Кіріспе

Марксистік-лениндік қалалық партизандық тобы Уругвайда (1967-72)
Уругвай партизандық тобы

Ұлттық азаттық қозғалысы – Тупамарос (lang es, MLN T) – 1960 және 1970 жылдары Уругвайдағы марксистік-лениндік қалалық партизандық топ. 1989 жылы ол Халықтық қатысу қозғалысына (ХҚҚ) қосылды, ол Кең фронтқа қабылданды. MLN T өздерінің ең маңызды көшбасшысы Рауль Сендич және оның әлеуметтік саясатымен тығыз байланысты. Кейіннен Уругвай президенті болған Жозе Мухика да оның мүшесі болды. Топтың ресми өкілдерінің мәліметінше, 300 Тупамарос әрекет кезінде немесе түрмеде (көбінесе 1972 жылы) қаза тапты. Шамамен 3000 Тупамарос түрмеге қамалды.

Тупамароның шығу тегі

1900 жылдардың көп бөлігінде Уругвай Латын Америкасының ең өркендеген елдерінің бірі болды. Президент Хосе Батль и Ордонес президенттікке сайлануына дейінгі азамат соғысынан кейін күрделі әлеуметтік әл-ауқат жүйесін құру арқылы Уругвайдың тұрмыс деңгейін Еуропаның өнеркәсіптік дамыған елдерімен шамалас деңгейге көтерді. Екі дүниежүзілік соғыс кезінде Уругвай ауыл шаруашылығы тауарларын экспорттап түскен пайдасының көп бөлігі арқасында "Американың Швейцариясы" деп есептелді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропа мен Азияда азық-түлік бағасы төмендеді, бұл Уругвайдан экспортты қысқартып, кәсіби одақ мүшелерінің жалақысын төмендетіп, әлеуметтік қызметтерді азайтып, ұлттық жағдайдың шиеленісуіне алып келді. Тупамаролар осы тұрақсыздық кезеңінде студенттер мен мамандардың жас тобы ретінде құрылды. Оларға кәсіби одақ мүшелері, студенттер және ауылдық аймақтардан келген жағдайы нашар адамдар тартылды.

Белсенділік

Тупамаро қозғалысы 1780 жылы Перу вице-корольдігіне қарсы ірі халық көтерілісін басқарған революционер Тупак Амару II-нің есімімен аталады. Оның бастауы Movimiento de Apoyo al Campesino (Шарваларды қолдау қозғалысы), Сендичтің кедейлікпен күресіп жатқан ауылдық аймақтарда құрған кәсіподақтарының мүшелері және Уругвай Социалистік партиясының радикалданған ұялары арасындағы одақта жатыр. Қозғалыс 1960-шы жылдардың басында банктерді, қару клубтарын және басқа да кәсіпорындарды тонаудан басталып, ұрланған азық-түлік пен ақшаны Монтевидеодағы кедейлерге тарату арқылы жалғасты. Олардың ұраны: "Сөздер бізді бөледі, іс-қимыл біріктіреді". Кейіннен Тупамаролар өскен сайын, олар "Frente Amplio" саяси коалициясын құруға көмектесті, ол олардың жер асты ұйымына қарсы күш ретінде танылды. Frente Amplio солшыл және орташыл солшыл көзқарастарды біріктірді. 1968 жылдың маусымында президент Хорхе Пачеко еңбек дауларын басуға тырысып, төтенше жағдай режимін енгізіп, барлық конституциялық кепілдіктерді жойды. Үкімет саяси оппозицияны түрмеге қамап, тергеу кезінде азаптауды қолданды және демонстрацияларды қатыгездікпен басып тастады. Тупамаролар 1970 және 1971 жылдары партизандық күш ретінде ең жоғары деңгейге жетті. Осы кезеңде олар өздерінің "Cárcel del Pueblo" (Халық түрмесі) деп аталатын жерін кеңінен пайдаланды, онда олар ұрлап әкеткен адамдарды ұстап, тергеп, одан кейін осы тергеулердің нәтижелерін жариялады. Көптеген кепілдер кейіннен үлкен сома ақшаға босатылды, соның ішінде Монтевидеодағы Бразилия консулы да бар еді. 1971 жылдың қыркүйегінде 100-ден астам Тупамаро тұтқыны Пунта Карретас түрмесінен қашып шықты, олар өздерінің камералары арқылы шұңқыр қазып, содан кейін бір жердегі камераның еденінен көрші үйдің тұрғын бөлмесіне дейін тоннель жасады. Осының нәтижесінде үкімет әскери күштерді шақырып, MLN-ді басу үшін қарсы көтеріліс науқанын дайындады.

