Қызыл Үңгірлер Кешені

Кіріспе

Қизил үңгірлері (кейде Қизил немесе Қизиль деп те жазады; s=克孜尔千佛洞) – Қытайдың Сіньцзян Ұйғыр автономдық аймағындағы Аксу префектурасының Байченг округіне жақын орналасқан буддалық тасқа қашалған үңгірлер жиынтығы. Бұл орын Музат өзенінің солтүстік жағасында, Куча қаласынан батысқа қарай 65 шақырым (жолмен 75 шақырым) қашықтықта жатыр. Бұл аймақ Жібек жолының маңызды сауда орталығы болған. Үңгірлер Орталық Азия өнерінде және буддизмнің Жібек жолы арқылы таралуында маңызды рөл атқарады, және Қытайдағы ең ерте дамыған буддалық үңгір кешені болып саналады, оның дамуы 3-8 ғасырлар аралығында жүрген. Қизил үңгірлері 2014 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне «Жібек жолдары: Чанъань-Тяньшань дәлізі» деген атаумен енгізілді.

Үңгірлер

Кизил үңгірлер кешені – ежелгі Тохари патшалығының Куча қаласымен байланысты ежелгі буддалық үңгірлердің ең ірі кешені, сондай-ақ, Шыңжаңдағы ең үлкені. Жақын жердегі танымал орындар – Кизилгаха үңгірлері, Кумтура үңгірлері, Субаши ғибадатханасы және Симсим үңгірлері. Үңгірлер салынған кезде Куча аймағы Хинаяна буддизмінің ортодоксалды Сарвастивадин мектебін ұстанған, бірақ Дхармагупта мектебінің ерте және аз ғана өкілдері де болған. IV ғасыр немесе одан ертерек Дхармагупта мектебі қарапайым шаршы үңгірлерді салған болуы мүмкін, ал VI ғасырдың ортасынан бастап гүлденген «орталық тірек» үңгірлері Сарвастивадин мектебімен байланысты. Олардың 135-і қазірге дейін жақсы сақталған. Радиоактивті көміртек талдауы бойынша ең ертедегі үңгірлер шамамен 300 жылға дейін салынған. Көптеген зерттеушілер үңгірлердің 8-шы ғасырдың басында, Тан әулетінің ықпалы аймаққа жеткеннен кейін тасталып қалғанын айтады. Кез келген уақыттағы оқиғалар туралы пікірлер әлі де даулы. Артқы бөлмеде парнирвана көрінісі қабырға суреті немесе үлкен мүсін түрінде бейнеленген, ал кейде олардың екеуі де кездеседі. «Орталық тірек» үңгірлерінің құрылысы Солтүстік Бактриядағы Кара Тепе құрылысымен байланысты болуы мүмкін. «Орталық тірек» үңгірлеріндегі суреттердің мазмұны әдетте белгілі бір ретпен ұйымдастырылған: негізгі бөлменің қабырғаларында Будданың уағыздары бейнеленген, төбесінде Джатакаларға сілтеме жасайтын ромб тәрізді суреттер бар, ал орталық нишада Индрасала үңгірінің көрінісі көрсетілген. Арқа бөлмеде немесе дәлізde Паринирванаға қатысты көріністер, ал шығу есігінің үстіндегі сурет Тусита көгі және болашақ Будда Майтреяға арналған. Кизил үңгірлерін алғаш рет 1902–1904 жылдары жапондық Отани экспедициясы, Тешинь Ватанабе (渡辺哲信) және Кенью Хори (賢雄) басқаруымен, граф Отанидің қаржыландыруымен тапқан, бірақ экспедиция Куча аймағында төрт айлық зерттеуден кейін жергілікті жер сілкінісінен кейін асығыс түрде кетіп қалды. Кейін Кизил үңгірлерін үшінші неміс Турфан экспедициясының жетекшісі Альберт Грунведель зерттеді (1905 жылдың желтоқсаны – 1907 жылдың 6 шілдесі). Грунведель көптеген суреттерді алып кетті, бірақ олардың археологиялық құндылығын сақтау үшін, алып тастағаннан кейін немесе тасымалдау кезінде жойылып кетуі мүмкін деген қорқынышпен, оларды кесуден бұрын мұқият жазып алды немесе суретке түсірді. Ол суреттердің дәл тізімін жасау үшін кенеп қолданды. Мысалы, Грунведель Суретшілер үңгіріндегі (207) жауынгерлер бейнеленген өте қызықты қабырға суретін тапқанын айтады. Оны алып тастауға ниеттеніп, алдымен оның дәл суретін салды. Бірақ сурет дайын болғаннан кейін, қабырға суреті алынғанда ыдырап, тек бірнеше бөліктері ғана қалды. Жалпы, үшінші неміс экспедициясы көптеген суреттерді алып кетіп, Берлинге 120-ға жуық жәшік суреттерді жіберді. Грунведель өзінің зерттеулерінің нәтижесін 1912 жылы Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch Turkistan, Bericht über archäologische Arbeiten von 1906 bis 1907 bei Kuča, Qarašahr und in der Oase Turfan кітабында жариялады. Француз зерттеушісі Пол Пеллио және оның фотографы Шарль Нуэтте 1907 жылдың қаңтарынан бастап Кучада болып, неміс миссиясынан кейін көп ұзамай, 1907 жылдың 1 қыркүйегінен бастап бірнеше күн бойы Кизилге сапар шекті. Шарль Нуэтте көптеген әдемі және мазмұнды суреттер түсірді. Альберт фон Ле Кок 1913–1914 жылдары Кизилге және айналасына төртінші неміс экспедициясын жетекшілік етіп, Грунведель қалдырған суреттерді қоса, көптеген суреттерді алып кетті, бірақ әдетте оның алдыңғысына қарағанда жазбалар аз болды.

