Кіріспе

Голландия теңізші офицері (1599–1658)

Витте Корнелизон де Вит (28 наурыз 1599 – 8 қараша 1658) – Сексен жылдық соғыс және бірінші ағылшын-голландия соғысында қызмет еткен голландиялық теңізші офицері.

Ерте өмір және балалық шағы

Де Вит Брайль немесе Брилл маңындағы Хугендейк ауылында, Мартен Тромптың бір жыл бұрын туған қалашығында дүниеге келді. Аңыз бойынша, олар жастайынан дос немесе бәсекелес болған, бірақ мұны растайтын дәлел жоқ. 1602 жылы әкесі қайтыс болды, одан кейін үш ұлы – Виттеден басқа Абрахам мен Андриес, сондай-ақ қызы Катарина қалды. Де Виттер отбасы меннониттер және қатаң бейбітшілдер еді; 1610 жылы Витте, әлі крещение алмайтын анабаптист ретінде, кальвинист пасторынан крещение рәсімін қабылдады, осылайша зорлық-зомбылыққа қолданудағы шектеулерден босап, өйткені ол табиғатынан бейбітшілік іздемейтін еді. Бірнеше сәтсіз жұмыстан кейін, 1616 жылдың 21 қаңтарында он алты жасында ол алғашқы теңіз сапарына Голландияның Шығыс Индиясына (Голландиялық Шығыс Индия компаниясы – VOC) аттанды. Ол капитан Ниен Хуйген Шапенхамның «Гуден Лиу» кемесінде каюта мальчигі болып қызмет етті, бұл флот бес кемеден тұрды. 1616 жылдың 13 қарашасында Бантамға жетті. 1617 жылдың қазан айына дейін ол Үндістанның Коромандел аймалына екі сауда сапары жасады. Кейін ол губернатор Ян Питерсзун Коэннің жеке қызметкері болды. 1618 жылы Джакарта қоршауында капрал болып қызмет етті. 1618 жылдың 8 қазанында «Гуден Лиу» кемесімен үйіне қайтып, 1619 жылдың 23 мамырында Брильге оралды. 1620 жылдың 20 тамызында ол Гельдерландта Шапенхамның басшылығымен Лабиринт адмиралтействосында шкипер (сол кездегі ең жоғары сержанттық шені) болып қызмет етті. 1620 жылдың желтоқсанынан бастап Гельдерланд адмирал Виллем Хаултен де Зоэттің Барбариялық қарақшыларға қарсы экспедициясына қатысты және 1621 жылдың тамызында қайтып келді. 1622 жылдың көктемінде Де Вит Шапенхамның кемесіне лейтенант болып тағайындалды. Шапенхам ауырған кезде Де Вит Балтық теңізінде конвой міндетін орындау кезінде Гельдерландтың командирі, іс жүзінде капитан болып қызмет етті. Шапенхам жазылғаннан кейін Де Вит қысқа мерзімге Маурицтегі сельдь флотын қорғауға көшті. 1622 жылдың шілдесінде Де Вит Дельфттегі флагман-капитан, ал Шапенхэм вице-адмирал болды. 1623 жылдың 29 сәуірінен бастап ол Амстердам адмиралтействосы ұйымдастырған рейдтің жетекшісі болды, нәтижесінде «Нассау флоты» Американың батыс жағалауындағы испан иеліктеріне қарсы жіберілді; бұл флот 1624 жылдың наурыз айында Хорн мүйісін айналып өтті. Капитан ретіндегі алғашқы сапарында Де Вит кейінірек аңызға айналған қатаң тәртіптілігін көрсетті: 13 сәуірде оның алты адамы кемесінен қашып, Хуан Фернандес аралына жетіп, тұрақты ұрып-сапалаудан және қамшылаудан құтылуға тырысты. Қазан айына дейін флот испандық кемелер мен елді мекендерге шабуыл жасады; бір шайқаста Де Вит мушкеттен түскен оқтан жарақат алды. Содан кейін Тынық мұхиты арқылы Мариана аралдары арқылы Индияға бет бұрды. 1625 жылдың 5 наурызында Дьи Вит, Амбон губернаторының өтініші бойынша, аралды қиратты, 90 000 гвоздика ағашын жойды, осы тауардың бағасын арттыру мақсатында. Шапенхам қайтыс болғаннан кейін, 1626 жылдың 6 ақпанында ол Республикаға қайтып келді, төрт кемеден тұратын Spice Fleet флотының вице-адмиралы (United Oostindische Compagnie қызметінде), оның құны бес миллион гульдерге бағаланды. 1626 жылдың 22 қыркүйегінде ол оралды, осылайша әлемді айналып өтті, бұл жетістік оған үлкен мақтаныш сыйлады. Отанына оралғаннан кейін ол анасы мен әпкесі қайтыс болғанын естіді; ол жарты жыл бойы жағада болды.

