Кіріспе

Дәуіттің ұрпағы Дәуіттің ұрпағы немесе Дәуіттің әулеті (בֵּית דָּוִד) – Израиль патшасы Дәуіттің тегі. Яһуди дінінде бұл еврей Киелі кітаптарының мәтіндеріне негізделген, ал кейінгі ғасырларда одан кейінгі дәстүрлерге сүйенген. Киелі кітапта Дәуіт Яһуда тайпасынан шыққан, Израиль мен Яһуда біріккен патшалығының үшінші патшасы деп айтылған. Одан кейін оның ұлы Сүлеймен таққа отырды. Сүлейменнің қайтысынан кейін солтүстік он тайпа Дәуіттің әулетінен бас тарды, Сүлейменнің ұлы Рохабоғамды мойындаудан бас тартып, оның орнына Еробоғамды патша етіп таңдап, солтүстік Израиль патшалығын құрды. Яһуда мен Бунямин тайпалары Дәуіттің әулетіне адал болды, ал бұл патшалық Яһуда патшалығы деп аталды. Аталиядан басқа, Яһуданың барлық патшалары Дәуіттің тікелей ұрпақтары болды деп есептеледі. Патшалық б.з.д. 587/6 жылы Жаңа Вавилон империясының билігіне қарады. Б.з.д. 2 ғасырда Яһудеяда өз монархиясын құрған Хасмонейлер Дәуіттің тегімен немесе Яһуда тайпасымен байланысты емес деп саналды. Яһуди дінінде Дәуіттің тегі – еврей Мәсіхінің әкесінен берілген руы. Яһуди эсхатологиясында Мәсіх – болашақта Дәуіттің тегінен шыққан яһуди патшасы, ол Мессиялық дәуірде және болашақ әлемде яһуди халқына билік етеді деп күтіледі.

