Лаос және Тайландтың дәстүрлі отшашу фестивалі

Кіріспе

Лаос пен Тайландтың дәстүрлі фестивалі – Лаос пен Тайландтың дәстүрлі ракета фестивалі.

Ракета фестивалі (ประเพณีบุญบั้งไฟ, ) – Лао этносының жауын-шашын маусымының басталуымен Лаос пен Таиландтың солтүстік-шығысындағы түрлі ауылдар мен қалаларда дәстүрлі түрде өткізілетін құрмет көрсету рәсімі. Мерекелік шараларға әдетте музыка мен би өнерлері, екінші күні жүргізілетін гүлденген шараптар, бишілер мен музыканттардың жарыс процессиясы, ал үшінші күні үйде жасалған ракеталарды сынау жатады. Жергілікті тұрғындар мен демеушілер осы мүмкіндікті өз әлеуметтік беделін арттыру үшін пайдаланады, бұл Оңтүстік-Шығыс Азиядағы дәстүрлі буддалық халықтық мерекелерде қалыпты жағдай. Бун Банг Фай Лаостың барлық провинцияларында тойланады, бірақ ең танымал мереке бір кезде ел астанасы Вьентьян қаласындағы Меконг өзенінің жағасында өткізілетін. Алайда, соңғы онжылдықтарда қаланың қарқынды дамуына және қауіпсіздік шараларына байланысты, фестивальдер қазір жақын маңдағы ауылдарда, оның ішінде Наксон, Натам, Тонгманг, Бан Керн және Паккагнунгта өткізіледі. Фестивальдер әртүрлі күндері өткізілетіндіктен, олардың әрқайсысы ел астанасынан көптеген адамдарды тартады. Таиландтағы фестивальде де арнайы бағдарламалар мен Банг Фай (Шолу биі) сияқты жергілікті ерекшеліктер, сондай-ақ Мамыр айының үшінші демалыс күндері Ясотон сияқты әдемі Банг Фай жүргізіледі. Бұл фестиваль Суваннафум ауданында (Рой Эт) маусымның бірінші демалыс күндері, ал Фаном Прай ауданында (Рой Эт) ай күнтізбесі бойынша жетінші айдың толық айында жыл сайын жалғасады. Банг Фай фестивалі тек Исан (Солтүстік-Шығыс Таиланд), Солтүстік Таиланд және Лаос қана емес, сонымен қатар Наратхиват провинциясының Сухирин ауданында да өткізіледі.

Тарих

Бұл буддалық мерекелер буддалық дін пайда болғанға дейінгі құнарлылық тойларынан пайда болған деп саналады. Бұл тойлар 9-ғасырда қара ұнтақ ойлап табылғанға дейін, жаңбырдың келуін тойлау және оны ынталандыру мақсатымен өткізілген. Бұл фестиваль лао халық фольклорының белгілі бір элементтерін көрсетеді. Егін егу маусымы басталар алдында өтетін бұл мерекелер, ауыр еңбек басталар алдында көңіл көтеруге, сондай-ақ қоғамдық беделді арттыруға, кез келген сыйлық мәдениетіндегідей байлықты тартуға және қайта бөлуге тамаша мүмкіндік береді. Ғалымдар ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан зымыран фестивалі дәстүрін зерттейді, себебі ол Шығыстағы зымыран жасау тарихы үшін маңызды болуы мүмкін, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азия ұлттық мемлекеттерінің постколониалдық әлеуметтік-саяси дамуы үшін де маңызды болуы мүмкін. Лаостағы және солтүстік Исан (солтүстік-шығыс Тайландтағы) көптеген жерлерде ауылдар мен демеушілер шығындарды көтереді. Мерекелер әдетте жаңбыр маусымының басында, алтыншы немесе жетінші айларда басталады. Антропология профессоры Чарльз Ф. Киес: «Континенттік Оңтүстік-Шығыс Азия қоғамдарының халқы үшін белгілі бір дәстүрлердің терең мағынасын мойындағандықтан, осы қоғамдардың билеушілері постколониалдық кезеңде құруға тырысқан ұлттық мәдениеттеріне кейбір жергілікті символдарды енгізді. Мысалы, «Лаостың Бун Банг Фай немесе отты зымыран фестивалі» фестивалі қалалардағыдан гөрі ауылдарда әлдеқайда кең ауқымды» дейді.

Қазіргі Лаоста

Бун Банг Фай ежелгі заманнан бастау алады, сол кезде лаос халқы көптеген құдайларға сенген және «Фа Даэнг – Нанг Ай» және «Фая Ханкхак» сияқты әңгімелерде айтылған. Лаос әдебиетінде мұндай оқиғалар жаңбыр құдайымен байланыс орнату үшін аспанға ракеталар атуды және оны уақытында жаңбыр жіберуге көндіруді көрсетеді, осылайша егіс жұмыстарына көмектеседі. 1800 жылдары Лаос арқылы өткен еуропалық саяхатшылар елдегі ракета фестивальдерін көргендерін жазған. Луи де Карне 1866 жылы Лаостың оңтүстігіндегі тойды сипаттады, онда ұнтақпен толтырылған бамбуктар жарылып, қатты жарылыстар болды. Сонымен қатар, Этьен Аймониер 1883 жылы Лаосқа сапар жасағанда Банг-Фоаи (Банг-Фаи) ракеталарын баулармен, ратанмен тоқылған, ұнтақ толтырылған берік бамбук түтіктер деп сипаттады. Бұл ұнтақ елде он бөлік селитра (калий нитраты), үш бөлік ағаш көмірі және бір жарым бөлік күкіртті араластыру арқылы жасалған. Бұл ракеталар алдын ала дайындалып, пагоданың тіректеріне орналастырылған. Ракеталар келесі күні ұшырылмас бұрын храм төңірегінде шерумен жүргізілді. Мамыр немесе маусым айларында өткен бұл мерекеде адамдар музыка ойнап, ән айтып, би билеп, көңіл көтеріп, мас болатын. Бүгінде Лаоста Бун Банг Фай жақсы сақталған, лаос халық мұрасының бір бөлігі болып табылады және Лаос ауылдары мен қалаларында тойланатын ең маңызды дәстүрлі фестивальдердің бірі. Лаостан тыс жерлерде, әсіресе АҚШ және Францияда тұратын лаос қауымдастықтары да оны тойлайды.

