Вавилонның аспан бақтары: көне грек жұмбағы

Кіріспе

Вавилонның аспалы бақтары – грек мәдениетінің ежелгі әлемдегі жеті кереметінің бірі. Олар түрлі-түсті ағаштар, бұталар мен жүзімдері бар, саз кірпіштерден салынған үлкен жасыл таудай болып өсетін, бірінен соң бірі жоғарылап өсетін, қабат-қабатты бау-бақшалар секілді инженерлік шешімдердің керемет туындысы ретінде сипатталған. Бұл құрылыс ежелгі Бабыл қаласында, қазіргі Хилла, Вавиль провинциясы, Иракта салынған. Аспалы бақтардың атауы грекше κρεμαστός (kremastos) сөзінен шыққан, ол қазіргі ағылшын тіліндегі "аспалы" сөзінен кең мағыналы және терраса сияқты биік құрылымға отырғызылған ағаштарды білдіреді. Бір аңыз бойынша, Аспалы бақтарды адамзаттың кереметі деп аталатын ұлы сарайдың қасында нео-вавилондық патша Навуходоносор II (б.з.д. 605 және 562 жылдар аралығында билік еткен) өзінің медиялық әйелі, патшайым Амитис үшін салған, өйткені ол туған жерінің жасыл төбелері мен аңғарларын сағынды. Бұл туралы б.з.д. 290 жылы вавилондық дін қызметкері Беросс жазған, ал бұл сипаттама кейін Иосиф Флавий қолданды. Аспалы бақтардың құрылысы да аңыздық патшайым Семирамидаға байланыстырылады. Аспалы бақтар – жеті кереметтің ішінде орны нақты анықталмаған жалғыз нысан. Бұған байланысты үш теория бар: біріншісі, олар толығымен мифтік болған, ал ежелгі грек және рим жазбаларында (Страбон, Диодор Сицилиялық және Квинт Курций Руфтың еңбектерінде) табылған сипаттамалар шығыс бағының романтикалық идеалы болған; екіншісі, олар Вавилонда болған, бірақ бірінші ғасырдың басында жойылған; үшіншісі, аңыз Ассирия патшасы Сенехериб (б.з.д. 704–681 жылдары) өзінің Ниневия қаласында, Тигр өзенінің жанында, қазіргі Мосул қаласының тұсында салған, жақсы құжатталған баққа сілтеме жасайды. Диодор Сицилиялық (шамамен б.з.д. 60–30 жылдары) б.з.д. 4 ғасырға жататын Клейтархтың (Александр Ұлының тарихшысы) және Книдтік Ктесийдің мәтіндерін зерттеген сияқты. Диодор құрылысты Сирия патшасына жатқызады. Ол бақтың төртбұрышты болғанын, әр жағы шамамен төрт плетра ұзындықта болғанын айтады. Бақ қабат-қабаттан тұрған, ең жоғарғы галереясының биіктігі 50 шынтақ болған. Қабырғалардың қалыңдығы 7 метрге жетеді, кірпіштен салынған. Қабатты бөліктердің негізі үлкен ағаштардың тамырларын өсіру үшін жеткілікті тереңдікте болған, ал бақтар жақын жердегі Евфрат өзенінен суарылған. Квинт Курций Руф (б.з.д. 1 ғасырында өмір сүрген) Диодордың деректеріне сүйенген. Ол бақтардың 20 стадийлік шеңберге ие цитадельдің үстінде орналасқанын айтады. Ол бақтарды Сирия патшасы салғанын, оның патшайымы туған жерін сағынуы себеп болғанын мәлімдейді. Страбонның (б.з.д. 64 – б.з. 21 жылдары) жазбалары б.з.д. 4 ғасырға жататын Онесикриттың жоғалған еңбегіне негіделген болуы мүмкін. Ол бақтардың Евфрат өзенінен бақтарға су жеткізетін Архимед бұрандасы арқылы суарылғанын айтады. Классикалық көздердің соңғысы, басқалардан тәуелсіз деп есептелетіні – Византиялық Филонның (сол аттас инженермен шатастырмау керек) б.з. 4-5 ғасырларында жазған «Дүниедегі жеті кереметке арналған нұсқаулық» еңбегі. Суды бұрандамен көтеру әдісі Страбонның сипаттамасына сәйкес келеді. Филон жердің табиғи деңгейінен әлдеқайда биік орналасқан, үлкен топырақ массасын салудың инженерлік шешімін және суару техникаларын мақтайды.