Испанияның қазыналық флотын тұтқындау

1627 жылы Де Вит алғаш рет үйленді, Ниувенхорннан оның екінші туысы Мария де Витпен. 1628 жылдың сәуірінде олардың тұңғыш баласы Корнелис қайтыс болды. Сол жылы Де Вит, WIC қызметіне қабылданып, 20 мамырдан бастап испан қазына флотын басып алу экспедициясы кезінде адмирал Пит Хейннің Амстердамдағы флаг-капитаны болды. Қыркүйекте бұл шабуыл Куба жанында сәтті аяқталды. 1629 жылдың 10 қаңтарында флот Республикаға оралды. Он бір миллион гульдендік олжадан Де Вит шамамен 500 гульден алды, ол оны қанағаттандырмады, себебі ол тамыз айында баркті басып алып, оның экипажы қазына флотының орналасқан жері туралы маңызды ақпарат бергенін өзінің шешуші рөліне есептеді. 1629 жылы голландтың бес адмиралтействосы Хейнге, іс жүзінде олардың жаңа бас қолбасшысына, штабын арнайы тактикалық-оперативтік офицермен кеңейтуге рұқсат беруден бас тартты, бұл қызметке Хейн Де Витті қарастырған. Де Вит енді "Vlieghende Groene Draeck" кемесіне флаг-капитан болып тағайындалуға үміттенеді, бірақ оның орнына адмирал Мартен Тромп таңдалды. Де Вит маусым айында "Принс Хендрик" кемесінің капитаны болды; сол айда Хейн шайқаста қаза тапты. Көктемде көтерілуге үмітін жоғалтқан Де Вит қараша айында тікелей теңіз қызметінен кетті. Қыркүйек айында оның қызы Корнелия дүниеге келді. 1630 жылдың мамырынан 1633 жылға дейін Де Вит Грот-Виссерийдің комиссары болды, бұл шабақ флотын басқару және әскери түрде қорғаумен айналысатын әкімшілік орган. Алайда, бұл өзгеріс көбінесе формалдық болды, өйткені осы міндеттерді орындау үшін әдеттегі соғыс кемелері қолданылды: Де Вит "Принс Хендрик" кемесінің капитаны қалды және адмиралдар осы кемені пайдаланғанда флаг-капитан ретінде жұмыс істеді. 1631 жылдың мамырында оның бірінші әйелі қайтыс болды. Тамызда ол он сегіз жасар Хиллегонда ван Гохқа, Роттердамдық ақсүйек отбасының қызына қайта үйленді. 1633 жылы оның екінші ұлы Корнелис дүниеге келді, бірақ бала 1634 жылдың шілдесінде қайтыс болды. 1634 жылдың басында Де Вит төрт айға теңіз күштеріне қайта қосылды, онда лейтенант-адмирал Филипс ван Дорп Бискай шығанағына экспедиция үшін "Принс Хендрик" кемесін өз флагманы ретінде пайдаланды. Саяхат барысында вице-адмирал Яспер Лифхеббердің Де Виттің үстемдік танытуына наразы екені анық болды. Екі адам арасындағы шиеленіс көтере берді, Де Вит науқанның ортасында кемесін және осылайша теңіз күштерін тастап кетті. 1635 жылдың қазанынан 1636 жылдың қазанына дейін ол Брильде кеңесші болды; 1636 жылы оның төртінші баласы Мария дүниеге келді. 1637 жылдың қазанында ол Брильде диакон болып тағайындалды. Де Вит енді негізінен ата-анасынан мұрагерлікке алған жерінен түсетін кірістен өмір сүрді, оған өзен балық аулау кемесіне үлесі қосылды.