Лаостағы Бун Банг Фай

Бун Банг Фай алтыншы айда, әдетте мамыр мен маусым айларында, егіс шаруалығының басталуымен және жаңбыр маусымымен бірге келеді. Мерекеге бірнеше ай бұрын әрбір болашақ қабылдаушы ауылда ұйымдастыру комитеті құрылады. Олар фестивальдің барлық аспектілерін талқылайды, соның ішінде басқа ауылдарды шақыру, қағидалар мен қауіпсіздік шараларын белгілеу және ең жақсы ракеталар үшін критерийлер мен жүлделерді анықтау. Мерекеге бірнеше апта қалғанда монахтар мен ауыл тұрғындары бамбуктан ракеталар жасап, әшекейлейді. Олардың мөлшері кішкентайдан өте үлкенге дейін, ұнтақ заттары 12 килограмнан 120 килограмға дейін болады. Мереке әдетте екі күнге созылады және таңертең ерте ғибадатханадағы монахтардың діни рәсімдерімен басталады. Түстен кейін ауыл тұрғындары ақша ағаштарын алып жүріп, Будда бейнесі отырған орталық зал айналасында сағат тілі бойынша үш рет айналатын буддалық шеру басталады, бұл процеске дәстүрлі музыка ырғағы қосылады. Содан кейін ақша ағаштары діни ізгілік алуға сенетін буддалық рәсімде монахтарға ұсынылады. Содан кейін ғибадатхана ауласында барлық қатысушы ауылдардан келген ракеталар қойылады, одан кейін дәстүрлі музыка мен билермен тойланады, бұл келесі күні таңға дейін созылуы мүмкін. Екінші күн ғибадатхананың жиналыс залында адал ауыл тұрғындарының монахтарға тамақ сыйлау рәсімімен басталады. Тамаққа әдетте жабысқақ күріш, торт және басқа да тәттілер кіреді, оларды монахтар уағыз кезінде қатарға тұрып алады. Сонымен қатар, басқа тағамдар да кішкентай ыдыстарға бөлініп, ратан тостағандарда монахтарға ұсынылады. Ауылдың діни басшысы буддизмнің бес ережесін оқып, монахтарға тамақ ұсынады. Монахтар бұған жауап ретінде Будданың үйретіктерін сүрелер мен уағыздар арқылы ұсынады. Уағыз кезінде адал жандар өз ата-бабаларына дұға етеді және суды монахтың батасымен баталап, тамшылап жерге төгеді. Рәсімнен кейін барлық қатысушылар бірге тамақтанады. Адал жандар осы сыйлықтардың таза ниетпен сыйлағандарға ұзақ өмір сыйлайтынына сенеді. Діни рәсімнен кейін ауылды аралап, үстіне ракеталар орнатылған көліктермен шулы шеру өтеді, оған кене, цимбал және ұзын барабандардың үні қосылады. Бәйгеге қатысушылардың командалары дәстүрлі әндерді билеп, айтады, команда жетекшісі бірінші болып ән айтады, ал қалғаны қайталап жасайды. Әндер поэзиялық сипатқа ие және аспан мен жер, сондай-ақ ер және әйел арасындағы қарым-қатынасты бейнелейтін сексуалдық тақырыптарды қолданады. Шеру ғибадатханада аяқталады және ракеталар ауылдың шетіндегі ұшыру алаңына әкелінеді, онда жарыс өтеді. Бәйгеге қатысушылар ракетаның мөлшеріне қарай топтарға бөлінеді. Жарыс ракеталарды аспанға атқылаумен басталады, көрермендердің ықыласты қолдауымен. Әрбір ракета санатына оның қаншалықты биік және қашыққа ұшқанына байланысты баға беріледі. Ракета неғұрлым жоғары және алысқа ұшса, оның жасаушысына соғұрлым үлкен ұпай мен мақтау беріледі. Сәтсіз ракета жасағандар сазды көлге тасталып, лао күріш спирті ішуге мәжбүр болады немесе Лао Лао. Ең әдемі безендірілген және ең жақсы ойын-сауық көрсеткендерге де жүлделер беріледі. Лаостың көп бөлігінде бұл мереке әр түрлі ауылдардан келген адамдарды біріктіретін қоғамдық шара болып қала береді. Бұл ауылдық қауымдастықтардың арасында бірлік пен достықты нығайтады және олардың жақын қарым-қатынасын сақтауға көмектеседі. Бун Банг Фай Лаостың барлық провинцияларында тойланады, Луанг Прабанг, Сянг Хуанг, Саваннахет және астана Вьентьянның маңындағы ауылдар ең ірі тойлардың орындары болып табылады. Танымал Бун Банг Фай мерекесі Ван Вьенгтің шетінде де өтеді, бұл әдемі әктас тауларымен қоршалған курортты қала, көптеген туристерді көрші ауылдар мен астана Вьентьяннан тартады. 2013 жылы Вангвиенгтің Бун Банг Файі лао тіліндегі "Ракета" (2013) фильмінде көрсетілді. Фильмде Ало есімді жас бала үлкен ақшалай жүлде алу және өзінің қарғысқа ұшырамағанын дәлелдеу үмітімен ракета жасау байқауына қатысуды қалайды. Фильм бірнеше халықаралық кинофестивальдерде мақтаулар мен жүлделер алды.

Bun Bang Fai is held over the sixth Lunar month, usually around May and June, coinciding with the plantation and the beginning of the rainy seasons. Several months before the festival, an organizing committee is formed in each future host village to discuss about all aspects of the festival, including inviting other villages, establishing rules and safety measures and setting criteria and prizes for the best rockets. Weeks before the festival, bamboo rockets are built and decorated by monks and villagers. They vary in size from small to very large rockets that hold gunpowder from less than 12 kilograms to 120 kilograms. The festival usually lasts two days and begins early in the morning with the associated religious ritual by the monks in the temple. Early in the afternoon a buddhist procession kicks off in which villagers carrying money trees circle three times the central ordination hall where sits a buddha statue in a clockwise rotation on the sound of traditional music The money trees are then offered to the monks in a Buddhist ritual believed to garner religious merit. Afterwards, rockets from all involved villages are displayed in the court of the temple followed by a celebration with traditional music and dance that can last up to the early morning of the next day. The second day begins with a morning ceremony of food offering from faithful villagers to the monks in the assembly hall of the temple The food usually includes sticky rice, cakes, and other sweets that the faithful line up to place in the monks’ alms bowls during the sermon. In addition, other food dishes are portioned out in small bowls and are offered to the monks on rattan trays. The religious leader of the village ritually presents the food to the monks by reciting the five precepts of buddhism. The monks, in return, offer the teachings of the Buddha by chanting sutras and sermon. During the sermon, the faithful address prayers to their ancestors, and do the Yaat Nam which consists of having water blessed by a monk before pouring it, drop by drop, on the earth. After the ceremony a meal is shared by all participants. The faithful believe these offerings grant long life to anyone who gives with a serene heart. The religious ceremony is followed by a boisterous street parade through the village with floats and pickup trucks displaying the rockets on the sound of the Khene , cymbals and long drums Teams of contestants dance and chant traditional folksongs, with the team's leader chanting first and then the others repeating The songs are poetic in nature and use sexual themes that symbolize the relationships between heaven and earth as well as between men and women. The parade ends at the temple and the rockets are carried to the communal launch pad for joining a contest at the outskirt of the village. Contestants are divided into groups based on the size of their rocket. The competition begins with the firing of the rockets skywards in the applause of the joyful crowd. For each rocket category, scores are given based on how high and far the rocket flies. The higher and farther a rocket goes, the bigger the score and praise for its builder. Builders of failed rockets are thrown in a muddy pond and forced to drink Lao rice alcohol or Lao Lao Prizes are also given to categories for the most beautiful decoration and the best entertaining performance. In most of Laos, the festival remains largely a community affair that brings people from different villages. It promotes unity and friendship within and among village communities and helps maintain their close relationships. Bun Bang Fai is celebrated in all provinces across Laos, with Luang Prabang, Xieng Khuang, Savannakhet, and villages around the capital city Vientiane being the sites for the biggest celebrations. Another popular Bun Bang Fai is celebrated at the outskirt of Vang Vieng, a resort town with its stunning surrounding limestone mountains that attracts many visitors from nearby villages and the capital Vientiane. In 2013, the Vangvieng's Bun Bang Fai was featured in the movie in Lao language “The Rocket (2013 film)”. In the film, a young boy named Ahlo wanted to enter the rocket making contest hoping to win a big cash prize and to prove once and for all he's not cursed. The movie received praises and prizes at several international film festivals.