The Kizil Caves complex is the largest of the ancient Buddhist cave sites that are associated with the ancient Tocharian kingdom of Kucha, as well as the largest in Xinjiang. Other famous sites nearby are the Kizilgaha caves, the Kumtura Caves, Subashi Temple and the Simsim caves. At the time the caves were created, the area of Kucha was following the orthodox Sarvastivadin school of Hinayana Buddhism, although an early and minority Dharmagupta presence has also been noted. The simpler square caves may have been established by the Dharmagupta from the 4th century CE or earlier, while the "central pillar" caves, which flourished from the mid 6th century CE, can rather be associated with the Sarvastivadin school. Of these, 135 are still relatively intact. The earliest caves are dated, based in part on radioactive carbon dating, to around the year 300. Most researchers believe that the caves were probably abandoned sometime around the beginning of the 8th century, after Tang influence reached the area. Chronology remains the subject of debate. The rear chamber may feature the parinirvana scene in the form of a mural or large sculpture, and in some cases, a combination of both. The "central pillar" layout is possibly related to the structural design of Kara Tepe in northern Bactria. The program of the paintings in the "central pillar" caves generally follows a fixed arrangement: the walls of the main cella show sermons of the Buddha, the ceiling has rhomboid vignettes alluding to Jatakas, the central niche has the scene of the Indrasala Cave. The back room or corridor has scenes related to the Parinirvana, and finally the painting over the exit is related to the Tusita Heaven and the future Buddha Maitreya. The Kizil Caves were first discovered and explored in 1902–1904 by the Ōtani expedition, a Japanese expedition under Tesshin Watanabe (渡辺哲信) and Kenyu Hori (堀賢雄), funded by Count Otani, but the expedition left hurriedly after four months of exploration in the area of Kucha, following a local earthquake. The Kizil caves were then explored by Albert Grünwedel, head of the Third German Turfan Expedition (December 1905 – July 6, 1907). Grünwedel removed a great number of paintings, but was careful to make records before doing so in order to retain their archaeological value, and to photograph or draw them before cutting them out, out of fear that they could be destroyed upon removal or during transport. He used a canvas to take quite precise records of the paintings. For example, Grünwedel recounts how he discovered a very interesting mural with warriors in the Cave of the Painters (207). Intending to remove it, he first made a precise drawing. But once the drawing was made, the mural disintegrated upon removal and was lost, except for a few fragments still in situ. Altogether, the Third German Expedition still removed many paintings, and shipped almost 120 crates of murals to Berlin. Grünwedel published the result of his explorations in 1912 in Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch Turkistan, Bericht über archäologische Arbeiten von 1906 bis 1907 bei Kuča, Qarašahr und in der Oase Turfan. The French explorer Paul Pelliot and his photographer Charles Nouette, who were in Kucha from January 1907, visited Kizil soon after the German mission, from September 1, 1907, over a few days, and Charles Nouette took many beautiful and informative photographs. Albert von Le Coq came back to Kizil and surrounding areas in 1913–1914, heading the Fourth German Expedition, removing many paintings, including those Grünwedel had left in place, but generally taking much fewer records than his predecessor.

