Кіріспе

Яһуди дініндегі құрбандық

Яһуди дінінде "қорбан" (қорбан, қорбан немесе корбан деп те жазылады) – Торaда сипатталған және бұйрылған түрлі құрбандықтардың кез келгені. Көпше түрі – корбанот, корбанот немесе корбанос. "Қорбан" термині негізінен құрмет көрсету, құдайдың ықыласын жеңіп алу немесе кешірім алу мақсатымен адамдардан Құдайға берілген құрбандықтарды білдіреді. Құрбандыққа шалынатын нәрсе әдетте, рәсім бойынша сойылып, содан кейін құрбандық тастағында өртелу арқылы адамнан рухани әлемге көшірілетін мал болған. Басқа құрбандықтарға ет емес, ұн мен майдан жасалған астық құрбандықтары кіреді. Екінші ғибадатхананың қирауынан кейін, құрбандық шалуға тыйым салынды, себебі құрбандық шалуға халаха рұқсат берген жалғыз орын – ғибадатхана болмай қалды. Құрбандық шалу б.з. II ғасырындағы яһуди-рим соғыстары кезінде қысқа мерзімге қайта жандандырылды. Ежелгі заманда құрбандық шалғанда, олар Киелі кітаптағы бұйрықтарды орындау үшін шалынған. Ортодоксал яһуди діні бойынша, мессияның келуі 613 бұйрықты сақтау қажеттілігін жоймайды, және ғибадатхана қайта салынғанда, құрбандықтар қайта ұсынылады. Кейбір корбаноттар күнәнің кешірілу процесінің бір бөлігі ретінде ұсынылса да, бұл рөл қатаң шектелген, және яһуди дінінде кешірім тіпті құрбандықтарсыз, өкініш сияқты тәсілдер арқылы да қол жеткізілуі мүмкін.

Этимология

Семит түбірі qrb (קרב) мағынасын білдіреді және еврей тілінен басқа көптеген туысқан тілдерде кездеседі, мысалы, аккад тіліндегі aqribtu есімі, яғни «жақындату». Еврей тілінде ол qarov, qerovim және hiqriv сияқты көптеген сөздерде кездеседі. Корбан есімі (көпше түрі korbanot) алғаш рет Киелі кітапта кездеседі және Масорет мәтінінде 80 рет айтылады; Леуіліктерде 40 рет, Сандар кітабында 38 рет және Езекиелде екі рет. Құрбанның ұқсас түрі тек «ағаш құрбаны» деген мағынада кездеседі. «Құрбан ету» мағынасының этимологиясы дәстүрлі түрде «жақындату» деген сөздік мағынадан туындайды, яғни құрбандықты құдайға жақындату, бірақ кейбір теологиялық түсіндірмелер оны «адамды Құдайға қайтару» деп қарастырады. Септуагинта терминді грек тілінің койне диалектісінде әдетте [[wikt:δῶρον, , [[wikt:θυσία, немесе [[wikt: προσφορά, деп аударады. Екінші ғибадатхана кезеңінде эллиндік яһуди мәтіндері корбанды арнайы ант беру үшін қолданады. Жаңа өсиетте корбан сөзі бір рет ант үшін транслитерацияланған қарыз сөз ретінде, бір рет соған байланысты есім, κορβανάς, түрінде сақталады, ал қалған жағдайларда δῶρον, θυσία немесе προσφορά және Септуагинтадан алынған басқа терминдер қолданылады. Иосиф Флавий де «құрбан ету» үшін басқа сөздерді қолданады, бірақ назирлердің антын корбан деп атайды (Еврейлердің көнелігі 4:73 / 4,4,4) және Теофраст Тир халқы арасында корбан анты болғанын айтады (Апионға қарсы 1.167 / 1,22,4).

Мақсаты

Көптеген кобаноттар Құдайға "сыйлық" беру идеясын білдіреді. Құрбандықтар түрлі мақсаттарға қызмет етті. Көптеген жағдайларда олар Құдаймен қарым-қатынас орнату және Оған жақындасу, немесе Құдайға алғыс айту, ризашылық пен сүйіспеншілік білдіру үшін әкелінді. Кейбір кобаноттар күнәні өтеу процесінің бір бөлігі ретінде ұсынылса да, олардың осы рөлі шектеулі болды. Стандартты күнә құрбандықтары тек қасақана жасалмаған күнәлар үшін ғана ұсынылуы мүмкін; раввиндердің пікірінше, оларды барлық күнәлар үшін емес, тек ең ауыр күнәлардың бірінің қасақана жасалмаған бұзуы үшін ғана ұсынуға болады. Бұған қоса, кобаноттар, әдетте, шын ниетпен өкінусіз және бұзушылықтан зардап шеккен адамға толық өтемақы төленбесе, күнәні тазартатын әсер бермейді. Құрбандықтардың болмауы күнәдан бас тарту, дұға ету немесе зекат беру сияқты жолдармен де өтеуге мүмкіндік береді. Жануар құрбандығын сою құрбандықтың өзінің маңызды бөлігі емес, оның етін Құдайға ұсынуға дайындық үшін қажетті амал; сондықтан союды кез келген яһуди орындай алады, ал құрбандықтың қалған кезеңдерін тек дін қызметкерлері ғана атқаруға құқылы.