Лао Бун Банг Фай АҚШ-та және Францияда

1975 жылы Вьетнам соғысы аяқталғаннан кейін және Лаоста үкімет режимі өзгергеннен кейін, ондаған мың лаос халқы елден басқа елдерге, көбінесе АҚШ пен Францияға босқындар ретінде кетті. Жаңа қабылданған елдерде олар лаос қауымдастықтарын құрып, лаос буддалық ғибадатханаларын қауымдық және мәдени орталықтар ретінде салды. Лаос жаңа жылы мен Бун Банг Фай сияқты дәстүрлі лаос мерекелері ресми қабылдаушы елдердің мерекелерімен бірге аталып өтіледі. Францияда Бун Банг Фай Парижде, Марсельде, Лилльде, Страсбургте, Монпельеде және Ват Лао мен көптеген лаостар тұратын басқа қалаларда тойланады. Бірақ ең маңызды Бун Банг Фай Францияның батысындағы Новая Аквитания аймағында орналасқан Бретньоль қаласындағы Ват Лао Буддханимитте өткізіледі. Жыл сайын бұл фестиваль Францияның әртүрлі аймақтарынан келген лаос қауымдастықтарының өкілдерін біріктіреді. АҚШ-та қырықтан астам Ват Лао бар, өйткені Калифорния, Миннесота, Вашингтон және басқа да штаттарда көптеген лаос-американдықтар тұрады. Әр жылдың көктемінде лаос қауымдастықтары осы штаттардағы Ват Лаода Бун Банг Файды тойлауға жиналады. Мереке Құрама Штаттар мен Францияда екі күнге созылады және Лаостағыдай діни рәсіммен басталады, содан кейін Ватта ракеталар көрсетіліп, дәстүрлі лаос биі Сонг Банг Фай музыкасымен шеру өтеді. Лаостан айырмашылығы, шеру ракеталарды атқылаумен аяқталмайды, өйткені қауіпсіздік шараларына байланысты оларды атқылауға рұқсат жоқ. Оның орнына, тек қолмен жасалған өте кішкентай ракеталар ұшырылады. Бұл Бун Банг Фай лаос қауымдастықтарының АҚШ және Франциядағы жаңа елдерінде кездесіп, араласып, бірге көңіл көтеруге тамаша мүмкіндік береді. Сонымен қатар, лаос емес, буддист және буддист емес қауымдардың адамдары да мерекеге қатысады. Олардың ішінде тай қауымдастықтарының өкілдері бар, олардың көпшілігі Таиландтың солтүстік-шығыс аймағынан шыққан және лаос халқымен көптеген мәдениеттер мен дәстүрлерді бөліседі.

Following the end of the Vietnam war in 1975 and the change of government regime in Laos, tens of thousands of Lao people left the country as refugees who resettled in other countries, most of them in the United States and in France. In their newly adopted countries, they formed Lao communities and built Lao buddhist temples to serve as community and cultural centers. Traditional Lao holidays such as Lao New Year and Bun Bang Fai are celebrated in addition to the official host countries’ holidays. In France, Bun Bang Fai is celebrated in Paris, Marseille, Lille, Strasbourg, Montpellier, and other cities that have Wat Lao and a large community of Laotians in France. But the most important Bun Bang Fai has been celebrated at Wat Lao Bouddhanimit in Bretignolles, a small town located in the Nouvelle Aquitaine region in the west of France. Each year, this festival brings together participants from Lao communities from the various regions of France. In the United States there are more than forty Wat Lao as there are many Laotian Americans living in states like California, Minnesota, Washington, and others. Around the Spring of each year, the Lao communities gather to celebrate Bun Bang Fai in Wat Lao in these states. The celebration in both the United States and France lasts two days and proceeds as in Laos, beginning with a religious ceremony followed by a display and parade of rockets in the Wat with traditional Lao dance on the sound of Soeng Bang Fai music. Unlike in Laos, however, the procession does not conclude in the firing of the rockets as they are not allowed to be launched because of safety measures. Instead, only very small hand crafted rockets are launched by those who carry them about. These Bun Bang Fai provide an excellent opportunity to bring together people from Lao communities living in their respective new countries, the United States and France, to interact, reunite and have fun together. Furthermore, people from non Lao communities, buddhist and non buddhist, take part in the celebration. These include people from the Thai communities, most of whom are originally from the Northeastern region of Thailand and who share many cultures and traditions with Lao people.

Лао Банг Фай Ұлттық әуе және ғарыш мұражайында

Франк Х. Винтер, Ұлттық әуе және ғарыш мұражайының зымыран жасау бөлімінің кураторы, былай деді: «Лао зымыраны ерекше және бірегей, оның сыртқы түрі керемет және осы зымыранмен байланысты мың жылдық дәстүрлі тойлау бар. Бұл зымыранды Ұлттық әуе және ғарыш мұражайында көрсету – жұртшылыққа одан үйренуге тамаша мүмкіндік болар еді». 2005 жылы Лао Банг Фай әртүрлі елдерден келген көптеген құнды жәдігерлермен бірге Вирджиния штатының Шантилли қаласындағы Ұлттық әуе және ғарыш мұражайында көрсетуге таңдалды. Ұлттық әуе және ғарыш мұражайы – Америка Құрама Штаттарының Смитсонов институтының бір бөлігі. Вирджиниядағы Ват Лао Буддавонг ғибадатханасының орынбасары «Бұл тарихи оқиға, ол барлық лаос халқының мақтанышына лайық танымалдық пен бедел әкеледі» деп мәлімдеді. Сонымен қатар, антрополог Чарльз Кейс 1998 жылы Сиэтлдегі (Вашингтон штаты) Бурк табиғи тарих және мәдениет мұражайында Лао Бун Банг Фай көрмесі туралы айтты. Лао қауымы бұл көрмені Лаостағы өмір туралы естелік ретінде ғана емес, әсіресе Сиэтлде тұратын лаос халқы үшін Бун Банг Файды шындыққа айналдыруды қалады. Сондықтан, 1994 жылы Лао қауымы Сиэтлдің ортасына бейімделу үшін Бун Банг Файды ұйымдастырды және одан бері жыл сайын тойлап келеді. Діни рәсімдер мұражай ішінде өткізіледі, содан кейін дәстүрлі музыка мен бимен Банг Фай шеруі мұражайдан Вашингтон университетінің кампусы арқылы өтеді. Жалпы алғанда, Бун Банг Фай мерекесі Лаостағы және шетелде тұратын лаос қауымдастықтары арасындағы бірлік пен достықты нығайтуға көмектеседі. Сонымен қатар, Пинвади Срисупун Таиландтың солтүстік-шығыс аймағындағы Кон-Кен университетінде Бун Банг Фай тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Ол былай деді: «Таиландта өз отанын сағынып, Таиландтың басқа аймақтарына көшіп келген Исан халқы әлі де Бун Банг Файды тойлауды жөн көреді. Бұл шара дәстүрлі сенімдер мен жаңадан сіңірілген мәдени элементтерді көрсетеді. Бұл мысалдар лаос халқының этностық ерекшеліктерін көрсететін жағдайларда Бун Банг Файдың лаос санасындағы маңызды орынын көрсетеді».