Көміртек-14пен даталаудың қазіргі заманғы әрекеттері

Жылдар бойы радиокөміртектік талдаудың әртүрлі әрекеттері жасалды, олардың табысы әртүрлі болды, бірақ бұл әрекеттердің басты нәтижесі – алғашқы үңгірлердің пайда болу мерзімін шамамен б.з.б. 300 жылға дейін ықпалдау және неміс ғалымдарының стильдер мен түс схемалары бойынша жасаған жіктемесіне күдік туғызды.

Хуо мен Ван

1989–1993 жылдары Хуо мен Ван (Қытай Ғылым академиясының археология институты, Zhongguo shehui kexueyuan kaogu yanjiusuo) келесі үңгірлерді зерттеді: 224, 76, 4, 8, 34, 68, 77, 98, 104, 114, 117, 118, 119, 125, 129, 135, 162, 171, 180, 189, 196, 198, 206, 212, 219, 227, 27, 39, 48, 60, 69, 84, 91, 92, 99, 123, 139, 161, 165, 178, 207. Кизил үңгірлері үшін берілген ең нақты көміртек даталары 68% ықтималдық деңгейін (1σ) көрсетеді, бұл маңызды дәлсіздік деңгейін білдіреді. Ал, егер даталар стандартты археологиялық практикаға сәйкес 95% ықтималдық деңгейіне (2σ) түзетілсе, ең ерте және соңғы даталар арасындағы кезең шамамен 200–300 жылға дейін ұзарады, бұл үңгірлерді жеке салыстыруды мәнсіз етеді. Қазіргі зерттеушілердің көпшілігі 2001 жылы Мэрилин Мартин Рие ұсынған сенімді номенклатураны анықтау үшін, көміртек даталаумен қатар көркемдік және сәулеттік талдауды біріктіретін тәсілді қолданады. Басқа зерттеушілер мұражайларда, Ресей, Жапония, Корея және АҚШ-та сақталатын қабырға суреттерінің фрагменттерін алып кеткен. Бұл орын зардап шеккенімен және тоналғанымен, шамамен 5000 шаршы метр қабырға суреттері сақталған. Бұл суреттер көбінесе Джатака оқиғаларын, аваданаларды және Будда туралы аңызды бейнелейді, және олар Сарвастивада мектебінің Хинаяна дәстүріндегі көркемдік өрнек болып табылады. Кизил үңгірлеріне немістер бірнеше атау берген, ал қытайлықтар оларды жеке-жеке нөмірлеген. Рие жасаған сәйкестік кестесі бар. 1990 жылдардан бері орталық аңғардың кіреберісіндегі жардың төменгі бөлігінде 90–17-ден 90–24-ке дейін нөмірленген бірнеше ерте үңгірлер табылды. Бұл үңгірлер шаршы немесе тіктөртбұрышты, бөшке тәрізді күмбезді шатырлары бар, бірақ әрі қарай безендірілмеген.

Жалпы сипаттамалары

Кизилдегі қабырға суреттерінде көк пигменттер, оның ішінде Ауғанстанның лазуритінен алынған құнды ультрамарин пигменті кеңінен қолданылған. Эрнст Вальдшмидт аймақ өнерін жіктегенде үш ерекше кезеңді анықтайды: ерте суреттерде грек-үнді немесе Гандхаралық ықпал көбірек байқалады, ал екіншілерінде ирандық (Сасани) ықпалы сезіледі. Бұл жіктеме қалыпты жағдай деп есептеледі. Бірінші стиль "Индо-иран стилі I" деп аталады, ол барлық ерте үңгірлерді қамтиды, онда қоңыр, апельсин және жасыл түстерді пайдалана отырып, тонға қарай боялған нәзік суреттер кездеседі. "Индо-ирандық" термині Кизилдегі алғашқы үңгір суреттерін жасауға бағыт берген Үндістанның көркемдік ықпалын, Иран өнерінің элементтерімен үйлесімде білдіреді. Бұл суреттер бұрынғыда көбінесе біздің заманымыздың 7-шы ғасырына жатқызылған.

