Кіріспе

Ресейлік автор Борис Андреевич Пильняк (туған аты Vogau Бори́с Андре́евич Пильня́к; 11 қазан 1894 [ескі стиль бойынша 29 қыркүйек 1894] – 21 сәуір 1938) – Иосиф Сталин мен Николай Ежовты өлтіруге қастандық жасады деген жалған айыппен Кеңес Одағында атылып өлтірілген ресейлік және совет жазушысы.

Өмірбаян

Борис Андреевич Вогау Можайск қаласында дүниеге келген. Әкесі – дәрігер, Ұлы Екатеринаның тұсында Волга жағасына қоныс аударған неміс шаруаларының ұрпағы. Анасы Саратовтан шыққан ескі саудагерлер отбасынан. Борис тоғыз жасында жазуға қызығушылық таныта бастады. Оның алғашқы әсеріне Андрей Белый, Алексей Ремизов және Евгений Замятин кірді. Пильняк 25 жасында шығарған "Жылаңаш жыл" (Голый год, 1922; 1928 жылы ағылшын тіліне аударылған) романы арқылы Ресей азамат соғысы туралы алғашқы көркем әңгімелердің бірі ретінде жылдам танымал болды. Ол қалалық өмірге қарсылықтың белсенді жақтасы және механикаландырылған қоғамды сынаушы болды, бұл көзқарастар оны коммунистік сыншылардың наразылығына ұшыратты. 1923 жылғы 16 қазанда ақын Демиан Бедный "Правда" газетінде оны "түсініксіз серіктестер тобының" "иісі жаман" мүшесі деп айыптады. Ескі большевик, "Красная нов" журналының (Қызыл жаңа жер) бас редакторы Александр Воронский, орыс революциясының "жыныстық мүшелердің иісін" еске түсіретін кейіпкердің сөзіне ренжіді, бірақ Пильняқтың талантын мойындады және оның келесі туындысын – "Роман үшін материалдар" жариялады. Пильняк осыдан кейін 1926 жылғы мамыр айында "Новый мир" әдеби журналында жарияланған "Сөніп қалмаған ай туралы әңгіме" атты ерекше әңгімесімен жалғастырды. Әңгімеде Қызыл Армия командирі "жоғары жатқан үштік" бұйрығымен медициналық операция жасауға міндеттеледі, ол оны тезірек орындауға мәжбүр болады. Ол операция кезінде қайтыс болады, бұл "жоғары жатқан үштік" оның өлімін қалаған деген ойды қалдырады. 1925 жылғы қазанда Троцкийдің орнына Қызыл Армияға басшылық еткен Михаил Фрунзе, Политбюро кеңесінен кейін операция жасатуға кеңес бергеннен кейін қайтыс болды, онда Иосиф Сталин, Григорий Зиновьев және Лев Каменевтен тұратын үштік үстемдік құрған. Сталин Фрунзенің өлімін қалағанына ешқандай дәлел жоқ, ал Пильняк өзінің әңгімесінің соңында, 1926 жылғы 28 қаңтарда Фрунзені жақсы танымайтынын және оқырманның әңгімеде "нағыз фактілер мен тірі адамдарды" іздемеуі керектігін айтып, өзін басшылықты қаралаудан қорғауға тырысты. Дегенмен, бұл әңгіме үлкен дау тудырды. Воронский әңгіменің өзіне арналғанына таңырды және ұялғанын білдірді, "Мен бұл арнаудан жиренемін" деді. "Новый мир" журналына тыйым салынды, ал ОГПУ барлық абоненттерге барып, олардың даналарын тәркіледі. Кейіннен оларға Пильняктің әңгімесінің орнына басқа мақала жазылған жаңа басылым жіберілді. Ол Алыс Шығыста сапармен болғанда, дауыл басталды, ол қашып кетуі мүмкін еді, бірақ өзін қорғау үшін кері оралды. Большевиктік революцияға ынтасы болмаса да, ол бірнеше жоғары лауазымды коммунистерді білді және қорғаныс үшін "Известия" газетінің бас редакторы Иван Скворцов Степановқа жүгінді, ол оны Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы (немесе премьер-министр) Алексей Рыковпен таныстырды. Рыковтың ықпалымен ол өкініш білдіретін хат жазды, ол 1927 жылғы қаңтарда "Новый мир" газетінде жарияланды. Осы кезде Пильняк КСРО мен шетелде Максим Горькийден кейін ең көп оқылатын орыс жазушысы болды. Авторлық құқығын қорғау үшін оның барлық туындылары бір уақытта Мәскеу мен Берлинде жарық көрді. Оның ең танымал романы "Магоганий" (1927 жылы жарық көрген, 1965 жылы аударылған) Ресейде тыйым салынды, бірақ оның басқа туындылары сияқты Берлинде жарық көрді. Бұл Пильняқтың жауы, Ресей пролетариат жазушылары қауымдастығының басшысы Леопольд Авербахқа, Авербахтың бақылауында болған "Әдеби газеттің" төрт апталық басылымы арқылы шабуыл жасауға мүмкіндік берді, онда "Совет жазушыларының қатарындағы жауынгерлік