Frank H. Winter, curator of Rocketry Division of the National Air and Space Museum stated that: “Lao Rocket is special and unique that has a thousand years of traditional celebration associated with this great looking rocket. It would be wonderful to have a Lao Rocket on display in the National Air and Space Museum so that the public can learn from it.” In 2005, Lao Bang Fai was chosen to be displayed along with many great artifacts from various countries at the National Air and Space Museum in Chantilly, Virginia. The National Air and Space Museum is a part of the Smithsonian Institution of the United States of America. The deputy abbot of Wat Lao Buddhavong in Virginia acknowledged that “this event is historic and brings recognition and visibility that all Laotians can be proud of”. Furthermore, anthropologist Charles Keyes talked about the exhibit of the Lao Bun Bang Fai at the Burke Museum of Natural History and Culture, in Seattle, Washington State in 1998. The Lao community wished to make the exhibit more than a commemoration of something only remembered about life in Laos and, especially, to make the Bun Bang Fai a reality to the Lao community living in Seattle. So, Bun Bang Fai was launched in 1994 by the Lao community to adapt to the Seattle milieu and has been celebrated each year since. The religious ceremonies are performed inside the Museum followed by the procession of Bang Fai with traditional music and dance moving from the Museum through the campus of the University of Washington. Overall, the celebration of Bun Bang Fai helps promote the unity and friendship within and among village communities in Laos and among Lao communities living abroad. Furthermore, Pinwadee Srisupun who did her PhD research on Bun Bang fai at Khon Kaen University, in the Northeastern region of Thailand, stated that: “Within Thailand, Isan people who have emigrated to other regions of Thailand, conscious of their homeland, still choose to celebrate the Bun Bang Fai. The event reflects both traditional beliefs and newly assimilated cultural elements. These examples show how Bun Bang Fai is always prominent in Lao consciousness in contexts where they are enacting their ethnic identities.”.

Қазіргі Таиландтың солтүстік-шығысында

Ауылдар енді Ясотонның әйгілі шарасы сияқты үлкен масштабта "Бун Банг Фай" фестивальдарын өткізбейді. Дегенмен, ауылдарда үкіметтік хабарламаларды жеткізетін платформалар болуы мүмкін. Оларға жәрмеңкелер де кіре алады. Соңғы жылдары Тайландтың туризм басқармасы осы шараларды, әсіресе Нонг Хай және Ясотон провинцияларындағы фестивальдерді насихаттауға көмектесті, соңғысы осы фестивальдердің ең ірі және ең әсем түрлерін ұсынады. "Бун Банг Фай" мерекесі бұрын да, қазір де Ясотон ғана емес, Исанның Рой Эт, Каласин, Шрисакет, Махасаракхам және Удон Тани сияқты көптеген провинцияларында тойланады. Рой Эт провинциясының Суваннафхум аймағында Тайландтың ең таңғажайып және әдемі Банг Фай шерулерінің бірі өтеді, ол "Банг Фэй Э" немесе "Бангфай Ко" деп аталады (Банг Фай шерулері тай дәстүрлі өнерінің немесе тайлық ою-өрнектерінің элементтерімен безендірілген).

Ясотон мейрамы

1972 жылдың 1 наурызынан бастап Ясотонның Убон-Ратчатани провинциясынан бөлінуімен, әлемге әйгілі Шам фестивалімен бірге, Ясотон провинциялық астанасы Таиландтағы үш танымал Зымыран фестивалінің бірін (Ясотон, Суваннафум және Фаном Прай – екеуі де Рой Эт провинциясында орналасқан) жыл сайын мамырдың ортасында болатын жұма, сенбі және жексенбі күндері өткізеді. «Raw Friday» (วันศุกร์ดิบ, Wan Sook Dip) күні түні бойы «Mor Lam Sing» (Тайландша: หมอลำซิ่ง) өнері орындалады. «Mor Lam Sing» – жергілікті Иссан Лао халқы арасында кең таралған «morlam» түрі. Бұл қойылым түн бойы жалғасады және жергілікті тұрғындар одан қатты ләззат алады. Сырттан келгендерге оның әзіл-қалжыңдарының мәнін түсіну қиын. Сенбі күні «Hae Bangfai Ko» (แห่บั้งไฟโก้) бәйгесі өтеді. «Hae» – көшедегі шерулер немесе демонстрациялар, көбінесе дәстүрлі билермен және музыканттармен бірге өтеді, әдетте, «khaen» (แคน), гонгтар, Лао Иссан «Klong Yao» (กลองยาว) – ұзын барабан және инвертормен және автомобиль аккумуляторларымен жабдықталған қол арбасында орналасқан электр гитарасы болады. «Bangfai Ko» – дәстүрлі, бірақ әсем безендірілген өгіз арбаларына немесе заманауи платформаларға орнатылған әсем зымырандар. Көптеген «Bangfai Ko» тек көрсету үшін жасалған және ұша алмайды. Көптегендерінің басында Нагалардың бас суреті бейнеленген; егер олар су сорғыларымен және айналмалы механизмдермен жабдықталған болса, олар көрермендерге су шашуға қабілетті. Кез келген «Hae Bangfai» бәйгесінің негізгі тақырыбы – Падаенг пен Нанг Ай жырлары (төменде қараңыз), сондықтан көптеген платформалар (немесе әсем безендірілген өгіз арбалары) осы жұбайларды және олардың сүйіктілерін бейнелейді. Кейс айтқандай, басқа да заманауи тақырыптар да бар. Қатысушы топтар өз санаттары бойынша жүлделерді жеңіп алады. «Hae» әдетте храмда (wat) аяқталады, онда бишілер мен музыканттар дәстүрлі халық биінде бәсекелесе алады. Барлық топтар өздерінің негізгі демеушілерінің есімдерін анық көрсетеді. Мерекенің жемістілік ритуалдарының тарихын еске түсіре отырып, шерулердегі әшекейлер мен платформаларда фалликалық символдар мен бейнелер жиі кездеседі. Мерекелік атмосферада әдепсіз әзілдер кең таралған. Мерекеге сондай-ақ, әртүрлі жынысты және жас топтарының киім ауыстыруы және көп мөлшерде алкоголь тұтынуы да кіреді. Ең танымал сусын – сырадан арзандығы мен 40 пайыздық алкогольдік құрамымен ерекшеленетін «Sura» (สุรา) нейтралды дәнді спирті, бірақ Лаоста «Lao Whiskey» (เหล้าลาว, Лао лао) және Таиландта «Lao Khao» (เหล้าขาว, ақ спирт) деп аталады. Сондай-ақ, жапондық сакеге ұқсас ашытылған күріш сусыны – «Sato» (สาโท) ұсынылуы мүмкін; тәтті дәмі бар «sato» алкогольдің жеті пайызынан кем болуы мүмкін, бірақ ол күшті әсер етеді. Жексенбі күні бәйгеге «Bangfai» зымырандарын ұшыру кезегі жетеді, олардың биіктігі мен арақашықтығы бойынша, сондай-ақ әдемі бу іздері үшін әртүрлі санаттар бойынша бағаланады. Зымыраны дұрыс ұшырмағандарға лай су шашыратылады немесе лайға тасталады (бұл қауіпсіздік функциясы ретінде де қызмет етеді, өйткені салқындататын лайды дереу қолдану күйіктердің ауырлығын азайтуға көмектеседі). Халыққа танымал және қызықты болғанымен, фестиваль қауіпті де, қатысушылар мен көрермендер кейде жарақат алып немесе тіпті қаза табады. 1999 жылдың 9 мамырында 120 кг салмақты «Lan» зымыраны ұшырылғаннан кейін екі секунд өткен соң жерден 50 метр биіктікте жарылып, төрт адам қаза тауып, 11 адам жарақат алды.