A notable feature of the murals in Kizil is the extensive use of blue pigments, including the precious ultramarine pigment derived from lapis lazuli from Afghanistan. In the classification of the art of the region by Ernst Waldschmidt, there are three distinct periods: The earlier paintings reflect more Greco Indian or Gandharan influences, while the second ones show Iranian (Sassanian) influences. has been generally accepted. The first style is called "Indo Iranian style I", and cover all the early caves with delicate tone on tone paintings, using browns, oranges and greens. The name "Indo Iranian" broadly denotes the artistic influence from India, combined with elements of Iranian art, that presided over the creation of the first cave paintings at Kizil. Often attributed in the past to the 7th century CE,]]
The Kingdom of Kucha, the most populous oasis in the Tarim Basin, occupied a strategic position on the Northern Silk Road, which brought it prosperity, and made it a wealthy center of trade and culture. Kucha was part of the Silk Road economy, and was in contact with the rest of Central Asia, including Sogdiana and Bactria, and thus also with the cultures of India, Iran, and coastal areas of China. Early visitors are known, such Maes Titianus. Since the 2nd century CE, under the auspices of the Han dynasty and the Kushan Empire, numerous great Buddhist missionaries passed through the Tarim Basin on their way to China, such as the Parthian An Shigao, the Yuezhis Lokaksema and Zhi Qian, or the Indian Chu Sho fu (竺朔佛). Culture flourished, and Indian Sanskrit scriptures were being translated by the Kuchean monk and translator Kumarajiva (344–413 CE), himself the son of a Buddhist man from Kashmir and a Kuchean princess, sister of the King. The art of these paintings is quite refined, and forms the "Classical" period of the art of Kizil: the shades are delicate, the lines are fine and elegant, the colors blend progressively to give a sense of texture and volume. The paintings of Bamiyan in northern Afghanistan are generally considered as the precussors of the art of the Kizil Caves. Towards the end of the period, the influence of the art of Gandhara is considered as a consequence of the political unification of the area between Bactria and Kucha under the Hephthalites, which lasted from 480 to 560 CE, or a few decades later.

Куча патшалығы, Тарым алқабындағы ең көп халқы бар оазис, Солтүстік Жібек жолында стратегиялық жағдайда орналасқан, бұл оған гүлдену әкелді және оны сауда мен мәдениеттің ірі орталығына айналдырды. Куча Жібек жолы экономикасының бір бөлігі болды және Соғдия мен Бактрияны қоса алғанда, Орталық Азияның басқа да аймақтарымен, сондай-ақ Үндістан, Иран және Қытайдың жағалау аймақтарының мәдениеттерімен байланыста болды. Алғашқы саяхатшылардың бірі – Мейс Тициан. Біздің заманымыздың 2-шы ғасырынан бастап, Хань әулеті мен Кушан империясының қолдауымен, көптеген буддалық миссионерлер Тарым алқабы арқылы Қытайға жол тартты, мысалы, парфян Ан Шигао, Юэчжи Локаксэма және Чжи Цян, немесе үнділік Чу Шофу (竺朔佛). Мәдениет гүлденді, үнді санскрит жазбалары Кучалық монах және аудармашы Кумараджива (344–413 ж.б.) аударды, ол Кашмирден келген буддалық адамның ұлы және Куча патшайымының, патшаның қарындасы болған. Осы суреттердің өнері өте жоғары деңгейде, және Кизил өнерінің "классикалық" кезеңін құрайды: түстер нәзік, сызықтар жұқа әрі әсем, бояулар біртіндеп үйлесіп, текстура мен көлем сезімін береді. Ауғанстанның солтүстігіндегі Бамиян суреттері Кизил үңгірлерінің өнеріне арналған бастау деп саналады. Кезеңнің соңына қарай, Бактрия мен Куча арасындағы аймақтың Хефталиттермен саяси бірігуінің нәтижесінде Гандхара өнерінің ықпалы күшті болды, бұл бірігу 480-560 жылдары немесе бірнеше онжылдықтардан кейін жүзеге асты.