желі" және "Борис Пильняк, Ақ гвардияның арнайы тілшісі" сияқты тақырыптар жарияланды. Ақын Владимир Маяковский да қосылып, "қазіргі уақытта қараңғы бұлттар жиналғанда, бұл майдандағы сатқындыққа тең" деді, ал Максим Горький Коммунистік партияның хатшыларының бірі Андрей Андреевке "Пильняқтың жолдас Фрунзенің өлімі туралы әңгімесі үшін қалай кешірілгеніне" шағымданды. Евгений Замятин сияқты, оған да сол уақытта шабуыл жасалды және ол кешірім сұрауға немесе бас тартуға бас тартты. Пильняк капитуляциялап, режимнің талаптарына бойынсұнды. Ол келесі романын жазу кезінде жеке цензура ретінде әрекет еткен болашақ НКВД басшысы, кісі өлтіруші Николай Ежовтан жаңа қорғаушы тапты, "Волга Каспий теңізіне құяды" (Волга впадает в Каспийское море, 1930; 1931 жылы аударылған), ол күштеп индустрияландыруды жарқын тілмен сипаттады. Виктор Серж бұл жұмыстың барысын көріп, Пильнякқа барды. "Пильняк үлкен аузын бұрып, "Ол маған 50 жол өзгертуге тізім берді! Ә!" деді. "Егерде мен еркін жаза алсам ғой!" - деп ойлады. Кейде оның күйзеліске ұшырағанын байқадым. "Олар мені түрмеге қамап қояды, солай емес пе?" - деп ойлады. Мен оған Еуропа мен Америкадағы оның атағы оны қорғайтынын түсіндіріп, көңілін көтердім". 1934 жылы жарық көрген "Біркелкі киімдегі суретшілер" кітабында Макс Истмен "Борис Пильняқтың қорлануы" атты тарау жазды. Өзін төмендеткеннен кейін, ол элитадағы орнына оралып, Париж, Нью-Йорк және Токиоға сапар шегуге рұхсат алды. Оның танымал туындыларының бірі – "Окей! Америкалық роман" (О’кей! Американский роман, 1931; 1932 жылы аударылған), АҚШ-қа 1931 жылы жасаған сапары туралы жағымсыз саяхат жазбасы. Жапонияға жасаған сапарынан ол "Әңгімелердің қалай жазылатыны туралы әңгіме" жазды. Оған сонымен қатар ерекше жазушыларға арналған меншік дача да берілді, онда оның көршісі Борис Пастернак болды, ол 1929 жылы оны қорғаған аз адамдардың бірі болды. 1936 жылы оларды француз жазушысы Андре Жиде келді, ол Совет Одағындағы өмір туралы адал пікірді білуді қалады. НКВД-ға полиция хабарлаушысы Пильняк пен Пастернак Андре Жидемен бірнеше құпия кездесу өткізгенін және оған КСРО-дағы жағдай туралы ақпарат бергенін хабарлады. Жиде бұл ақпаратты КСРО-ны сынаған кітабында пайдаланғаны сөзсіз. Өзін қорлағанына қарамастан, Пильняк құпия түрде батыл әрекет етті. Ол сол қанаушылықтан зардап шеккен сол қанаттағы оппозицияның көрнекті мүшесі Карл Радек Томскіге жер аударылғаннан кейін қиын жағдайда тұрғанын естігенде, оған ақша жіберді. Ол сонымен қатар 1927 жылы Сталинден айырылған және ПОУМ (Испания азамат соғысында Джордж Оруэлл қолдаған партия) құрған испан коммунисі Андрес Нинмен де хат алмасты. Виктор Серж Мәскеуде тұтқынға алынғанда, Пильняк Нинге оны босату үшін халықаралық қысым жасауға шақырды. Бұл хат алмасу НКВД Нинді Барселонадан ұрлаған кезде табылған. 1937 жылғы 28 қазанда Пастернак Пильняқтың грузин әйелі Кира Андрониқашвилиге және олардың ұлының үш жасқа толуымен құттықтау үшін келді. Сол күні Пильняк тұтқынға алынды. Ол Сталин мен Ежовты өлтіруге қастандық жасады және жапон шпионы болды деп айыпталды. Ол 1938 жылғы 21 сәуірде сотталды, өзін кінәлі деп мойындады және сол күні атылып өлтірді. Оның ісіне тіркелген кішкентай сары қағазға "Үкім орындалды" деп жазылған. Пильняк 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдарда КСРО-да қайта құрметке ие болды және бағаланды.

Ықпал

Пильняк 1920-жылдардың ең көрнекті орыс романисі деп есептеледі және сол кездегі ең көп оқылатын екінші жазушы болды, Максим Горькийден кейін ғана. Оның модернистік стильде жазуы бір буынды ғана емес, сонымен қатар көптеген югослав жазушыларына әсер етті, олардың ішіндегі ең белгілілері – Данило Киш, Дубравка Угрешич және Миодраг Булатович. Киш көбінесе Пильнякты өзінің маңызды шабыт көздерінің бірі деп, сондай-ақ Юрий Олеша мен Исаак Бабельмен бірге сүйікті орыс авторларының бірі ретінде айтқан.