Since the March 1, 1972, separation of Yasothon from Ubon Ratchathani Province, with its world famous Candle Festival, Yasothon's provincial capital has elaborately staged its now one of three famous Rocket Festival in Thailand ( Yasothon, Suwannaphume, and Phanom Prai both are locate in Roi Et province ) annually over the Friday, Saturday, and Sunday weekend that falls in the middle of May. Raw Friday (วันศุกร์ดิบ, Wan Sook Dip) features all night performances of Mor Lam Sing (Thai–Isan: หมอลำซิ่ง), which continue intermittently into the early hours of Monday. Mor Lam Sing is a type of morlam that is very popular among the local Isan Lao population. The performance goes on all night and the locals have great fun. Outsiders have a hard time understanding the humor, which is often rather bawdy. Saturday brings on the competitions for Hae Bangfai Ko (แห่บั้งไฟโก้). "Hàe" are street parades or demonstrations usually featuring traditional dance and accompanying musicians, typically with khaen (แคน), Gongs, Lao Isan Klong Yao (กลองยาว), long drum), and an electric guitar, powered by an inverter and car batteries in a handcart that also mounts horn loudspeakers. Bangfai Ko are richly decorated rockets mounted on traditional but highly decorated oxcarts, or modern floats. Most but not all bold Bangfai Ko are for show and not actually capable of flight. Many sport the heads of Nāgas; if equipped with water pumps and swivels, they are actually capable of spitting on spectators. The principal theme of any Hae Bangfai is the Phadaeng and Nang Ai legend (below), so many floats (or highly decorated oxcarts) also depict the couple and their retinue. Other modern themes present as well, as suggested by Keyes (ibid.) Participating groups compete for prizes within their categories. Hàe typically end in a wat, where dancers and accompanying musicians may further compete in traditional folk dance. All groups prominently display the names of their major sponsors. Recalling the fertility rite origins of the festival, parade ornaments and floats often sport phallic symbols and imagery. Amid the festive atmosphere, dirty humour is widespread. Festivities also include cross dressing, both cross sex and cross generational, and great quantities of alcohol. Perhaps the most popular beverage, both because it is cheaper than beer and has a higher, 40 percent alcohol content, is a neutral grain spirit called Sura (สุรา), but more generally known as Lao Whiskey (เหล้าลาว, Lao lao) in Laos and Lao Khao (เหล้าขาว, white alcohol) in Thailand. Sato (สาโท), a brewed rice beverage similar to Japanese sake, may also be on offer; sweet flavored sato may be as little as seven percent alcohol, but it packs a surprising punch. Sunday competition moves on to the launching of Bangfai, judged, in various categories, for apparent height and distance travelled, with extra points for exceptionally beautiful vapour trails Those whose rockets misfire are either covered with mud, or thrown into a mud puddle (that also serves a safety function, as immediate application of cooling mud can reduce severity of burns). While popular and entertaining, the festival is also dangerous, with participants and spectators alike occasionally being injured or even killed. On 9 May 1999, a Lan 120 kg rocket exploded 50 meters above ground, just two seconds after launch, killing four persons and wounding 11.

Roi Et фестивалі

Банг Фай фестивалі – Иссан және Лаос халықтарының дәстүрлі мәдениеті, осы фестивальді Солтүстік-Шығыс тай халқының қоныстанған жері барлық елде кездестіруге болады. Рой Эт провинциясында Суваннафум ауданында екі орын бар, ол Таиландтағы ең көп Банг Фай Эй немесе Банг Фай сәнделген көлігімен танымал және сүйікті фестиваль болып есептеледі. Суваннафумеде ғана емес, драмалық өнер колледжінің студенттері жасаған ең әдемі Банг Фай және ең көп әдемі Банг Фай шеру биі табылды, сонымен қатар "Лай Шри Фуме" деп аталатын қағаз кесу техникасымен Банг Фай жасап, безендейтін жалғыз қауым бар. Екінші жағынан, Рой Эт провинциясы Иссан халқы үшін жергілікті мәдениеттің ең сүйікті ортасы ретінде танымал, Банг Фай фестивалінің дәстүрлі үлгісін сақтап, әлемдегі ең көп ракеталар немесе Банг Фай Фаном Прайда орналасқан, олардың екеуі де Рой Эт провинциясында. Бүгінде Ясотон Банг Фай фестивалінде көрсетілген әдемі Банг Фай көліктерінің 8-інен 9-ы Рой Эт провинциясында жасалған (Ат Самат ауданы, Селафум ауданы, Тават Бури ауданы және т.б.) және олар 40 жылдан бері Рой Эттен жалға алынған.