Тарихилығы

Дәуіт әулеті туралы көп мәлімет жоқ. Тель-Дан стеласында "БИТДВД" (мағынасы "Дәуіт үйі") деп түсіндірілетін, биліктегі патшаның қазасы туралы айтылады және қазірге дейін бұл Дәуіттің өзі туралы Киелі кітаптан тыс нақты айтылған жалғыз дерек. Стела шамамен б.з.д. 840 жылға жатса да, Дәуіт патшасының аты толық сақталмаған, себебі стеланың көп бөлігі б.з.д. 9 ғасырынан бері сақталмаған. Атынан соңғы буын ғана қалған, ол – "яху" деген кең таралған теофорлық жұрнақ. Стелада Дәуіт әулетінен шыққан патшаның қазасы Самария патшалығының патшасы [Иехорамның] қазасымен бірге келгендіктен, ғалымдар екінші қаза тапқан патшаны Яһуданың Ахазиясы деп санайды, ол Иехораммен бір замандас болған және аты "яху" жұрнағымен аяқталған жалғыз патша. Дәуіт әулетінен шыққан ең ерте, анық расталған патша – Ұзиях, ол б.з.д. 8 ғасырында, Ахазиядан шамамен 75 жыл кейін билік құрған. Оның қызметшілері Абиях және Шубнаяхқа тиесілі мөрлерде Ахазияның есімі кездеседі. Ұзиях Тиглат-Пилесер III жылнамаларында да айтылған болуы мүмкін, бірақ мәтіндердің көп бөлігі фрагменттерден тұрады. Сонымен қатар, 1931 жылы Зәйтүн тауындағы монастырда Екінші ғибадатхана кезеңіне жатқызылатын және Ұзияхтың қабірін (немесе қайта жерленген жерін) белгілейтін деп мәлімделген қабір тасы табылған. Бірақ, тас Ұзиях қайтыс болғаннан кейін 700 жылдан астам уақыттан соң жасалған және бастапқыда жерленген болғандықтан, қалдықтардың шынымен Ұзияхқа тиесілі екенін анықтау мүмкін емес, ал тақташаның шығу тегі әлі де құпия. Дау тудырған "Жоаш тақташасы" Ұзияхтан 44 жыл бұрын билік құрған Яһуда патшасы Жоаш жасаған істерді еске алады. Бірақ, ғалымдар бұл жазудың нақтылығына қатысты келіспеушілікте. Ұзияхтан кейін Яһуданың әрбір патшасы белгілі бір дәрежеде расталған, Яһуданың Амонынан басқа: Ұзияхтың мұрагері Жотам өзінің ұлы және мұрагері Ахаздың мөрлерінде аталған, ол б.з.д. 732-716 жылдар аралығында билік құрған. Ахаздың ұлы Езекияның патшалық мөрлері мен Саннахиримнің жылнамалары арқылы расталған; Манасаның Есархаддонға салық төлегені туралы жазылған; Жосияның есімі аталатын ешқандай мұралық заттар жоқ, бірақ оның ұлы Елиашип және лауазымды тұлғалар Натан-мелек пен Асаяға тиесілі мөрлер табылған; ал Иоахаз II, Иоаким және Седекия патшаларының есімдері тарихи жазбаларда нақты айтылмаған, бірақ олар туралы қысқаша мәлімдемелер бар. Алайда, Иехония Бабыл құжаттарында, оның және оның ұлдарына Бабыл тұтқындығында берілген рациондар туралы егжей-тегжейлі мәліметтерде есімдерімен аталған. Алайда, әулеттің бастауы әлі де құпия. Жоғарыда айтылғандай, Тель-Дан стеласы Дәуіттің өзі туралы Киелі кітаптан тыс жалғыз дерек болып табылады, ал Израильдің Біріккен Монархиясының тарихи сенімділігі археологиялық тұрғыдан нашар. Иерусалимдегі сатылы тас құрылым және үлкен тас құрылым, Эйлат Мазардың бұл құрылымдардың Темір дәуіріне қатысты күмәнді стратиграфиялық мерзімдеуі дұрыс болса, Иерусалимнің Дәуіт патшаның кезінде кем дегенде біршама халқы бар екенін көрсетеді және Иерусалим бастапқыда ханаандық бекініс болған деген Киелі кітаптағы мәлімдемеге сәйкес келеді. Дегенмен, Иерусалим Дәуіт өлгеннен кейін ұзақ уақыт бойы дамымаған сияқты, бірақ салыстырмалы түрде маңызды болған. Екінші жағынан, Хирбет Кеиафа мен Эглондағы қазба жұмыстары, сондай-ақ Хазор, Гезер, Мегиддо және басқа да орташа мерзімдегі жерлердегі құрылыстар көптеген ғалымдар Яһуданың ғасырлар бұрынғы минималистік ғалымдардың мәлімдемесіне қарағанда, үлкен қалалық қоғамдарды қабылдауға қабілетті екенін көрсетеді, ал кейбіреулері 10 ғасырлық Ханаанның археологиялық зерттеулерін оның аумағында біріккен мемлекеттің бұрынғы болуымен сәйкес деп санайды, себебі археологиялық жаңалықтар бірнеше жерлерде маңызды даму мен өсуді көрсетеді, бұл 10 ғасырға қатысты. Дегенмен, Дәуіт пен оның тікелей ұрпақтарына қатысты, Израиль Финкельштейн мен Нил Сильберман, "Ашылған Киелі кітап" кітабының авторлары сияқты кейбір ғалымдардың пікірі, Дәуіт пен Сүлеймен "белгілі бір тарихи негізге" негізделген болуы мүмкін және олар өздерінің жеке құқығында болған, бірақ олардың тарихи әріптестері Киелі кітапта сипатталғандай, бай және сәнді империяны билей алмаған, және Яһудадағы салыстырмалы түрде қарапайым израильдік қоғамның басшылары болған, бірақ нақты патшалықтың билеушілері емес.

Исраил мен Яһуданың патшалары

Танахқа сәйкес, патша болып таңдалған адам әдетте киелі маймен басына құйылып майланатын болған. Дәуіт үшін бұл жұмысты Самуил пайғамбар атқарды. Бастапқыда Дәуіт тек Яһуда тайпасының патшасы болды және Хеброннан билік жүргізді. Бірақ жеті жарым жылдан кейін, Ишбошет қайтыс болғаннан кейін бассыз қалған басқа израиль тайпалары да оны өздерінің патшасы етіп таңдады. Ежелгі біртұтас Израиль патшалығының және кейінгі Яһуда патшалығының барлық патшалары өздерінің таққа отыру құқығын растау үшін Дәуіт патшаның тікелей ұрпағы екенін айтты, осы арқылы израиль тайпаларын билеуге тырысты. Дәуіттің ұлы Сүлеймен патша қайтыс болғаннан кейін, Израильдің солтүстік он тайпасы Дәуіт әулетінен шыққан патшаны қабылдамай, Сүлейменнің ұлы Рохабоғамды мойындамай, оның орнына Еробоғамды патша етіп таңдап, Солтүстік Израиль патшалығын құрды. Бұл патшалық б.з.д. 8 ғасырында Жаңа Ассирия империясымен басылып алынды, көптеген солтүстік тайпалары жер аударылып, оның тәуелсіздігі жойылды. Солтүстік Израиль патшалығының көп бөлігі Месопотамияға көшіріліп, екі ғасырдан кейін Яһуда халқымен араласып, «Он жоғалған тайпа» ретінде тарихтан жоғалып кетті, ал Самария таулы аймақтарында қалған израиль халқы классикалық дәуірде және қазіргі заманға дейін самариялықтар деп белгілі болды.