1-ші кезең: "Классикалық" ерте стиль (шамамен 300-400 жылы)

Кизилдегі ең ерте суреттер "классикалық" кезеңге жатады. Олардың стилі өте әдемі және "суретшілікпен" ерекшеленеді, денелерге күрделі көлеңке беру арқылы мүсіндік көлемді көрсетеді. Сызықтары жіңішке әрі нәзік, ал түстер үйлесімді араласады.

Ең ерте боялған үңгірлер

Цзинь династиясының (265 - 316 жж.) қытайлық жылнамаларында көрсетілгендей, біздің заманымыздың 3-ші ғасырында Кучада мыңға жуық будда ступалары мен ғибадатханалары болған. Кизилдегі ең ерте суреттелген үңгірлер – Гиппокамп үңгірі (118-үңгір) және С және В қазына үңгірлері (83 және 84-үңгірлер). Бұл үшеудің арасында ең көнесі саналатын 118-үңгір орталық аңғардың тереңінде орналасқан. 83 және 84-үңгірлер сол аңғардың кіреберісінде жатыр. Бұл үңгірлердің архитектуралық құрылысы қарапайым, ал суреттері анық стильде салынған, үндік әсерлерді көрсетеді. Муралдардың көп бөлігі, әсіресе 1914 жылы фон Ле Кок, алынып, Германияға жіберілді, ол люнеттер мен күмбездің бүйірлерін алып кетті. Мұндай күмбезді үңгірдің үлгісін біздің заманымыздың 2-3 ғасырларына жататын Бактриядағы Кара-Тепеде табуға болады. Бас муралдың жоғарғы сол жақ бұрышында қызыл шапан киген, шашы қырқылған, салтанатты құмыраны балғамен пішіндеумен айналысып тұрған, тізе бүгіп отырған монах бейнеленген. Оның артында, екінші жақтағы демеушілерге ұқсас көйлек киген суретшінің тек басы ғана қалған.

"Суретшілердің үңгірі" (Үңгір 207, біздің заманымыздың 478-536 жылы)

"Суретшілер үңгірі" (Malerhöhle, 画家窟, 207-үңгір) – Кизилдегі ең ерте үңгірлердің бірі және ең көркемдерінің бірі. Үңгірдің артқы қабырғасында Будданың мүсіні орналасқан, ал оны дөңгелектелген күмбезбен қоршалған амбулатория айналып тұр. "Цитракара" – тохар тілі емес, санскрит (кейін хинди, चित्रकला) тілінде "суретші / сурет салу" деген мағына береді. Кизил өнерінде донорлардың суреттеріне жиі жазулар қосылған, бірақ оқиғалы суреттерге ешқашан қосылмаған. Суретшілер үңгірінде, Кизилдегі басқа үңгірлер сияқты, оң жағында үшбұрышты жағасы бар кафтандар киген ер адамдар мен ерекше шаш үлгісі бейнеленген. Тағы бір ерекшелік – қылыштарды екі нүктелі ілгішпен ілу жүйесі, бұл Гефталиттердің өнертабысы болып саналады және олар бақылаған аймақтарда енгізген. Шамамен 500 жылға дейінгі Кизил үңгірлеріндегі суреттерде Гандара өнерінің ықпалы Бактрия мен Куча арасындағы аймақтың Гефталиттермен саяси бірігуінің нәтижесі деп есептеледі. Сонымен қатар, Мүсіндер үңгіріндегі суретшінің өз бейнесіндегі киімі (кафтан, етік) "дақылсыз сәйкес келеді".

60-шы үңгір: "Ең үлкен үңгір"

60-шы үңгір, сонымен қатар "Ең үлкен үңгір" деп аталады, бірнеше кезеңде кеңейтілген. Үңгірде бірінші классикалық кезеңнің жоғары деңгейдегі стиліне жататын суреттер сақталған, бірақ көпшілігі кейінгі екінші кезеңде салынған. Үңгір патшалық сыйлық берушілердің портреттерімен танымал, олар әдетте брахми жазуымен жазылған жазулармен бірге бейнеленген. Бұл мотив, патшалық сыйлық берушілердің портреттерінен кейін салынған болуы мүмкін. Хефталиттер шамамен 550 жылы Сасанидтер мен Батыс түріктерден жеңілгеннен кейін саяси билігін жоғалтты, бірақ көп ұзақ бойы ықпалдылығын сақтап, жартылай тәуелсіз княздықтарға бөлінді. Осы кезде Қытай мен Сасанид және Византия империялары арасындағы жаңа Жібек жолының орталығы болған Согдия өте гүлденді.