Аяқтау

1972 жылы бірқатар оқиғалар топты жылдам құлдыратты. Біріншіден, 1970 жылдан бастап саяси зорлық-зомбылыққа қатыса бастады, бұл олардың халықтық қолдауын әлсіретті. Екіншіден, топ төрт тупамароның жазасыз қызметкерлер тобының қолынан қаза болуына және/немесе жоғалуына жауап ретінде оларға қарсы саяси оппозицияны күшейткен бірқатар жоғары беделді кісі өлтірулерге ұшырады. Кейіннен MLN әскерилерге тікелей шабуыл жасап, бірнеше сарбазды өлтірді. Әскердің жауабы жылдам болды; ол азаптауды кеңінен қолдануды және Гектор Амодио Перес сияқты жоғары дәрежелі тупамароларды олармен ынтымақтастыққа көндіруді қамтыды. 1972 жылдың ортасында тупамаролар құлдырады, армия олардың көпшілігін өлтіріп, қалғандарын тұтқынға алды. MLN-ді жеңгеннен кейін әскерилер 1972 жылдың қазанында сот билігінің тәуелсіздігіне, 1973 жылдың ақпанында атқарушы биліктің тәуелсіздігіне және 1973 жылдың маусымында парламенттің тәуелсіздігіне қарсы шықты. Соңғы рет ол төңкерілін аяқтады, бронетранспортты астанаға орналастырып, Уругвай президентінің өтініші бойынша заң шығарушы билікті тоқтатты. Сендик, Фернандес Уидобро, Хосе Мухика, Генри Энглер және Маурисио Розенкоф сияқты тоғыз тупамаро ерекше жағдайда қалу үшін таңдалды. Олар 1985 жылы Уругвайда либералды демократия қайта орнатылғанға дейін сол жерде қалды. Осы аралықта әскери режим тағы көптеген адамдарды өлтіріп, "жоғалды", әсіресе Уругвай Коммунистік партиясына баса назар аударды. 1984 жылы бірнеше 24 сағаттық жалпы ереуілдер әскерилерді азаматтық билікті қабылдауға мәжбүр етті, сол жылы демократиялық сайлаулар өтті. Жаңа президент Хулио Мария Сангуинетти тұсында тупамароларға кешірім берілді. Тупамаролар он жылдан астам уақыттан кейін түрмеден босатылып, Frente Amplio коалициялық партиясын ұсынуға бірікті. 2004 жылы Табаре Васкес "Frente Amplio" тізімі бойынша президент болған алғашқы адам болды. Керамист және бұрынғы мүше Ева Диас Торрес осы кезеңде Уругвайға оралды.

Шабуылдар тізімі

1969 жылдың 8 қазаны – Пандоны басып алу. 31 шілде 1970 – Уругвай полициясына азаптау әдістерін үйреткен АҚШ үкіметінің қызметкері Дэн Митрионеді ұрлау. Ол 10 тамызда өлтірілді. 31 шілде 1970 – Бразилия консулы Алойсио Диас Гомидеді ұрлау, ол 1971 жылдың 21 ақпанында құн төлеу шартымен босатылды ($250,000). 7 тамыз 1970 – АҚШ агрономы, доктор Клод Флайды ұрлау, ол 1971 жылдың 2 наурызында Халық түрмесінде жүрек талмасынан кейін денсаулығы нашарлаған соң босатылды. 29 қыркүйек 1970 – Карраско боулинг клубына жасалған бомбалық шабуыл, нәтижесінде қарт күзетші Хилария Ибарра ауыр жарақат алды (оны құлаудан Густаво Зербино құтқарып алды, ол кейіннен Анд тауларындағы апаттан аман қалды). 8 қаңтар 1971 – Ұлыбритания елшісі Джеффри Джексонды ұрлау. 21 желтоқсан 1971 – натрий пентотал инъекциясы арқылы шаруа Паскасио Баэзді өлтіру. 18 мамыр 1972 – Армия бас қолбасшысы, генерал Флоренсио Гравинаның үйін күзетіп тұрған кезде Уругвай армиясының төрт сарбазы автоматтан оққа ұшты. 14 сәуір 1972 – жарымәскери өлім отрядының (Уругвай) бірнеше мүшелері ұрлануынан кейін олардың бар екендігі және үкіметтің қатысуы анықталды, соның салдарынан өлтірілді.