Қалған жерлер

Кейіннен раввиндер елден қуылғандар (экзиларх) лауазымын Дәуіт, Израиль патшасының әкесінің желісінен тараған отбасы мүшелеріне бере бастады. Бабылдағы яһудилердің ең жоғары лауазымды тұлғасы – экзиларх (Рейш Галута, "Диаспора басшысы") болды. Осы лауазымды иеленгендердің тегі әке тарапынан Дәуіт әулетіне дейін жететін.

Орта ғасырлар

Сасанидтер империясындағы сүргіншілік, 5 ғасырдың соңында Мар Зутра II-нің көтерілісі салдарынан қысқа мерзімге тоқтатылды. Оның ұлы Мар Зутра III-ге лауазым берілмеді және ол Тиберияға, кейін Византия империясына көшті. Мар Ахунай, Мар Зутра II-нің орнын бастан кейін өмір сүрді, бірақ көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін, шамамен елу жыл бойы қоғамға көрінбеді, тіпті сол кезде (шамамен 550 ж.) ол шын мәнінде Эксиларх қызметін атқарған-жоқпыны белгісіз. 6 ғасырдың екінші жартысында Эксиларх болған Кафнай мен оның ұлы Ханайдың есімдері сақталған. Месопотамиядағы Эксилархат 7 ғасырда арабтардың басып алуынан кейін ресми түрде қайта жаңғыртылды және алғашқы халифаттар кезеңінде жұмыс істеуін жалғастырды. Эксилархтар 11 ғасырға дейін тағайындала берді, Дәуіт әулетінің кейбір өкілдері ислам әлеміне тарады. 11 ғасырда Эксиларх әулетінің тағдыры туралы әртүрлі мәліметтер бар: бір дерек бойынша, соңғы Эксиларх және соңғы Гаон болған Езекия бен Давид түрмеге қамалып, азаптау арқылы өлтірілді. Оның екі ұлы Әл-Андалусқа қашып, Самуил ибн Нағрилланың ұлы және мұрагері Жүсіптен пана тапты. Алайда, "The Jewish Quarterly Review" журналында Езекия түрмеден босатылып, академия басшысы болғаны және 1046 жылы замандасы осылай айтқаны жазылған. Дәуіт әулетінен шыққан Дәуіт бен Даниялдың Фатимид халифалығында Эксилархат құруға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталып, 1094 жылы оның құлдырауымен бітті. 11-15 ғасырларда Францияның оңтүстігінде (Нарбонна және Прованс) және Иберия түбегінің солтүстігінде (Барселона, Арагон және Кастилия) тұрған Эксилархтардың ұрпақтары қауымдастықтарда "Наси" атағын алып, "еркін адамдар" деп аталды. Олар еврей қауымында ерекше экономикалық және әлеуметтік мәртебеге ие болды, өз үкіметтерімен тығыз байланыста болды, кейбіреулері кеңесшілер мен салық жинаушылар/қаржы министрлері ретінде қызмет етті. Бұл отбасылар Нарбонна, Барселона және Кастилияда ерекше құқықтарға ие болды. Олар жылжымайтын мүлікке ие болды және "Дон" және де ла Кбльри (De la Cavalleria) атақтарын алды. "Еркіндік ұлдары" отбасыларының арасында Абраванель және Бенвенист отбасылары бар. Артур Цукерман өзінің "Феодалдық Франциядағы еврей княздығы" атты кітабында 768 жылдан 900 жылға дейін феодалдық Францияда Эксилархтардың мүшелері басқарған еврей княздығы болған деген теорияны ұсынды. Алайда, бұл теория көптеген зерттеушілер тарапынан сыналып бағаланды. Эксиларх әулетінің ұрпақтары лауазым жойылғаннан кейін де әртүрлі жерлерде өмір сүрді. Езекия бен Давидтің үлкен ұлы Дәуіт бен Чизкия арқылы немересі Хия әл-Дәуди, 1154 жылы Кастилияда қайтыс болды (Ыбырайым ибн Даудтың айтуынша) және ибн Яхья отбасының атасы болды. Бірнеше отбасы, тіпті 14 ғасырдың соңында, өз тегін Жосияға, Хорасанға қуылған Дәуіт бен Заккайдың ағасына дейін жегізді ([Лазарь 1890] 180 және т.б. беттердегі генеалогиялық ағаштарды қараңыз). Қараит Эксилархтарының ұрпақтары жоғарыда айтылды. Иберия түбегіндегі және Месопотамиядағы бірқатар еврей отбасылары Кейінгі Орта ғасырларда Эксилархтардан шыққан тегін сақтап қалды, соның ішінде Абраванель, ибн Яхья және Бен Давид отбасылары. Бірнеше ашкенази ғалымдары да Дәуіт патшаның ұрпағымыз деп мәлімдеді. Рашидің әкесі тарапынан Иоханан ХаСандлардан шыққан 33-ші ұрпақ екені айтылады, ал ол Дәуіт әулетінен шыққан Гамалиелдің төртінші ұрпағы болған. Сол сияқты, Маймонид өзі мен Симеон бен Яһуда ха Насидің арасындағы 37 ұрпақты атады, ол да Гамалиелдің төртінші ұрпағы болған. Мейр Перелс Яһуда Лоу бен Безалелдің тегін Хай Гаонға, Яһуда Лоудың бабасы Яһуда Лейб Ақсақал арқылы және де Дәуіт әулетінен деп жорамалдайды; алайда, бұл талапты Отто Мунелес сияқты көптеген ғалымдар күмәнмен қарайды. Хай Гаон - Рабба бин Абухадан шыққан Шерира Гаонның ұлы, ол Эксиларх әулетіне жатқан және де Дәуіт әулетінен шыққан. Шерираның күйеу баласы Илья бен Менахем Хазакен болды. Мейселс отбасының патриархы Ицхак Эйзик Мейселс, Мар Укбаның 10-шы буын ұрпағы болды. Бердуга Мекнестің отбасы аталық жағынан Бостанайдан шыққандығын айтады. Еврей банкир отбасы Луи Кахен д'Анверс Дәуіт әулетінен шыққан Раввин Йосеф Даяннан шыққандығын мәлімдеді. Қазіргі Израильдегі Дәуіттің тағына талапкер және Монархисттік партияның негізін қалаушы Малхут Израиль, Алеппоның Даян отбасынан шыққан, ол аталық жағынан Эксиларх Давид І-нің кіші інісі Хасан бен Заккайдан шыққан (940 ж. қайтыс болған). Хасанның ұрпақтарының бірі Сүлеймен бен Азария ха Наси Алеппоға қоныстанды, онда отбасы қаланың қазылары (Даян) атанды және осылайша Даян тегін алды.