Банг Фай (ракеталар)

Жаруат (จรวด) – зымыран немесе қару ретінде қолданылатын зымырандардың дұрыс атауы, бірақ Банг Фай (บั้งไฟ) – қара ұнтақпен толтырылған алып зымырандар. Кішкентай бөтелкелі зымырандар бөтелкеден іске қосылу мүмкіндігіне байланысты осылай аталады. Бұл сияқты Банг Фай, сондай-ақ "Бонг Фай" (บ้องไฟ) деп те жазылады, мұндағы "бөтелке" – бамбук сабағының бөлігінен жасалған бонг (บ้อง), ол ыдыс немесе құбыр ретінде қолданылады (әдетте марихуана тарту үшін). Қытайдың от жебелерімен байланысты Банг Фай бамбук бонгтардан жасалады. Дегенмен, қазіргі заманғы көптеген Банг Фай ПВХ құбырларымен қапталған, бұл олардың мөлшерін және қара ұнтақ мөлшерін стандарттау арқылы қауіпсіздігін арттырады (жарыс ережелері ракета жасаушылардан оларды өздері дайындауды талап етеді). Бонгты пісіру немесе қайнату өлі бамбук ішіндегі жәндіктердің жұмыртқаларын жояды, олар бамбукты іштен жеп бұзады. Бұл қадамды жіберсеңіз, бонг ыдырап, ПВХ құбырларын еріте алады. Жүзімдіктер ұзын бамбук құйрықтарын ұшыру тіректеріне байлайды. Газдардың жүзімдіктерді өртеуіне кеткен уақыт (әдетте) қозғалтқыштың толық қуатына жетуіне мүмкіндік береді; содан кейін құйрықтар ұшу кезінде тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Олар жанғыш фитиль немесе электрлік тұтандырғыш арқылы іске қосылады. Банг Фай түрлі өлшемдерде болады және бірнеше санатта жарысады. Кішкентайлары Банг Фай Ной (น้อย) деп аталады. Ірі санаттар 10 000, 100 000 және 1 000 000 сандарымен белгіленеді: Meun (หมื่น), "Saen" (แสน) және ең үлкен Банг Фай – Lan (ล้าน). Бұл сандар көбінесе өлшемнің немесе құндылықтың артуын білдіреді. Бұл контексте "Лан" өте үлкен, өте қымбат және өте қауіпті деген мағынаны білдіреді: Банг Фай Лан тоғыз метрлік болып, 120 кг қара ұнтақпен зарядталған. Олардың биіктігі шамамен километрлерге жетеді және ондаған километрге дейін ұшуы мүмкін (шамамен, өйткені олар кез келген бағытта, тіпті көрермендердің арасынан өте алады). Жарысқа қатысқан зымырандардың бағасы биіктігіне, қашықтығына және газдан қалдыратын іздің сұлулығына (ไอ) байланысты. Кейбіреулерінде пиротехникалық эффектілер бар. Ал кейбіреулерінде құйрық бөлігіне парашют орнатылған, бірақ көпшілігі қайда түссе, сонда түседі.

Jaruat (จรวด) is the proper term for rockets used as missiles or weapons, but Bang Fai (บั้งไฟ) skyrockets are gigantic black powder bottle rockets. Tiny bottle rockets are so called because they may be launched from a bottle. In the case of the similar appearing Bang Fai, also spelled 'Bong Fai' (บ้องไฟ), the 'bottle' is a bong (บ้อง), a section of bamboo culm used as a container or pipe (and only colloquially as a pipe for smoking marijuana.) Related to the Chinese Fire Arrow, Bang Fai are made from bamboo bongs. Most contemporary ones, however, are enclosed in PVC piping, making them less dangerous by standardizing their sizes and black powder charges (which contest rules require be compounded by the rocketeers, themselves). Baking or boiling a bong kills insect eggs that otherwise hatch in dead bamboo and eat it, inside out. Skipping this step may cause the bong to disintegrate and melt the PVC piping. Vines tie long bamboo tails to launching racks. The time it takes for the exhaust to burn through the vines (usually) allows a motor to build up to full thrust; then the tails impart in flight stability. Ignition comes from a burning fuse or electric match. Bang Fai come in various sizes, competing in several categories. Small ones are called Bang Fai Noi (น้อย). Larger categories are designated by the counting words for 10,000, 100,000 and 1,000,000: Meun (หมื่น) "Saen" (แสน) and the largest Bang Fai, the Lan (ล้าน). These counting words see use in many contexts to indicate increasing size or value. Lan in this context may be taken to mean extremely large as well as extremely expensive and extremely dangerous: Bang Fai Lan are nine metres long and charged with 120 kg of black powder. These may reach altitudes reckoned in kilometres, and travel dozens of kilometres down range (loosely speaking, as they can go in any direction, including right through the crowd). Competing rockets are scored for apparent height, distance, and beauty of the vapour trail (ไอ). A few include skyrocket pyrotechnics. A few also include parachutes for tail assemblies, but most fall where they may.