Заңдар мен оқиғалар

Құрбандықтар туралы Жаратылыс кітабында айтылған, бірақ олардың шығу тегі мен тарихына қатысты мәліметтер Тораның кейінгі төрт кітабында толығырақ сипатталған. Қайың мен Әбіл, Нұх, Ыбырайым және Жақып құрбандық шалған, сондай-ақ Синай тауында израильдіктер де құрбандық шалған. Тауратта құрбандықтарға қатысты көптеген заңдар бар. Әр аптаның күнделікті күндері, сенбі және көптеген еврей мерекелерінің әрқайсысының өзіндік ерекше құрбандықтары болған. Құрбандық шалу рәсімдері егжей-тегжейлі түрде сипатталған. Құрбандықтарды тек [[Кохендер]] (тумаса дін қызметкерлері) шалуға рұқсат болған, Еврей Киелі кітабында олар Аронның ұрпақтары ретінде, белгілі бір некелік және діни тазалық талаптарын орындау шартымен сипатталған. Құрбандықтар әртүрлі жерлерде шалынған. Иерусалимдегі ғибадатхана салынғанға дейін, израильдіктер далада жүрген кезде құрбандықтарды тек киелі шатырда ғана шалуға болады. Кәнаан басып алынғаннан кейін, халықтың жаулары жеңілгенге дейін және адамдар қауіпсіздікке қол жеткізгенге дейін, құрбандықтарға кез келген жердегі бамоттарда да рұқсат етілді, содан кейін құрбандықтарды қайтадан орталықтандыру қажет болды. Дегенмен, бамоттар тіпті тұрақты патшалық кезеңде де қолданылып келді, ал Киелі кітап кейде Израиль патшаларын оған рұқсат бергені үшін сынаған. Басқа да жерлерде, мысалы, Бет-Шемеш, Миспа, Рама, Ғылғал және Бейт-Лехемде ғибадатханадан тыс жерлерде шалынған құрбандықтар туралы жазбалар бар. Кәнаан еліне кіргеннен кейін, құрбандық шалудың басты орталығы бастапқыда Шилода болды. Саул тұсында құрбандық шалудың басты орталығы Ноб болды, бірақ жеке құрбандықтар Шилода да жалғастырылды. Дәуіт Иерусалимнің жанындағы Арунахтың астық сарайында құрбандық шалуға арналған жаңа орын құрып, сонда сандықты көшірді. Еврей жазбаларына сәйкес, Сүлейменнің ғибадатханасы салынғаннан кейін құрбандықтар тек сонда ғана шалынуы керек еді. Сүлейменнің ғибадатханасы қиратылғаннан кейін, құрбандықтар екінші ғибадатхана салынған кезде қайта жаңғырды, бірақ екінші ғибадатхана да 70 жылы қиратылғанға дейін жалғасты.

Санаты

Киелі кітаптағы пайғамбарлардың көптегені, Құдайдың қалауын бұзып, адал мінез-құлықпен күнә істеп, құрбандық шалатын израильдіктерді сынаған. Бұл сын көбінесе қатал айыптаулар түрінде болды:

Дегенмен, әділетсіздікпен бірге шалынған құрбандықтардың мәнін жоққа шығарғанмен, сол пайғамбарлар Құдай мен ізраиль халқының арасындағы болашақ келісімді уәде етті және құрбандықтардың қайта орнатылуы осы келісімнің белгісі болады деп жариялады. Осылайша, құрбандықтар олардың болашақ құтқарылу туралы көріп білгендерінде маңызды орын алады.

613 өсиеттің 100-і

Маймонидтің пікірінше, Тораға негізделген 613 тұрақты міндеттеменің шамамен жүзі, раввиндер санауы бойынша, тікелей құрбандықтарға қатысты, ал нақты ғибадатхана мен дін қызметкерлеріне қатысты міндеттемелерді есептемегенде, тағы шамамен елуі бар.