Даунс шайқасы

Тромп пен Де Вит Ван Дорппен болған қақтығыстан кейін теңіз күшінен кетіп қалды. Голландияның ең талантты екі теңіз офицері штадхолдер Фредерик Генридің бес адмиралтействосымен ауыр голландиялық теңіз әкімшілігін орталықтандыруға жасаған тырысысымен қиындыққа тап болды. Ван Дорп пен Лифхейбер батыл адамдар болғанымен, нашар басқарушылар еді. Қайта ұйымдастырудың көптеген қиындықтары мен саяси тартыстардан шаршаған олар, жас және қабілетті Тромп пен Де Витпен алмастырылатынынан қорқып жүрді. Бірақ, соңғысының қызметтен алынуы тек қана қажеттіні кейінге шегерді. 1637 жылдың жазында флотты жабдықтау жүйесі құлап, ашқан және шөлдеген теңізшілерді жалпы көтеріліс қаупіне жеткізді. Дюнкеркерлер голландиялық кемелерге шабуыл жасау үшін голландиялық блокаданы бірнеше рет бұзып өтті. Англия королі Карл I дағдарысты пайдаланып, Голландияның Солтүстік теңіздегі сельдь балықшыларын балық аулауға рұқсат алу үшін төлем жасауға мәжбүр етті. Бұл жағдай үлкен наразылық тудырды, сол себепті Ван Дорп отставкаға кетуді ұсынғанда, Фредерик Генри оны қабылдауға мәжбүр болды және Лифхейберді де қызметтен босатты. 29 қазанда оларды Тромп пен Де Витпен алмастырды. Алайда, Де Вит жоғары қолбасшылыққа тағы да бас тартқанда қатты көңілі қалды. Оның орнына, Голландия және Батыс Фризияның вице-адмиралы ретінде, ол лейтенант-адмирал Тромптың қолбасшылығында екінші болып қалды. Де Вит Тромптың басшылығымен Даунс шайқасында (1639 ж.) шайқасты, онда испандық флот жойылды. Бұл жеңістен кейін Де Вит Тромптың танымалдығына қызғанышпен қарады. Сол шайқаста ол Зеландияның вице-адмиралы Йохан Эверценді жау қылып, оны қорқақтық пен ашкөздікпен айыптады.

Әскери соттың

1640 жылы Де Вит сот алдына тартылды, өйткені оның флоты дауылға ұшырап, ол Хеллевоцлуиске жалғыз оралды. Әскери сотты Мартен Тромп басқарды, және ол ақталғанмен, Де Вит Тромп өзіне қарсы куәлерге әсер етуге тырысқан деген ойға келді. 1644 және 1645 жылдары Феммарн шайқасында да, Де Вит, сауда кемелерінің үлкен конвойымен (кейінгі жылы қайтып келген 702 кеме) бірге Данияға қарсы күш көрсетті, олар жол ақысын арттыруға тырысты. Швеция-Дания соғысының аяқталуы және Балтық теңізіндегі Де Виттің Голландия теңіз үстемдігі Амстердам бургомистрі және Штаттар Генералдығының мүшесі Андрис Бикердің күшіне, ал емес Оранж штадхолдері Фредерик Хендрикке байланысты болды. 1647 жылы Де Вит португалдықтардың шабуылынан Голландияның Бразилия колониясына көмектесу үшін жабдығы нашар флотымен жіберілді. Ол Бразилия Кеңесімен ынтымақтасудан бас тартты, және айлар бойы соғыс жүргізілгеннен кейін, флоты азық-түлік жетіспеушілігінен нашарлаған соң, 1649 жылдың қараша айында қалған екі теңізге лайықты кемемен бұйрыққа қарсы Нидерландыға қайтып келді. Оралғаннан кейін ол Бразилия колониясының саясатына шағымдану үшін Штаттар Генералдығына барды, бірақ өзі тұтқындалды, 259 тармақ бойынша бағынбаушылық және дезертирлік айыпталды және бас кесуге жақын сотталды. Ол тек Голландия Штаттарының араласуымен құтқарылды, олар адмиралдарды өлімге кесуге олардың эксклюзивті құқығын көрсетті. 1651 жылдың ақпан айында ол көптеген айыптардан ақталды, жазасы сол кезеңдегі жалақысынан айырумен шектелді. 1651 жылдың қыркүйегінде Де Вит қайтадан конвой міндетін атқарды.

