Кіріспе

Фараонның қызы () – Мариус Петипаның Чезаре Пугни музыкасына хореографияланған балет. Либретто Жюль Анри Верной де Сент-Жорж бен Петипаның Теофил Готьедің «Le Roman de la momie» романы негізінде бірлесіп жазған туындысы. Алғаш рет 1862 жылғы 18 қаңтарда (30 қаңтар) Ресейдің Санкт-Петербург қаласындағы Императорлық Үлкен Тасты Театрде Императорлық балеті ұсынды. Ашылу кешіндегі басты бишілер – Каролина Розати (Мумия / Аспиция), Николас Гольц (Фараон), Мариус Петипа (Та Хор), Тимофей Стоуколкин (Джон Булл), Любовь Радина (Рамзая), Феликс Кшесинский (Нубия патшасы) және Лев Иванов (Балықшы). Петипа үшін бұл соңғы рөл болды: ол бишілік мансабын аяқтады; ол балетмейстер болды. Гарвард университетінің Театр коллекциясының бөлігі болып табылатын Сергеев коллекциясында 1905 жыл шамасында жасалған Императорлық балеттің «Фараонның қызы» қойылымының хореографиялық жазбалары сақталған. Бұл жазбалар 1898 жылғы Петипаның соңғы қайта қоюы үшін сахналаған хореография мен сахналық безендірілістерді көрсетеді, ол Матильда Кшессинскаяның пайдасына арнайы қойылған.

Сюжет

Ағылшын лорды және оның қызметшісі Джон Булл, сондай-ақ гид Африка сафариі кезінде құм дауылдан пирамидада паналады. Олар шу шығара бастайды, бірақ гид перғауынның қызының жатқан жеріне деген құрметтің белгісі ретінде оларды үнсіз болуға шақырады. Уақытты өткізу үшін гид опиум ұсынады. Ақсүйек опиумды тартқан соң, ерекше оқиғалар басталады. Пирамидадағы көптеген мумиялар тіріліп келеді. Кенеттен перғауынның қызы Аспиция тіріліп, қолын ақсүйектің жүрегіне қояды, соның салдарынан ақсүйек өткенге көшіп кетеді. Ол Та Хор болады – Аспицияны арыстаннан құтқарған ежелгі египеттік ер адам. Та Хор мен Аспиция ғашық болады, бірақ оның күйеуі Нубия патшасы болып белгіленген. Олар бірге қашып кетеді, ал патша оларды қуалайды. Та Хор мен Аспиция балықшылардың қаранында жасырыну үшін тоқтайды, ал жергілікті балықшылар оларды балық аулауға шақырады. Аспиция қалуды жөн көреді. Содан кейін Нубия патшасы демалу үшін қараныға келіп, Аспицияны табады, ол күзетшілерінен қашу үшін Ніл өзеніне секіріп түседі. Өзеннің түбінде Ніл Рухы әлемнің барлық ірі өзендерін Аспиция үшін билеуге шақырып, оған қалу керектігін айтады. Ол мұны естіген соң, бір тілек тілейді: оны қайтадан құрлыққа қайтару. Балықшылар мен Та Хор құрлыққа келгенде, Нубия патшасы Та Хорды ұстап алып, перғауын сарайына "принцессаны ұрлағаны" үшін жазалау үшін әкеледі. Аспиция құрлыққа оралғанда, балықшылар оны сарайға жеткізеді. Ол Та Хордың кобра шағып өлтірілуіне куә болады. Ол егер ол өлсе, өзі де өледі дейді және жыланды өзіне шағуға ұсынады. Перғауын оны кері тартып, Та Хорға үйленуге рұқсат береді, ал Нубия патшасы ашумен толы күйде кек алуға ант етеді. Барлығы тойлауға кіріседі, бірақ тойдың шарықталу нүктесінде опиумдық арман аяқталады және Та Хор қайтадан ағылшын лорды болып кетеді. Олар пирамидадан шығып бара жатқанда, ақсүйек Аспицияның табытына қарап, олардың бөліскен және әлі де бөлісетін махаббатын еске алады.