14-шұңқыр: Орталық Азия саудагерлері

14-19 үңгірлер тобы. Кішкентай 14-ші үңгір батыста, ал 17-ші үңгір топтың ортасында орналасқан. Қалған үңгірлер – вихаралар, әшекейленбеген. 14-ші үңгір – күмбезді төбелі, кішкентай, төртбұрышты бөлме (2,17x2,17 метр), «Музыканттар үңгірінен» кейінгі деп есептеледі. Рие оны біздің заманымыздың 4-ші ғасырының соңы – 5-ші ғасырының басына, шамамен 400 жылға жатқызады. Үңгірде Орталық Азия саудагерлерінің жол жүзінде түрлі қауіп-қатерлерге тап болуын бейнелейтін көптеген суреттер бар, мысалы, қараңғыда адасып қалу және Аждаһа патшасы Мабидің құтқаруы. 14-ші үңгір кейіпкерлердің киімдері мен қару-жарақтарының маңызды тарихи белгісі саналады. Бұл үңгірлер тобының (14-19-шы үңгірлер) арасында бірнеше әшекейленбеген тұрғын жайлар немесе вихаралар бар, және ол діни қызметтерге арналған негізгі үңгір болған. Су Бай 17-ші үңгірді 14-ші үңгірмен бірге екінші кезеңге (395–465 ж.б., +65 жыл) жатқызады. Луо мен Ван оны 465 ж.б., +65 жылға датейді. Бұл – «орталық тірек» үңгірі, кішкентай, өте түрлі-түсті, төртбұрышты жай (3,80x3,90 метр), күмбезді төбелі, екі жақты дәліздері бар орталық тірегі және артқы бөлмесі бар. Кіреберіс қабырғасының төменгі сол жағында патшайым, патша және екі жас ханзададан тұратын патшалық отбасы бейнеленген. Оларды монахтар мен кафтан киген ер адамдар сүйемелдейді. Бұл рельеф қазір Эрмитаж мұражайында сақталуда. Ол ұзын ақ кафтан киген, оның үстінде кішкентай ромб тәрізді өрнектер бар, сондай-ақ ұзын етік киген. Оның оң қолы кеудесінің алдында, қолында құрбандық шаму шамдары, ал бірінші етігінің артында ұзын қылыштың ұшы көрінеді. Қытайлықтар Кучеан патшаларын «白» (ақ) префиксін қосып атаған, бұл Кучеандардың ақшыл терісін көрсетеді. 645 жылы қытайлық монах Сюаньцзян «олар жібек және кестеленген әшекейлі киімдер киеді» деп жазған. Бұл үңгірде Орталық Азия саудагерлерінің жол жүзінде түрлі қауіп-қатерлерге тап болуы, мысалы, қараңғыда адасып қалу және Аждаһа патшасы Мабидің құтқаруы бейнеленген. Тағы бір оқиға – жақсы саудагер Сабу (萨缚) туралы. Ол қараңғыда адасқан 500 саудагерге жол көрсету үшін өз қаруларын отқа жағып, оларды шам ретінде пайдаланып, сәтті құтқарады. Бұл оқиға көптеген суреттерде бейнеленген, онда саудагерлер Орталық Азия киімдерін киген, түйелермен бірге жүреді, ал Сабу Бодхисаттваның белгілеріне ие.