Бірінші ағылшын-голланд соғысы

Бірінші ағылшын-голланд соғысында, Англия Республикасына қарсы, 1652 жылдың күзінде лейтенант-адмирал Мартен Тромп Штаттар Генералдығының наразылығына түскенде, Де Вит Кентіш Нок шайқасында голланд флотына басшылық етті, бірақ міндетін орындай алмады. Моральдық тұрғыдан күйреген ол көптеген айлар бойы үйде ауырып жатты, ал Тромп оны Дунгенесс шайқасы мен Портленд шайқасында ауыстырды. 8 мамырда Тромп ресми түрде жоғарғы қолбасшы болып қайта тағайындалды, ал Де Вит Тромптың басшылығымен Габбард шайқасы мен Тромп қаза болған Шевенинген шайқасындағы келесі шайқастардағы әрекеттерге қатысты. Де Вит 14 тамыз бен 22 қыркүйек аралығында уақытша қолбасшы болды, бірақ оның қиын мінезіне байланысты голланд флотының тұрақты қолбасшылығынан бас тартты, оның орнына лейтенант-адмирал Якоб ван Вассенаер Обдам тағайындалды. 1654 және 1656 жылдар аралығында ол әрекетсіз болды, тек Данцигке көмек көрсету үшін теңізге шықты.

Даниямен қақтығыс

Торстенссон соғысы басталғаннан кейін голландиялықтар Швецияны ашық түрде қолдады. Бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін голландиялықтар Даниядан жол ақысын төмендетуді үміттенеді, бірақ бұл орындалмады. Бұл Нидерланд Республикасында саяси шиеленісті күшейтті. Жауап ретінде Витте де Вит басқаратын 48 кемеден тұратын флот, үш жүз сауда кемесін сүйреп, Дания жол ақысын төмендеткенше ешқандай төлем жасамай, Зунд жолымен жіберілді. Де Витке, егер даниялықтар кедергі келтірсе, күш қолдануға рұхсат берілді. 1645 жылдың шілдесінде ол келді, Дания монархы бұл оқиғаны өз көзімен көргісі келді. Де Вит оны көргенде салам түсірді, бірақ жауап алмады. Даниялықтар мұны өте қорлаушылық деп қабылдады. Голландия флоты асықпады, соның салдарынан Кристиан IV-нің мойынсұнудан басқа жолы қалмады. Одан кейін келісімге қол қойылып, даниялықтар маңызды жеңілістерге келісті.

Сонда шайқасында қаза тапқандар

Де Вит 1658 жылы қарашада Солтүстік соғыстар кезінде Соунд шайқасында қаза тапты, Копенгагенді шведтерден босату үшін голланд флотының алғы шебіне басшылық етіп тұрғанда. Оның кемесі "Бредерод" Оресундта жаумен қоршалып, қарап қалды. Ол біріншіде сол жамбасына, ал сағаттардан кейін кеудесіне мылтық оғы тиді. Швед әскері кемеге шабуыл жасағанда, ол қылышын беруден бас тартты, екеуімен тізе бүгіп күресіп, "Мен осы қылышты Голландия үшін көп жыл бойы адал қызмет етіп келдім, енді оны қарапайым сарбаздарға тапсырмаймын!" деді. Ол құлап, кабинасына апарылды, өзі жеке швед кемесіне дейін баруға тырысты, қайтадан құлап, көз жұмды. Оның денесі Швеция королі Карл X-тің бұйрығымен бальзамдалды және Эльсинор қалалық үйінде соғыс трофеі ретінде шведтерге көрсетілді. 1659 жылдың қаңтарында олар оның денесін Данияның Копенгагендегі сарайына тапсырды. Даниялықтар құрмет көрсеткеннен кейін, ол Нидерландыға жеткізіліп, 7 қазанда Ротердамда зор салтанатпен жерленді, Санкт-Лаврентий шіркеуіне, онда неміс бомбалауынан зардап шеккен мармарлы бейіт ескерткіші, 1940 жылдың 14 мамырында, әлі де көрініп тұр.

Тромппен бәсекелестік

Де Вит әмірші Мартен Тромппен өмір бойы қарсыластыққа түсті. Голландиялық теңіз тарихшысы Йохан Карел Маринус Уорнсинк былай деді: "Оны бағыныштылары қорқынышпен жек көретін (бірнеше рет кеме экипаждары оны өз кемелерін флагмандық кеме ретінде пайдалануға жібермеді), өзіне теңдес жандардан қашып, үнемі жоғарыдағыларына бағынбаған". Де Вит сондай-ақ батыл, қабілетті және шебер теңізші ретінде танымал болды. 1639-1650 жылдар аралығында флотқа көрсетілген немқұрайлылық оны қатты ашуландырды.

Памфлетші

Де Виттің ең қызықты қасиеттерінің бірі – оның белгілі памфлетші болуы, көптеген кітапшаларды анонимді немесе достарының есімімен жариялаған. Онда ол кейде әріптестерін мақтаса, көбінесе оларды қынжырлап, тіпті ұятқа қалдырған. Тромп – осы үш түрдің де сүйікті нысаны болды.