Тарих

Фараонның қызы (La Fille du pharaon) – Мариус Петипаның Санкт-Петербургтегі Император театрларындағы ұзақ мансабында сахналаған алғашқы көп актілі балет. Балет әсіресе итальяндық балерина Каролина Розатидің игілігі үшін қойылды, ол басты рөлді орындады – Аспиция принцессасы. Ол Мариус Петипамен бірге биледі, ол Аспицияның батыры және жары, Лорд Уилсон/Та Хор рөлін сомдады. Премьерасы 1862 жылғы 30 қаңтарда [ескі стиль бойынша 18 қаңтар 1862 жыл] зор табысқа ие болды, көп ұзамай балет Император балетінің репертуарындағы ең танымал туындыға айналды. Мариус Петипа "Фараонның қызын" 1859 жылдан 1869 жылға дейін Санкт-Петербургтегі Император театрларының балетмейстерінің көмекшісі қызметін атқарып жүрген Артур Сент-Леонның балетмейстері болып жұмыс істеген кезінде сахналады. "Фараонның қызы" балетінің сәттілігі Петипаға екінші балетмейстер лауазымын әкелді, ол 1869 жылы Сент-Леон Ресейден кеткенге дейін осы лауазымда болды. Петипа 1885 және 1898 жылдары "Фараонның қызын" қайта қойды. 1905 жылы Александр Горский Петипаның келісімінсіз Императорлық Большой балеті үшін өңделген қойылым жасады, ал балет 1928 жылға дейін қойылды. 2000 жылы ол Пьер Лакотттың Большой балеті үшін жасаған қайта қоюында жаңғыртылды, Лакотт бұл қайта қоюды ішінара Петипаның соңғы қойылымын жазған Степановтың нотациясына, ішінара орыс бишілерінің жеке естеліктеріне негіздеді. Содан бері ол "Большой" репертуарының тұрақты бөлігіне айналды. 2023 жылы Мариинский балеті тарихи қойылымның тұсаукесерін өткізді. Бұл қойылым Степановтың нотациясы және басқа материалдарға негізделген. Оны хореограф Тони Канделоро нотациялық интерпретатор Хуан Бокамппен бірлесіп сахналады. Декорациялар мен костюмдерді Роберт Пердизола жасады. Бұл музыкадағы гран-операға паралель хореографиялық үрдістің туындысы болды, ол балетке бағытталды. Ол төрт сағатқа созылды және әртүрлі стильдер мен техникаларды, сондай-ақ шамамен 400 адамды қолданды, сюжеттерінде күшті драмалық қайшылықтар болды. Мариус Петипа классикалық балет өнерін ойын-сауықтарды немесе би көріністерін енгізу арқылы өзгертті, олар әңгімеге символдық немесе еркін мағына берді, бірақ басты рөлде емес, бишілерді көрсету үшін. Бұл маңызды болды, өйткені сол кезде көптеген шетелдік қонақ әртістер шақырылып, ресейлік жаттықтырылған бишілерге өздерінің талантын көрсету мүмкіндігі берілмеді. Мариус Петипа осы ойын-сауықтарды барлық балеттеріне енгізе бастады ("Аққу көлі", "Ла Баядер", "Ұйықтаған сұлу" және т.б.), ал ойын-сауықтардың өзі костюм, аяқ киім ауыстыруға немесе сахнаны үзуге мүмкіндік беретін хореографтардың көптеген тәсіліне айналды. Сол кездегі ежелгі Мысырға деген қызығушылық, соңғы археологиялық жаңалықтардың ықпалымен, сондай-ақ Готьедің "Le Roman de la momie" романы Петипаны "Фараонның қызын" жасауға итермеледі. Бұл қызығушылықтар мен жаңалықтар жаңа костюмдеу толқынына әсер етті, мысалы, жаңадан қысқартылған туту мысырлық зергерлік бұйымдармен және әшекейлермен безендірілді. Бұл әшекейлер көрермендерге балетті жақсырақ сезінуге және мысырлық ұлтты көрсетуге арналған. Кейбір костюмдер нәсілшіл деп есептелуі мүмкін, өйткені басты кейіпкерлер әдемі, қымбат костюмдерге киіндірілген, ал ұлттық билер қара бояумен жабылды. Олар египеттік талғамды көрсету үшін жасалды, бірақ шынайылық көбінесе сәнділік үшін құрбан болды және оны толығымен қарапайым деп санауға болады. Балеттің әдеби көзі – Теофил Готьедің "Le Roman de la momie", әдеби экзотизмнің барлық түрлерін ұсынған романтикалық экспедициялар: үлкен перғауынның қызы мен Тахозердің Киелі кітаптағы Мысырдағы құмар махаббат тарихы, бірақ балетте жоғалып кетті, және готиканың күңгірт дәліздер мен қараңғы қабірлерге деген сүйіспеншілігі. Балет Готье әлемінен жер бетіндегі құмарлықтарды қосатын фантастикалық сезімді сақтайды. Өткендегі артефактімен немесе опиумның бір сорғысымен – де Квинси сияқты қазіргі заманғы суретшілердің шығармалары мен өміріндегі таныс әсер Готьеге өз кейіпкерлеріне өмір мен өлім арасындағы шекараға қойып, жарқын аура қосуға мүмкіндік берді. Оқырмандарын қорқыту үшін Готье жиі иронияға жүгінеді, бұл антиклимактикалық әсер етеді. Ирония балетте де дәл осындай функция атқарады, мысалы, лорд Уилсон, ағылшындықтың квинтэссенциясы, симулдың толғандыратын шөлдің көрінісін бейжай түрде суреттеуге тырысады немесе Аспиция саркофагтан көтерілгеннен кейін айнаға қарап, өзін бірнеше мың жыл бұрын болғандай әдемі деп табады. Әңгімеде атау рөліндегі актрисаға ерекше драмалық талант қажет болды (Розати сияқты), өйткені Аспицияның гүл себетіне жасырылған жыланға құлауға апаратын махаббат, қорқыныш және батылдықтың көптеген көріністері болды, бұл Клеопатра заманынан бері келіп жеткен классикалық әрекет. Жиырма жылдан кейін Вирджиния Зукки (әдеттегіден гөрі) ерекше адал принцессаны сомдады, оның ізбасары Матильда Кшесинская сияқты мақтаншақты және құмар емес, оның орнына оны виртуоздық рөлге айналдырды. Петипаның фольклорға деген құштарлығы баядерлер биін және өзендер шеруін (Гвадалквивирден Неваға дейін) ұлттық костюмдермен киіндіріп күшейтті, бірақ тарихи дәлдіксіздік және стильдердің араласуы, әсіресе Мәскеуде, кейбір сынға ұшырады, жиналған декорациялар мен костюмдердің минималды реализммен және максималды сәнмен қайта ойып жасалуына қарамастан.