Мишна мен Талмудтағы нұсқаулар

Мишна мен Талмудта «Седер» деп аталатын кең бөлім бар, онда «Кодашим» деп танылатын осы тақырыпты зерттеу мен талдауға арналған. Мұнда кодашимнің барлық егжей-тегжейлі түрлері тізімделіп, үлкен логикалық тереңдікте талданады, мысалы, «кодшим калим» және «кодашей кодашим». Сонымен қатар, Талмудтың басқа да кітаптарының көп бөлігі әртүрлі құрбандық түрлерін талқылайды. «Песахим» көбінесе Пасха құрбандығын қалай шалу керектігін талқылауға арналған. «Йома» Йом Кипур құрбандықтары туралы толыққанды ақпарат береді, ал «Седер Моэд» (Мейрамдар) басқа да маңызды еврей мерекелері үшін арнайы құрбандықтар мен ғибадатханалық рәсімдерге арналған бөлімдерді қамтиды. «Шекалим» ғибадатхананың күтілуі және басқарылуы үшін жыл сайынғы жарты шекелдік сыйлықты талқылайды, ал «Нашим» назирлердің және ізгілікке күдік келген әйелдердің құрбандықтарын қарастырады. Талмуд құрбандықтарды қалай орындау ғана емес, сонымен қатар қиын жағдайларды қалай шешу керектігі туралы кеңінен мәлімет береді, мысалы, қателік жасалған жағдайда не істеу керек және талап етілетін рәсімдердің бірін дұрыс орындамаса, ол жарамсыз болады ма, жоқ па. Талмуд Пасха құрбандығын қалай пісіру керектігін, әртүрлі құрбандықтардың қанын тәрелкеге қалай шашу керектігін, құрбандыққа арналған құрамы мен хош иісті заттарды қалай дайындау керектігін, дін қызметкерлерін және жалпы құрбандықтарды қаржыландыратын салық жүйесін реттейтін ережелерді және көптеген басқа да егжей-тегжейлі мәліметтерді түсіндіреді.

Дәлелдері мен раввиндік түсініктемелер

Орта ғасырлардағы еврей ғалымы Маймонид құрбандықтың қажеттілігіне қатысты ертедегі сын-ескертпелерге сүйене отырып, Құдайдың дұға мен философиялық ой-толғамға қарағанда құрбандықты әрқашан төмен бағалағанын айтты. Алайда, Құдай Исраил халқының айналасындағы пұтқа табынушы тайпалар сияқты жануар құрбандығы арқылы құдайларымен байланыс орнатуға үйренгенін түсінді. Сондықтан Маймонидтің пікірінше, исраилдіктердің құрбандықтың Құдай мен адам арасындағы қарым-қатынастың қажетті бөлігі деп сенуі табиғи еді. Бұл көзқарас даулы, себебі Тора басқа діндердің пұттарына табыну мен олардың амалдары, соның ішінде құрбандықтарын да Құдай алдында "жек көрінішті" деп жатқызады. Маймонидтің қорытындысы бойынша, Құдайдың құрбандыққа рұқсат беруі – адамның психологиялық шектеулеріне жасалған ишара. Исраилдіктердің бірден пұтқа табынудан бас тартып, дұға мен ой-толғамға көшуі күтілмеген нәрсе болар еді. Ол "Аяң бағдарламасы" еңбегінде былай деп жазды: "Сол кездегі адамдардың арасында кең таралған әдет, және исраилдіктердің тәрбиеленген жалпы құлшылық нысаны – жануарларды құрбан ету еді. Құдайдың даналығы мен жоспарына сәйкес, Құдай бізді осы қызмет түрлерінен бас тартуға бұйырмады. Себебі мұндай бұйрыққа бағыну адамның табиғатына қайшы келер еді, ол әдетте өзіне үйреншікті нәрсеге жабысады. Бұл сол кездегі пайғамбардың бүгінгі [XII ғасырдағы] сезіміне ұқсас болар еді, егер ол бізді Құдайға қызмет етуге шақырып, Оның атынан дұға етпеу, ораза ұстамау, қиын жағдайда Оның көмегін сұрамау, оған іс-әрекет емес, ой арқылы қызмет ету керектігін айтқанда. Керісінше, Нахманид (Леуіліктер 1:9-ға түсіндірмесінде) сияқты көптеген басқалар оған келіспеді. Нахманид Торада Ибраһим, Исақ, Яқуб және одан бұрынғы замандағы жануарлар мен басқа құрбандықтар туралы жазылғандығын атап көрсетеді. Шындығында, Исақтың құрбандыққа шалынуға жақын болуының мақсаты – жануар құрбандығының адам құрбандығының жиреніштілігін алмастырудың жоғары маңызы мен қажеттілігін көрсету болды. Ибраһим бірнеше құрбандық орындарын салған, бірақ ол оларда жануар құрбан еткені айтылмаған, тек ол "Құдай есімімен шақырғандығы" айтылған. Бұл Құдайға жануар құрбандығының қажеті жоқ деген теологиялық тұжырым ретінде түсіндірілді."

