Кіріспе

Ағылшын соты

Пипаудерлер соты – Англияда қалашықтар жәрмеңке немесе базар кезінде ұйымдастырған арнайы сот. Мұндай сот базарда орын алған жеке істер, саудагерлер арасындағы даулар, ұрлық және зорлық-зомбылық сияқты мәселелер бойынша шексіз құқыққа ие болған. Орта ғасырларда мұндай соттардың жүздегені жұмыс істеді, ал кейбіреулері тіпті қазіргі заманға дейін сақталған. Сэр Уильям Блэкстоунның 1768 жылы жарияланған "Англия заңдарына түсініктемелер" еңбегінде бұл сот "Англия заңдары бойынша белгілі ең төменгі, сонымен бірге ең жылдам әділет соты" деп сипатталған.

Сот және іс жүргізу

Пирог соты қала әкімі мен аудан сот орындаушыларының алдында, немесе базар немесе жәрмеңке лордқа тиесілі болса, үй басқарушының алдында өткізілді. Әділетшілердің саны көбінесе өзгеріп тұратын, бірақ әдетте үш-төрт адамнан аспайтын. Жазаларға айыппұл салу, айыпталушыны ұяттау үшін қақпаға тікелей қою немесе екі дөңгелекті арбамен сүйреп апару кіретін. Ауыр қылмыстар көбінесе патшалық соттар қарауына берілетін, бірақ кейде сот өкілігі пирог сотында да қалатын. Сот отырысына екі тарап та шақырылатын, әдетте, айыпталушылар бір сағат бұрын келген. Мұнда дәлелдеу жүгі талапкерге жүктеліп, құжаттар мен куәгерлер дәлел ретінде ұсынылатын. Талапкер өз мәлімдемесін жасағаннан кейін, айыпталушы айыптауға жауап беруге және өзінің дәлелдерін ұсынуға құқылы болды. Бұл дәлелдеу әдісі сол кездегілер үшін өте жетілген болып саналды. Басқа еуропалық соттарда дәлелдерді қарастыру кезінде, айыпталушы өз ұстанымын антқа бекітіп, оның сөзіне сенетіндерін айту үшін он екі шамасында адамды ант беруге мәжбүр ету сияқты тәсілдер көп жағдайда қолданылатын. Пирог сотындағы сот процестері қысқа, жылдам және бейресми өткен. 12 ғасыр Англиясы мен Шотландиясында айыптаудан бастап бір жарым күн ішінде (үшінші толқынға дейін) шешім қабылдануы керек еді. Егер сот айыпталушыға қарсы шешім шығарса және ол белгіленген соманы төлей алмаса, оның мүлкі тәркіленіп, бағаланып, шығындарды өтеу үшін сатылуы мүмкін еді.

Құлдырау

Базардың тұрақты тұрғындары емес адамдарға жылдам әділдік көрсету қажеттілігінен базар соттары пайда болды. Он жетінші ғасырда олардың көптеген өкілеттіктері, заңнамалық актілер емес, практикалық себептермен, стандартты аудандық соттар толыққанды құрылғандықтан, қалыпты сот жүйесіне берілді. Базар сотының соңғы отырысы 1898 жылы Хемель-Хемпстедте өтті. Бристольдегі "Stag and Hounds" паб-ындағы соңғы "белсенді" базар соты 1971 жылғы Соттар туралы заңмен таратылды. 1870 жылдан бері ол іс жүзінде отырыс өткізбеген, бірақ жыл сайын базар алаңында жариялау оқылып тұрды. Қалған барлық соттардың құзыреті 1977 жылғы Әділет басқару туралы заңмен алынды, бірақ олар техникалық тұрғыдан қызметкерлері, істері немесе ғимараты болмаған жағдайда да заңды түрде сақталуы мүмкін.

Атаудың шығу тегі

"Пайпоудер" сөзінің бірде-бір стандартты жазылуы жоқ: ең көп таралған нұсқасы – "пай пудр" (мысалы, Бристольде). Бұрынғы нұсқаларына XVI ғасырда "пипулдер", XV ғасырда "пепаудер" және XIV ғасырда "пипудр" кіретін. "Piepowder" – бұл ағылшын тіліндегі таныс сөздерге негізделген терминнің қазіргі заманғы жазылуы. Алғашқыда бұл сөз саяхатшылар мен шалақорлардың шаң басқан аяқтарын (француз тілінде – pieds poudrés) білдірген, ал кейіннен мұндай адамдармен іс-қимыл жасайтын соттарға қолданыла бастады. Сонымен қатар, "пайпоудер" соттарының мүшелері орындықта отырмай, жәрмеңкелерде аралап жүргендіктен, көбінесе аяқтары шаңға толып қалатын. Бұл атаудың тағы бір түсіндірмесін кейбір жалпы құқық тарихының оқытушылары келтіреді. Қазіргі француз тілінде pieds poudreux сөзі кейде саяхатшы қайыршыларды сипаттау үшін қолданылады, мысалы, Виктор Гюгоның шығармаларында кездеседі. Тағы бір әдеби сілтеме – Бен Джонсонның "Бартоломью жәрмеңкесі", онда судья Адам Овердо жәрмеңкеде жасырын түрде патрульдеп, былай дейді (2-ші акт, 1-ші көрініс):

"Бұл жәрмеңкенің жыл сайынғы көптеген бұзылықтары бар [қылмыстары], оның Пье-пульдерлер сотында мен кейде үш күн бойы судья ретінде отыру бақытына ие болдым."