағылып келді. Олардың қайта кездескен-кездеспегені күмәнді. Дегенмен, Жоханан өмірінің соңына дейін өзге ұстаздарымен жақын байланыста болды. Бұл әсіресе Хошая Раббаға қатысты. Ол да Сепфористен Кесарияға көшіп, онда колледж ашты, ал Жоханан Тибериядан жиі барып, қиын мәселелер бойынша одан кеңес сұрады. Жоханан Хошаяның соңғы 13 жылында да осылай істеді, бірақ бұл тек әлеуметтік сапарлар болды, өйткені Жоханан Хошаяның көмегіне мұқтаж болмады: «Ұстазына құрмет көрсетуші, Құдай алдында тұрғандай болады». Раввин Жоханан Сепфористегі бабылдықтардың синагогында отырып оқып жатқанда, министр шені бар билеуші оның алдынан өтті, бірақ Жоханан оның алдына тұрмады. Оны жазалауға тырысты. Билеуші: «Оны босатыңыз. Ол Жаратушысының заңын зерттеп отыр», деді. 3-ші ғасырда Жоханан Маон синагогында қызмет етті және дұрыс емес сойылған тауықтың мәселесі бойынша шешім қабылдауға шақырылды, сондай-ақ оның жауапкершілігі туралы мәселе қарастырылды. Жоханан Тиберияда академия ашты, және білім алуға ниет білдіргендердің барлығын қабылдады, бұл сол кездегі даулы қадам болды. Академия тез арада көптеген дарынды студенттерді, отандық және шетелдіктерді тартты, олардың арасында Аббаху, Рабби Амми, Рабби Асси, Элеазар бен Педат, Хия бар Абба, Йосе бар Ханина, Шимон бар Абба және Рабби Исаак Наппаха болды. Көптеген шәкірттері оның шешімдерін қабылдап, оларды басқаларға үйреткендіктен, және ол өзі басқа жерлерге сапарлап лекция оқығандықтан, оның даңқы алысқа тарады. Диаспорада, оның студенттері оның ілімдерін таратып, оның беделі туған жеріндегіден кем болмады, ал Вавилониядағы замандас ғалымдардың көпшілігі оған қарсы шыққан жоқ. Жоханан Яһуда ха-Насидің басшылығымен бірге оқыған аға оқушысы Равтан басқа ешқандай шетелдік билікті мойындамады. Жоханан Равпен хат алысып, оны «Бабылдағы ұстазымыз» деп атады. Рав қайтыс болғаннан кейін Жоханан Равтың әріптесі Самуил Нехардеяға хат жазды, бірақ оны «Бабылдағы әріптесіміз» деп атады. Самуил оған алпыс жылдық кезеңді қамтитын толық күнтізбені жіберді, бірақ Жоханан Самуилдің жақсы математик екенін мойындады. Алайда, Самуил оған тамақ заңдары бойынша көптеген зерттеулер жібергенде, Жоханан: «Менің әлі де Бабылда ұстазым бар!» деп айқайлады. Ол тіпті Самуилге барып кездесуді жоспарлады, бірақ Самуилдің қайтыс болғаны туралы хабарды естіді. Жоханан ұзақ жылдар бойы Израильдің ең ұлы раввині деп есептелді, ал Рав пен Самуилдің қайтысынан кейін Вавилондық яһудилердің де мойындаған ең үлкен билігі болды. Халаха к'баттраи принципіне сәйкес (халахик шешім сол кездегі Израиль жерінен соңғы тағайындалған раввинге сәйкес келеді, бұл Синедрионнан тікелей байланыс деп саналады), ол көп рет сілтеме жасалады және талқылауға қатысушылардың әрқайсысы оның пікірімен келісуге тырысатынын байқауға болады. Шын мәнінде, оның есімі халахик шешімдер туралы талқылауда айтылғанда, ол «талқылауды тоқтатып» қояды, өйткені оның шешімдері соңғы деп есептеледі.