Қазіргі заманғы мұра

2012 жылы The Jerusalem Post хабарлағандай, қайырымды Сьюзан Рот өзінің Eshet Chayil Foundation қорының еншілес ұйымы ретінде Давид әулетін құрды, оның мақсаты Дәуіттің ұрпақтарын іздеу, олардың мәліметтерін жинау, байланыс орнату және Иерусалимдегі Король Дәуіт мұрасы орталығын басқару болды. 2020 жылы Рот екі әдесінен де тегі бар Брандо Кроуфордты ұйымның халықаралық өкілі етіп таңдады. Король Дәуіт мұрасы орталығы Иерусалимдегі хареди яһудилерден қолдау алды.

Яһудилердің түсіндірмелері

Яһуди эсхатологиясында "Машиах" немесе "Мәсіх" термині Дәуіт әулетінен шыққан болашақ яһуди патшасын білдіретін болды, оған қасиетті май құйылып, Мәсіхтік дәуірде яһуди халқын билейтін болады. Мәсіх көбінесе "Мәсіх патша" деп аталады, ал иврит тілінде מלך משיח (мелек машиах), ал арамей тілінде malka meshiḥa деп айтылады. Ортодоксалды көзқарастар Мәсіхтің Дәуіт патшаның әкесінен тараған ұрпағы болатынына және яһудилерді Израиль жеріне қайта жинап, бейбітшілік дәуірін бастайтынына, Үшінші ғибадатхананы салады, еркек балаға мирасқор болады, Синедрионды қайта құрады және т.б. деп есептейді. Яһуди дәстүрі Мәсіхтік дәуірді бастауға қатысатын екі құтқарушыны көрсетеді, екеуі де "машиах" деп аталады: Машиах бен Давид және Машиах бен Йосеф. Әдетте, "Мәсіх" термині Мәсіх бен Давидті (Дәуіттің ұлы) білдіреді.