Нанг Ай, Фадең және Пхангхи

Нанг Ай (นางไอ่), толық аты Нанг Ай Кхам (นางไอ่คํา) – бәйге патшайымы, ал Фадэң (ผาแดง) – оның батыры. Ол ең әдемі қыз ретінде танымал. Сырттан келген адам оны өз көзімен көру үшін келеді, оған сыйлықтар сыйлайды және оның жүрегін жеңеді; бірақ оның қолын алу үшін ракета фестивалі турнирінде жеңіске жеткені жөн. Ол беймәлім түрде махаббат үшбұрышының бір бөлігіне айналады. Пхангхи (ภังคี) мен Нанг Айдың кармасы (กรรม kam) оларды көптеген өткен өмірлерде жанындас серіктестер ретінде қайта тудырды (คู่สร้าง khusang, Лао Исан สายแน่นนําเกี่ยว sai naen nam kiaw). Алайда, олар туралы айтылатын әңгімелерде олардың нағыз махаббатқа толы болмағаны айтылады: көптеген өткен өмірде ол адал әйел болған, бірақ ешкіммен де таласқа түспеген (ไม่ยอมใคร mai yom krai), ал ол тек өзінің қалауын орындауды қалаған (เอาแต่ใจคัวเอง ow dtae jai dtua eng). Ол оған көңілі тойып, онымен ешқашан жұптаспау үшін дұға етеді. Нанг Ай Пхрая Хомның (พระยาขอม, яғни кхмер иесі; бірақ оның әкесі камбоджалық билеуші болса да, Нанг Ай Кхам нағыз кісі) қызы болып қайта туса, Пхангки Файя Нақтың (Ол Тереңдіктерді билейтін Ұлы Нага) ұлы болып қайта туады. (Ол парадтарда ханзада кейпінде, жалғыз жүріп, жаңа жұпты қуалайды.) Пхангки турнирге шақырылмайды, ал Фадэңнің зымыраны жарылмайды. Нанг Айдың ағасы жеңіске жетеді, сондықтан оның әкесі бәрін тоқтатады, бұл өте жаман белгі саналады. Пхангки Нанг Айды тыңдау үшін ақ қоянға айналады, бірақ ол оны байқап, патшалық аңшыға өлтіруге бұйырады. Пхангкидің еті сиқырлы түрде 8000 арбаға тең етке айналады. Нанг Ай мен оның көптеген отандастары осы ластанған еттен жейді, ал Файя Нак ұлының етін жегендердің ешқайсысы тірі қалмауына уәде береді. Тереңнен оянған ол және оның сулы серіктері жерді үлкен батпаққа айналдырады. Нагалар жер астында да, үстінде де ағатын суды бейнелейді, ал ашуланған нагалар – тасқынға ұшыраған өзендер: бүкіл Исан суға кетеді. Фадэң Нанг Аймен бірге ақ ат Бак Сам (บักสาม Mr. Three) үстінде су тасқынынан қашып кетеді, бірақ оны наганың құйрығы шалып алады, одан кейін оны ешкім көрмейді. (Бак Сам парадтарда аттың жабдығымен (อวัยวะเพศของม้า awaiyawa pet kong ma) келеді, аңыз бойынша, ол Лам Хуай Сэм (ลําห้วยสาม) деп аталатын суатты қазған, оны бүгінге дейін Бан Саммо Нонтан, Тамбон Фо Чай, Амфое Хок Фо Чайда көруге болады. Аңыз бойынша, су шегінгеннен кейін Кумхавапи ауданындағы Нонг Хан Кумхавапи көлінің батпақты жері қалды, оны да бүгінге дейін көруге болады.) Фадэң қашып құтылады, бірақ жоғалтқан махаббатын сағынады. Оның рухы төмендегі нагаларға қарсы соғыс үшін әуе рухтарының әскерін көтереді. Соғыс екі тарап та шаршағанша жалғасады, содан кейін дауды Солтүстік патшасы Ветсаванға (ท้าวเวสสุวรรณ) төрелік етуге жібереді. Оның шешімі: даудың себебі ұмытылған, сондықтан барлық тараптар өткенді ұмытуы керек. Аңыздың көптеген аймақтық нұсқалары бар, олардың барлығы да шындық, өйткені олар әртүрлі өмірдегі оқиғаларды баяндайды. Тайландтың білім министрлігі 1978 жылы жарық көрген, ағылшын тіліне аударылған 3000 сөздік тай Иссан поэзиясынан алынған " өлең тай аудиториясына жақсы танымал. Сонымен қатар, басты кейіпкерлер туралы тайлық халық әні де бар. Бастапқы нұсқасы Лао Иссан өлеңінің Хонг саан түрінде жазылған, онда жыныстық мағынасы бар, сөз тіркестері мен екі мағыналы сөздер көп. Кейс (op. cit., 67, Джордж Кодестің сөздері) 48-бетте "Пхра Даэнг Нанг Ай" – бұл Фунанның негізін қалаушы Каундиняның нұсқасы және Нага патшасының қызы Сома екенін айтады. Кейс сондай-ақ мұндай аңыздар топонимдердің құнды көзі болуы мүмкін екенін жазды.

Nang Ai (นางไอ่), in full, Nang Ai Kham (นางไอ่คำ) is queen of the pageant and Phadaeng (ผาแดง) is her champion. She is famed as the most beautiful girl. He, an outsider, comes to see for himself, lavishes her with gifts and wins her heart; but must win a rocket festival tournament to win her hand. Unwittingly, he becomes part of a love triangle. Phangkhi (ภังคี) and Nang Ai have been fated by their karma (กรรม kam) to have been reborn throughout many past existences as soul mates (คู่สร้าง khusang, Lao Isan สายแน่นนำเกี่ยว sai naen nam kiaw.) Stories about the couple, however, say they have not exactly been lovers: in many a past existence, she has been a dutiful wife, but would not yield an inch in an argument to anyone (ไม่ยอมใคร mai yom krai) and he only wanted to satisfy himself (เอาแต่ใจคัวเอง ow dtae jai dtua eng). She becomes fed up and prays never to be paired with him, ever again. Nang Ai is reborn as the daughter of Phraya Khom (พระยาขอม, (which means Lord Khmer; but even if her father was a Cambodian overlord, Nang Ai Kham is still the genuine article), while Phangki is reborn as the son of Phaya Nak, the Grand Nāga who rules the Deeps. (He is depicted in parades in the guise of a prince, riding alone, dogging the new pair.) Phangki isn't invited to the tournament, and Phadaeng's rocket fizzles. Nang Ai's uncle is the winner, so her father calls the whole thing off, which is considered to be a very bad omen, indeed. Pangkhii shape shifts into a white squirrel to spy on Nang Ai, but she espies him and has him killed by a royal hunter. Pangkhii's flesh magically transforms into meat equal to 8,000 cartloads. Nang Ai and many of her countrymen ate of this tainted flesh, and Phaya Nak vows to allow no one to remain living who had eaten of the flesh of his son. Aroused from the Deeps, he and his watery myrmidons rise and turn the land into a vast swamp. Nagas personify waters running both above and below ground, and nagas run amok are rivers in spate: all Isan is flooded. Phadaeng flees the rising flood with Nang Ai on his white stallion, Bak Sam (บักสาม Mr. Three), but she is swept off by a Naga's tail, not to be seen again. (Bak Sam is seen in parades sporting his stallion's equipage (อวัยวะเพศของม้า awaiyawa pet kong ma) that legend says dug a lick called Lam Huay Sam (ลำห้วยสาม, which may be seen to this day in Ban Sammo Nonthan, Tambon Pho Chai, Amphoe Khok Pho Chai. The legend also tells that receding waters left behind the Nong Han Kumphawapi Lake of the Kumphawapi District marsh, which, too, may be seen to this very day.) Phadaeng escapes, but pines away for his lost love. His ghost then raises an army of the spirits of the air to wage war on the nagas below. The war continues until both sides are exhausted, and the dispute is submitted to King Wetsawan (ท้าวเวสสุวรรณ), king of the North, for arbitration. His decision: the cause of the feud has long since been forgotten and all disputants must let bygones be bygone. The legend is retold in many regional variations, all of which are equally true for they relate events in different existences. One 3000 word poem translated to English from this rich Thai Isan tradition, " is especially well known to the Thai audience, having been designated as secondary school supplementary reading by the Thai Ministry of Education, with publication in 1978. There is even a Thai popular song about the leading characters." The original was written in a Lao Isan verse called Khong saan, replete with sexual innuendo, puns, and double entendre. Keyes (op. cit., p. 67, citing George Coedès) p. 48, says "Phra Daeng Nang Ai" is a version of the Kaundinya, legendary founder of Funan; and Soma, the daughter of the king of the Nāga. Keyes also wrote that such legends may prove a valuable source of toponyms.