Hellenistic legend about gardens in Babylon

The Hanging Gardens of Babylon were one of the Seven Wonders of the Ancient World listed by Hellenic culture. They were described as a remarkable feat of engineering with an ascending series of tiered gardens containing a wide variety of trees, shrubs, and vines, resembling a large green mountain constructed of mud bricks. It was said to have been built in the ancient city of Babylon, near present day Hillah, Babil province, in Iraq. The Hanging Gardens' name is derived from the Greek word κρεμαστός (, ), which has a broader meaning than the modern English word "hanging" and refers to trees being planted on a raised structure such as a terrace. According to one legend, the Hanging Gardens were built alongside a grand palace known as The Marvel of Mankind, by the Neo Babylonian King Nebuchadnezzar II (who ruled between 605 and 562 BC), for his Median wife, Queen Amytis, because she missed the green hills and valleys of her homeland. This was attested to by the Babylonian priest Berossus, writing in about 290 BC, a description that was later quoted by Josephus. The construction of the Hanging Gardens has also been attributed to the legendary queen Semiramis

The Hanging Gardens are the only one of the Seven Wonders for which the location has not been definitively established. Three theories have been suggested to account for this: first, that they were purely mythical, and the descriptions found in ancient Greek and Roman writings (including those of Strabo, Diodorus Siculus and Quintus Curtius Rufus) represented a romantic ideal of an eastern garden; second, that they existed in Babylon, but were destroyed sometime around the first century AD; and third, that the legend refers to a well documented garden that the Assyrian King Sennacherib (704–681 BC) built in his capital city of Nineveh on the River Tigris, near the modern city of Mosul. whose writing c. 290 BC – c. no is the earliest known mention of the gardens. Diodorus Siculus (active c. 60–30 BC – c. no) seems to have consulted the 4th century BC texts of both Cleitarchus (a historian of Alexander the Great) and Ctesias of Cnidus. Diodorus ascribes the construction to a Syrian king. He states that the garden was in the shape of a square, with each side approximately four plethra long. The garden was tiered, with the uppermost gallery being 50 cubits high. The walls, 22 feet thick, were made of brick. The bases of the tiered sections were sufficiently deep to provide root growth for the largest trees, and the gardens were irrigated from the nearby Euphrates. Quintus Curtius Rufus (fl. 1st century AD) probably drew on the same sources as Diodorus. He states that the gardens were located on top of a citadel, which was 20 stadia in circumference. He attributes the building of the gardens to a Syrian king, again for the reason that his queen missed her homeland. The account of Strabo (c. 64 BC – 21 AD – c. no) possibly based his description on the lost account of Onesicritus from the 4th century BC. He states that the gardens were watered by means of an Archimedes' screw leading to the gardens from the Euphrates river. The last of the classical sources thought to be independent of the others is A Handbook to the Seven Wonders of the World by the paradoxographer Philo of Byzantium, writing in the 4th to 5th century AD (not to be confused with the earlier engineer of the same name). The method of raising water by screw matches that described by Strabo. Philo praises the engineering and ingenuity of building vast areas of deep soil, which had a tremendous mass, so far above the natural grade of the surrounding land, as well as the irrigation techniques.

Тарихи өмір сүру

Аспанға тірелген бақшалар нақты құрылыс болған-жоқ, әлде поэтикалық туынды ма, әлі де белгісіз, себебі замандас вавилондық дереккөздерде осы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Навуходоносордың әйелі Амитис (немесе басқа әйелдері) туралы да еске алу жоқ, бірақ мидиялық немесе парсылықпен саяси мақсатта неке қию оның кезінде сирек кездеспеген. Навуходоносордың көптеген еңбектері туралы көптеген жазбалар сақталған, алайда оның ұзақ және толық жазбаларында ешқандай бақша туралы айтылмаған. Дегенмен, кейінірек жазған авторлардың айтуынша, сол кезде бақшалар әлі де бар болған. Ал кейбір деректер Вавилонды барып көрген адамдардан жеткен болуы мүмкін. Бірақ, оның сапары кезінде гректерге бұл бақшалар әлі кеңінен таныс болмаған болуы да мүмкін. Бүгінгі күнге дейін Вавилон қаласында Аспанға тірелген бақшаларға қатысты ешқандай археологиялық дәлел табылған жоқ. Роллингердің пікірінше, Берусс саяси себептермен бақшаларды Навуходоносорға жатқызған және ол бұл аңызды басқа жерден алған.