Метафора ретінде

Адамның жан тазаруға жасаған тырысы "жанды жануарлық қасиеттерден құрбан ету" деп метафоралық түрде сипатталады, осы арқылы олардың Құдайға жақындауына мүмкіндік беріледі (кобан сөзінің түбіріне сәйкес, "жақындау" мағынасын береді). Ицхак Хутнердің "Bilvavi mishkan evneh" өлеңіндегідей, Құдайға адалуды "жанды Құдайға құрбан ету" деп атауға болады.

Православ емес иудаизмде

Иудаизмнің православие дінінен тыс тармақтары (консервативті, реформа және реконструкциялық) корбанотты қайта оралмайтын ежелгі ғұрып деп қарастырады. Консервативті иудаизм корбаноттың қайта жаңғыруын жоққа шығарады. Осы көзқарасқа сәйкес, консервативті сидурдан құрбандықтарды қайта бастауға арналған дұғалар, соның ішінде таңертеңгі оқу бөлімінен құрбандықтар туралы және Амидадағы корбанотты қалпына келтіруге арналған дұғалар, сондай-ақ басқа жерлердегі әртүрлі сілтемелер алынып тасталды. Консервативті иудаизм діни қызметкерлік пен құрбандық жүйесінің қайта жаңғыртылмайтынына сенеді, сондықтан коханимге қатысты белгілі бір шектеулерді, оның ішінде ажырасқан әйелге немесе дінге жаңа келгенге үйленуге тыйым салатын некелік шектеулерді алып тастады. Дегенмен, консервативті иудаизм ғибадатхананың қандай да бір нысанда қайта құрылуына, сондай-ақ коханимдер мен левилердің жеңілдетілген талаптармен жалғасуына сеніп, олар туралы дұға кітаптарында сілтемелерді сақтап қалды. Дәстүрдің сабақтастығына баса назар аударғандықтан, көптеген консервативті синагогалар Шаббат пен мерекелік корбанотқа қатысты сілтемелерді сақтап, құрбандықтарға қатысты барлық сілтемелерді өткен шаққа ауыстырды (мысалы, православиелік «және біз құрбандық шаламыз» дегені «және олар құрбандық шалған» деп өзгертілді). Бірақ кейбір либералды консервативті синагогалар өткенге немесе қазіргі кездегі құрбандықтарға қатысты барлық сілтемелерді дұғадан алып тастады. Консервативтілердің ең соңғы ресми дұға кітабы «Сим Шалом» екі түрлі қызмет ұсынады. Реформалық және реконструкциялық иудаизм ғибадатхананы қайта құруға, корбанотты қайта бастауға немесе анықталған коханимдер мен левилердің жалғасуына сенбейді. Бұл иудаизм тармақтары мұндай әрекеттердің бәрі қазіргі заманның талаптарына сай келмейтін ежелгі ғұрыптар екенін санайды және дұға кітаптарынан корбанотқа қатысты барлық немесе дерлік барлық сілтемелерді алып тастады.

Дұға ету

Соңғы екі мың жылда қалыптасқан дәстүрлі дұға кітабында ғибадатханадағы құрбандықтар туралы көптеген сілтемелер, олардың қайта жаңғыруына арналған дұғалар және ғибадатхана қызметін еске түсіруге бағытталған рәсімдер бар. Күнделікті діни амалдардың көптеген тұстарында қарапайым яһудилер ғибадатхананың өмірінің және оның құрбандықтарының естелігін сақтауға ұмтылған.

Құрбандықтарды қайта бастау

Бірнеше топтар, әсіресе Ғибадатхана институты және Ғибадатхана тауының адал жақтастары, Израиль үкіметінен Ғибадатхана тауында Үшінші ғибадатхананы қайта тұрғызуды және құрбандық шалу амалдарын қайта жаңғыртуды сұрады. Израиль үкіметі бұл өтінішке жағымды жауап берген жоқ. Көптеген ортодоксал яһудилер ғибадатхананы қайта құруды болашақ яһуди эсхатологиясының бір бөлігі ретінде, яһуди Мәсіхінің міндеті деп санайды, ал ортодоксал емес яһудилердің көпшілігі құрбандық шалу амалдарын қайта жаңғыртуға мүлдем сенбейді. Ғибадатхана институты құрбандық шалуды қайта бастауға дайындық үшін діни құралдар жасап жатыр.