Христиандық түсіндірмелері

Христиандық түсіндірмеде 2 Самуил кітабының 7-таравындағы Дәуіттің ұрпақтары туралы "Дәуіттің келісімі" әртүрлі жолдармен түсіндіріледі, дәстүрлі түрде Жаңа өсиеттегі Исаның шежіресіне сілтеме жасалады. Дәуіттің ұрпақтарының бір христиандық түсіндірмесі, Матай 1:1-де жазылған шежіреге сәйкес, Жүсіптің ұлы Исаға дейін жалғасады, 16 Сүлейменнің ұрпақтары және Лұқа 3:23-38 – Дәуіттің ұлы Натанның ұрпақтары Мәриямның шежіресі арқылы. Яһудилер Мәсіх Дәуіттің ер адам тарапынан шыққан ұрпағы болмақ деп сенгендіктен, кейде Исаның шежіресі оның Мәсіх екеніне сенбеудің себебі ретінде келтіріледі. Құдайдың ұлы ретінде ол Дәуіттің ұрпағы бола алмады, себебі оның жердегі ата-анасы Мәриям мен Жүсіптің шежіресіне сәйкес, дұрыс тегі болмады, өйткені ол Мәриямның ер адам тарапынан ұрпағы болмады, ал Жүсіп Еконияның ұрпағы болды, себебі Еконияның ұрпақтары Құдай тарапынан Израильді билеуден мәңгілікке тыйым салынған. Тағы бір христиандық түсіндірме Дәуіттің Сүлейменнің інісі Натан арқылы жалғасқан кіші, патшалық емес тегін баса назарлайды, ол Лұқа ішіндегі 3-тарауда жазылған (Еврей Библиясында мүлдем кездеспейді), және көбінесе Мәриямның әкесінің тегі деп түсіндіріледі. Көп тараған дәстүрлі христиандық түсіндірме Дәуіттің Сүлейменнен басталатын негізгі тегінің жалғаспауын Жохаинның ұрпақтарының дінсіздігімен байланыстырады, бұл б.з. алдында 500 жылдардың басында Еремия Сүлейменнің тегін қарғып, "[Е]Конияның" ешбір ұрпағы Израиль тағында мәңгілікке билік ете алмайтынын айтқан кезде (Еремия 22:30) болды. Кейбір христиан түсіндірушілері сондай-ақ осы "қарғыс" Нехемия заманында Сүлейменнің заңды мұрагері болған Зоробабелге парсы империясының патшалығы берілмеуіне себеп болды деп санайды. "Есей ағашы" (Дәуіттің әкесіне сілтеме) – Исаның Дәуітке байланысты шежіресін бейнелейтін дәстүрлі христиандық көркемдік бейнесі.

Соңғы күннің қасиеттілері түсіндірмелері

Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысы Мәсіхті "Есейдің түбірі" және Мәсіх ретінде қабылдайды. Бұған қоса, мормон эсхатологиясы басқа да болжамдалған Дауыттың ұрпақтарына, оның ішінде соңғы күндерде Дауыттың тағы мен патшалығын мұраға алатын Дәуіт есімді тұлғаға көптеген сілтемелер жасайды.

Исламдық түсіндірмелері

Құран Дәуіт үйінен бір рет айтады: "Эй, Дәуіт үйі, ризашылықпен жұмыс істеңдер. Ал Менің құлдарымның аз ғанасы шүкіршілік етеді." және Дәуіт туралы өзі он алты рет айтады. Кейбір ислами деректерге сәйкес, Арабияға қоныстанған яһудилердің кейбіреуі Дәуіттен тараған. Мұхаммед Бақыр Мәжілеси былай деп жазды: "Дәуіттен тараған бір яһуди Мәдинаға кіргенде, халықтың терең қайғыда екенін көрді. Ол халықтан: «Не болды?» деп сұрады. Халықтың бірі: «Мұхаммед Пайғамбар (с.ғ.с.) қайтыс болды» деп жауап берді."