Жеке мәліметтер

Жоханнан туралы көптеген әңгімелер бар. Ол қызметшілеріне зор мейірімділікпен қарады: «Маған ананың құрсағында жаратқан Алла, оны да жаратпады ма?» Ол көп балалы болды, бірақ он ұлын жоғалтты. Соңғысы қайнап тұрған қазанға түсіп қайтыс болды деседі. Қайғыдан кейін әкесі ұлының кішкентай саусағының сүйегін сақтап, аза тұтушыларға көрсетіп, сабырлы болуға шақыратын. «Бұл – менің оныншы ұлымның сүйегі», – дейтін ол. Алайда, ол қарындасының күйеуі Шимон бен Лакиштің өліміне ешқашан мойын бұрған жоқ, өйткені ол оны «менің серігім» деп жақсы көретін. Ол оның қазасынан ұзақ және терең қайғырып, жиі жылап, «Бар-Лакиш, қайдасың? Әй, Бар-Лакиш!» деп айғайлап, зарлаған. Соңында ол мұңайып, үш жарым жыл бойы дәріс оқи алмай қалды, бірақ ақыры денсаулығын қалпына келтіріп, жұмысын жалғастырды. Жоханнанның сырт келбеті тартымды, мінезі жағымды болған. Ол жақын туыстарына ғана емес, бейтаныс адамдарға да, дінге адалдарға да, адал емес адамдарға да, қарапайым халыққа да, білімділерге де мейірімділікпен қараған. Сондықтан ол ұстаздарының құрметіне бөенді және баршаның сыйлы тұтқан. Ол өмірі бойы Израильді тастап кетпеген, сол замандағы раввиндерге тән емес ерекшелік. Олар көбінесе Вавилонияға сапар шегетін. Ол дені сау, әдемі адам ретінде танымал болды және жүз жылдан астам өмір сүрген деседі. Талмуд оның сұлулығы туралы былай дейді: «Раввин Иохананның сұлулығын көруді қалаған адам күміс кесе алып келсін, оны зергер шеберханасынан шығарғанда, аққурайдың қызыл дәндерімен толтырсын, содан кейін кесенің жиегін қызыл раушан гүлдерімен безендірсін, одан соң оны күн мен көлеңке арасына қойсын. Одан шығатын сәуле раввин Иохананның сұлулығына ұқсас болады».

Өлім

Өлім төсегінде ол ақ не қара емес, қызыл киім кигізілуін бұйырды, сонда өлімнен кейін оянғанда, ізгілердің не зұлымдардың арасында жаттығын сезінбеу үшін. Елазар бен Педат Йохананнан кейін Тиберия мектебінің басшысы болды.

Оқыту

Ол Мишнаны мұқият талдап, онда көптеген қайшылықты шешімдер бар екенін анықтады. Ол оларды келісуге тырысты, бірақ мұндай мүмкіндік әрқашан болмағандықтан, Мишнада қабылданған көптеген заңдарды қабылдамады, ал бұрынғы ұстаздары Хия мен Хошаядан үйренген бараиталардың билігін жоғары қойды. Ол көптеген жағдайларда қолданылатын кең ауқымды ережелерді белгіледі; мысалы, ол халаханың әрқашан с’там мишнаға (даусыз, анонимді Мишна) сәйкес келетінін айтты және дау туған жағдайда қай танаға (“Мишна мұғаліміне”) жүгіну керектігі туралы ережелерді жасады. Мұндай ережелердің кейбіреулерін басқалар да жасаған, бірақ олар жеткіліксіз болды. Сондықтан Иоханан оларды кеңейтіп, толықтырды, және оның көптеген ережелері бүгінгі күнге дейін авторитетті деп есептеледі. Олардың барлығы геон дәуірінде «Таннайм мен Амораймның тәртібі» (סדר תנאים ואמוראים; қысқартылған түрі, סתו"א) жинағында топтастырылды, ол тоғызыншы ғасырдағы Наашон б. Задокқа жатады. Кейінірек Талмуд ғалымдары Иохананның есімі Гемарада басқаларға қарағанда жиі кездесетінін байқап, оған Иерусалим Талмудын құрастыруды жатқызды. Қазіргі ғалымдар оның осы құрастыруды бастағанын, бірақ одан кейін бір ғасырдан астам уақыт өткен соң ғана аяқталғанын сендіреді. Діни мәселелерде Иоханан салыстырмалы түрде либералды болды. Ол Римдіктердің ғибадатхананы қиратуын діни үкімдерді қолдануда раввиндердің қаталдығына байланысты деп айыптады. Ол Яһуда II-ге жақтасып, түркілер жасаған майды пайдалануға тыйым салуды жойды. Ол еркектерге (өйткені бұл оларға жалақорлардан қорғануға мүмкіндік берді) және әйелдерге (грек тілін білу әйелдерге тартымды деп есептелді) грек тілін оқуға рұқсат берді. Ол қабырғаларға әшекей суреттер салуға рұқсат берді. Ол белгілі бір жағдайларда Палестинадан эмиграциялауға рұқсат берді: «Егер сіздер [Римдіктер] лауазымға ұсынылсаңыздар, тіпті жартылай мереке күнінде де Иорданды сіздердің шекаралық досыңызға айналдырыңыз [Иордан арқылы қашып өтіңіз]». Ол ең өнімді аггадистердің бірі болды. Мидраш Техилим оған қателікпен жатқызылған.