thumb|Group of caves 14–19. The small Cave 14 is located to the west, and Cave 17 is in the center of the group. The other caves are viharas, without decorations. Cave 14, a small and nearly square room with a vaulted ceiling (2.17x2.17 meters), is considered as later than the "Cave of the Musicians", and dated to the late 4th century CE to early 5th century CE, circa 400 CE, by Rhie. The cave has many designs showing Central Asian traders encountering various dangers on their way, such as being lost in the dark, and being saved by the Dragon King Mabi. Cave 14 is considered as an important historical marker for the dress styles or the armour types worn by some of the figures. It was probably the main cave of the group of caves from 14 to 19, which also includes several undecorated living quarters or viharas, and was dedicted to religious services. Su Bai dates Cave 17 to the Second Stage (395–465 CE +65), together with Cave 14. Luo and Wang date it to 465 CE + 65. It is a "central pillar" cave, with a small, very colorful, square cella (3.80x3.90 meters) with a vaulted ceiling, a central pillar with two side corridors, and a back room. on the lower left panel of the entrance wall, appeared a Royal family, composed of the King, Queen and two young Princes. They are accompanied by monks, and men in caftan. The relief is now in the Hermitage Museum. He wears a long white caftan decorated with small diamond designs, and has long boots. His right hand is in front of his chest, holding an incense lamp, The end of a long knight's sword is visible behind the first boot. The Chinese named Kuchean kings by adding the prefix "白", meaning "white", probably pointing to the fair complexion of the Kucheans. The Chinese Monk Xuanzang in 645 CE, noted that "they clothe themselves with ornamented garments of silk and embroidery". This cave also shows Central Asian traders encountering various dangers on their way, such as being lost in the dark, and being saved by the Dragon King Mabi. Another is the story of the good merchant Sabu (萨缚), who, in order to show the way to a party of 500 merchants lost in the darkness, puts his own arms on fire to use them as torches, and successfully rescues them. The story appears in numerous paintings, in which the merchants are in Central Asian garb and accompanied by camels, and Sab has the attributes of a Bodhisattva.

181-шұңқыр: Кіші аңғардағы биік жер үңгірі

Кіші аңғардағы Биік жер үңгірі (181-ші үңгір), сонымен қатар "Ең биік үңгір" деп аталады, Альберт Грунведель оны шағын шатқалдағы ерекше қызықты үңгір ретінде кеңінен сипаттаған. Ол үңгірдің шатқалдың оң жағында биік орналасқандығын түсіндіреді, соның арқасында оның қабырға суреттері әдеттегі иконоборлық вандализмнен сақталған: әсіресе беттері жақсы сақталған. Бұл 181-ші үңгірдің неміс тіліндегі атауы. Грунведель үңгірдің құрылымы өте сирек кездесетінін түсіндіреді, себебі ол дөңгелектелген (баррельді) үңгір емес: оның орнына төбе шатыр пішіндес. Шатыр тәрізді төбенің қабырғаларының жазықтығы Грунведельге төбедегі суреттердің көп бөлігін үлкен панельдерде оңай алып тастауға мүмкіндік берді, ал дөңгелектелген төбелердің қисық бетімен мұндай іс мүмкін емес. Кіреберіс қабырғасында екі жағында да Тохарлық қайырымдастар мен монахтардың суреттері бейнеленген. Қабырға суреттері мен төбедегі суреттер көбінесе 181-ші үңгірге жатқызылады, бірақ кейбір авторлар оларды 178-ші үңгірге жатқызады. Әрі барып, фон Ле Кок 1924 жылы төбедегі суреттердің шын мәнінде дөңгелектелген (баррельді) 184-ші үңгірден алынғанын жазды және 1906-1907 жылдары қабырға суреттерін алып тастаған Грунведель төбені "шатыр тәрізді" деп қате сипаттады деп мәлімдеді. 181-ші үңгірге кіру қиын болып келді, сондай-ақ ол ешқашан суреттелмеген деген де пікірлер бар.

2-кезең (соңғы кезең, 500-700 жылы)

Үшінші кезең біздің заманымыздың 6-шы ғасырының ортасынан 7-шы ғасырының басына дейінгі мерзімді қамтиды. Осы кезеңде жасалған көміртекті сынақтар 545 ± 75 жылдан 685 ± 65 жылға дейінгі аралықты көрсетті (яғни, ең жоғары диапазоны 470–750 жылдар). Көлемді контрастқа ие, кейде өте жасанды және жарқыраған түстер қолданылған. Бұл суретшінің палитрасында көп мөлшерде лазурит көгі пайдаланылған. Кейбір қабырға суреттерінде бейнеленген сарбаздардың дулығалары түркілік типке тән, жұмыр пішіндес, бөлікті дулығалар деп есептеледі. Мая үңгірінде (224) Будданың өртеу рәсімі кезіндегі аза тұту сахнасы бейнеленген әйгілі қабырға суреті бар, ол үңгірдің артқы жағынан көрінеді және әртүрлі этникалық киім киген тұлғаларды көрсетеді. Аза тұтушылардың арасындағы үш ер адам өздерінің маңдай терісін немесе кеудесін пышақпен кесіп алған, бұл скифтерде кең таралған өзін-өзі жарақаттау салты.