Жаратылыс туралы аңыз

Дәл дерлік барлығы, жергілікті тұрғындар да, келушілер де, Банг-Фай ракеталары жаңбыр жаудыру үшін ұшырылады дейді, мысалы, Тайландтың туристік басқармасының төмендегі сілтемесінде көрсетілгендей. Дегенмен, Ясотон мен Нонг-Хайда баяндалған аңызды мұқият оқығанда, керісінше екені көрінеді: жаңбыр ракеталарды тудырады. Олардың миф бойынша айтуынша: Иеміз Будда Бодхисаттва (Пали) (โพธิสัตว์, phothisat) ретінде, Бақалар патшасы Файя Ханг Хок (พญาคางคก) болып, Удон Хурутавиппен (อุดรคู่รู้ทวิป, Солтүстік серіктес білетін құрлық) үйленгенде, оның уағыздары барлық тірі жандарды, аспан тұрғындарын да, Аспан патшасы Файя Тхаеннен (พญาแถน) алшақтатты. Ашуланған Файя Тхаен жеті жыл, жеті ай, жеті күн бойы жерге жаңбыр жаудырмады. Бақа патшасының кеңесіне қайшы келіп, Нага патшасы (Меконгтың бейнесі), Файя Нага (Пьянака), Файя Тхаенге соғыс жариялады және жеңіліске ұшырады. Нага патшасын қолбасшылыққа көндірген Бақа патшасы, аспанға жететін үйінділер салу үшін құмырсқалардың, ал Файя Тхаеннің аяқтарына шабуыл жасау үшін улағыш шаяндар мен мыңаяқтылардың, ал әуеде қолдау көрсету үшін аралардың көмегіне жүгінді. Файя Тхаенге қарсы бұрынғы әуе шабуылдары сәтсіз аяқталған, бірақ тіпті Аспан да жерге түсуі керек. Жерде соғыс жеңілді, ал Файя Тхаен бейбітшілікке келісімге келді. Ыстық, құрғақ маусымның соңында ауаға ұшырылатын Нага ракеталары Файя Тхаенге қауіп төндіру үшін емес, оның Бақалар патшасы, Иеміз Бодхисаттва Файя Ханг Хокқа берген уәдесін еске түсіру үшін ұшырылады. Ал Файя Нак Тай және Лаос ғибадатханаларының көпшілігінде Құрметті күзетші қызметімен марапатталды. Осыдан кейін өнім жиналған соң, қысқы муссон желдерінде Wow thanoo (ว่าวธนู, қанат) – адам өлшеміндегі, ішегіне жіп байланған қанаттар тігіледі. Олар Túi tiù (ตุ๋ยตุ่ย, әнші қанат) деп те аталады, себебі желде ішек жібінің әні түн бойы естіледі, Файя Тхаенге ол жеткілікті жаңбыр жібергенін хабарлайды. Барлық қатысушылар (Wow thanoo-мен қоса) бұрынғы Ясотон қалалық Банг-Фай мұражайының алдыңғы қабырғасындағы суреттерде бейнеленген, бірақ ол оқу орталығы ретінде қайта жаңартылғанда алынып тасталды. Банг-Фай Файя Нарк Наганың Нонг-Хайдағы от шары туралы тай тіліндегі баяндамасының ағылшын тіліндегі аудармасы тай халықтық әңгімелерінен негізінен бірдей мифті береді (аралар мен ваусыз): Тай өмір салты туралы білім. Басқа ағылшын тіліндегі нұсқасы үшін қараңыз: Tossa, Wajuppa және Phra 'Ariyānuwat; Phya Khankhaak, the Toad King: A Translation of an Isan Fertility Myth in Verse; Lewisburg: Bucknell University Press London; Cranbury, NJ: Associated University Presses ©1996.

Almost everyone, native and visitor alike, will say Bang Fai are launched to bring rain, as in the Tourism Authority of Thailand link, below. However, a careful reading of the underlying myth, as presented in Yasothon and Nong Khai, implies the opposite: the rains bring on the rockets. Their version of the myth:

When the Lord Buddha was in his Bodhisattva (Pali) (โพธิสัตว์, phothisat) incarnation as King of the Toads Phaya Khang Khok (พญาคางคก), and married to Udon Khuruthawip (อุดรคู่รู้ทวิป, Northern Partner Knowing Continent), his sermons drew everyone, creatures and sky dwellers alike, away from Phaya Thaen (พญาแถน), King of the Sky). Angry Phaya Thaen withheld life giving rains from the earth for seven years, seven months and seven days. Acting against the advice of the Toad King, Phaya Naga (พญานาค), King of the Nāga (and personification of the Mekong) declared war on Phaya Thaen—and lost. Persuaded by Phaya Naga to assume command, King Toad enlisted the aid of termites to build mounds reaching to the heavens, and of venomous scorpions and centipedes to attack Phaya Thaen's feet, and of hornets for air support. Previous attempts at aerial warfare against Phaya Thaen in his own element had proved futile; but even the Sky must come down to the ground. On the ground the war was won, and Phaya Thaen sued for peace. Naga Rockets fired in the air at the end of the hot, dry season are not to threaten Phaya Thaen, but to serve as a reminder to him of his treaty obligations made to Lord Bodhisatta Phaya Khang Khok, King of the Toads, down on the ground. For his part Phaya Nak was rewarded by being given the duty of Honor Guard at most Thai and Lao temples. After the harvest of the resulting crops, Wow thanoo (ว่าวธนู, bow kite), man sized kites with a strung bow, are staked out in winter monsoon winds. They are also called Túi tiù (ตุ๋ยตุ่ย, singing kite), from the sound of the bowstring singing in the wind, which sing all through the night, to signal Phaya Thaen that he has sent enough rain. All participants (including a wow thanoo) were depicted on murals on the front of the former Yasothon Municipal Bang Fai Museum, but were removed when it was remodeled as a learning center. An English language translation of a Thai report on Bang Fai Phaya Nark Naga fireballs at Nong Khai gives essentially the same myth (without the hornets and wow) from Thai folk: The knowledge of Thai life style For an alternate English language version, see Tossa, Wajuppa and Phra 'Ariyānuwat ; Phya Khankhaak, the Toad King: A Translation of an Isan Fertility Myth in Verse; Lewisburg: Bucknell University Press London ; Cranbury, NJ : Associated University Presses ©1996 .

Этимология

Бун (, บุญ) – пали тілінен алынған "пунья" сөзінен, яғни қадір, қадірлі амал, ізгілік. Санскрит тілінен алынған "пунья" – ізгілік немесе қадірлі амал, жақсылық пен ізгі істер. Банг (, บั้ง) (басқаша жазылуы bong บ้อง,) – нақтырақ айтқанда, бамбуктан жасалған кескіш құрал. Пали тілінен алынған "парампара" 7795 – серия, дәстүр.

Танымал мәдениетте

2006 жылы Тайландтың "Кон Фай Бин" атты жекпе-жек өнері фильмі Ракета фестивалін көрсетеді. 1890 жылдардағы Сиамда өтетін фильмнің батыры, Джон Банг Фай ("От шарлы қарақшы"), дәстүрлі бамбук ракеталарын жасау шебері, оларды Муай Тай жекпе-жегімен бірге қарсыластарын жеңу үшін пайдаланады. 2010 жылдың сәуірінде Тайландта болған саяси наразылықтарда да Қызыл көйлектілер Бангкок қаласының орталығында банг-фай атып, наразылық білдірді.