Ниневидегі Сеннахиримнің бақтарымен сәйкестендіру

Оксфорд ғалымы Стефани Далли Вавилонның Аспалы бақтарының ассириялық патша Сеннахирим (б.з.д. 704–681 жылдары билік еткен) Ниневидегі сарайы үшін салған, жақсы құжатталған бақтар болғанын болжайды; Далли екі орынның арадағы ғасырлар бойы шатастырылып, Сеннахиримнің сарайындағы кең бақтар Навуходоносор II-нің Вавилонына жатқызылғанын айтады. Археологиялық қазбалар кезінде оның қалдықтарындағы жазу арқылы Сеннахиримге тиесілі үлкен су құбырлары жүйесінің іздері табылды, Даллидің пікірінше, бұл Ниневиге су жеткізуге арналған арналар, бөгеттер және су құбырларының бір бөлігі болған. Далли өз аргументтерін қазіргі заманғы аккад жазуларын талдаудағы соңғы жетістіктерге негіздейді. Оның негізгі тұстары:

Бабыл деген атау «Құдайлардың қақпасы» дегенді білдіреді. Сеннахирим Ниневи қақпаларын құдайлардың есімдерімен атады, бұл оның қаласын «Бабыл» деп санауға ниеттенгенін көрсетеді. Жозеф Флавий ғана Навуходоносордың бақтар салғанын айтады; Навуходоносор көптеген жазулар қалдырғанмен, ешқайсысында бақша туралы немесе инженерлік жұмыстар туралы ештеңе жоқ. Диодор Сицилий және Квинт Курций Руф «Сириялық» патшаны атайды. Ал Сеннахирим су туралы жазғандары бар, және оның су инженері болғанына археологиялық дәлелдер бар. Оның немересі Ашурбанипал сарайының қабырғасындағы мүсінде осы бақты бейнелеген. Сеннахирим өзінің жаңа сарайы мен бағын «барлық халықтар үшін ғажап» деп атады. Ол бақшасына су жеткізу үшін бұрандаларды жасау және пайдалану туралы айтады. Классикалық авторлардың сипаттамалары осы замандағы жазбаларға өте жақын. 331 жылғы Гаугамела шайқасынан бұрын Александр Македонский Джервандағы су құбырының жанында төрт күн кемпінг құрған. Онымен бірге саяхаттаған тарихшылар айналасындағы орасан зор құрылыстарды зерттеуге және оларды грек тілінде жазуға жеткілікті уақыт алған болар еді. Бұл алғашқы есептер қазірге дейін жеткен жоқ, бірақ кейінгі грек жазушылары оларды келтірген. Патша Сеннахиримнің бағы жыл бойы жасыл, сұлулығымен ғана емес, сонымен қатар бақты сумен қамтамасыз ететін керемет инженерлік шешімдерімен де танымал болды. Ассириялық патшалық бақтар салу дәстүрі болған. Ашурнасирпал II (б.з.д. 883–859) тауларды кесіп өтетін канал құрған. Жеміс ағаштары отырғызылған. Сондай-ақ, қарағай, кипарис, емен, бадам, құрма, эбен, роза, зәйтүн, емен, тамариск, жаңғақ, терек, шырша, гранат, алмұрт, қайың, өрік және жүзім ағаштары да аталған. Ассурбанипалдың мүсінді қабырға панелі бақтың гүлденген кезін көрсетеді. Бір түпнұсқа панель және екіншісінің суреті Британдық мұражайда сақталады, бірақ екеуі де көпшілікке қойылмаған. Қазіргі суреттерде классикалық авторлар атап өткен бірнеше ерекшеліктерді көруге болады. Сеннахиримнің сарайында су тасқынынан қорғану үшін қалың тас қабырғалар бар екені айтылады. Сарайдың бір бөлігін 19-ғасырдың ортасында Остин Генри Лейард қазба жұмыстарынан тапқан. Оның цитадель жоспарында Сеннахиримнің бағына сәйкес келетін контурлар көрсетілген, бірақ оның орны расталмаған. Соңғы уақытта бұл аймақ әскери база ретінде пайдаланылып келеді, сондықтан оны одан әрі зерттеу қиын. Мұндай бақты суару үшін Ниневи қаласына су жеткізуді жақсарту қажет болды. Арналар тауларға дейін созылып жатыр. Сеннахирим өзі қолданған технологиялармен мақтанады және оларды жазуларында егжей-тегжейлі сипаттайды. Бавиан (Хиннис) суының бастауында оның жазуында автоматты шлюз қақпалары туралы айтылған. Жерван аңғары арқылы өтетін үлкен су құбыры екі миллионнан астам таспен салынған. Ол тас аркалар мен су өткізбейтін цементтен тұрады. Оның үстінде мына жазу бар:

The name Babylon, meaning "Gate of the Gods", was the name given to several Mesopotamian cities. Sennacherib renamed the city gates of Nineveh after gods, which suggests that he wished his city to be considered "a Babylon". Only Josephus names Nebuchadnezzar as the king who built the gardens; although Nebuchadnezzar left many inscriptions, none mentions any garden or engineering works. Diodorus Siculus and Quintus Curtius Rufus specify a "Syrian" king. By contrast, Sennacherib left written descriptions, and there is archaeological evidence of his water engineering. His grandson Assurbanipal pictured the mature garden on a sculptured wall panel in his palace. Sennacherib called his new palace and garden "a wonder for all peoples". He describes the making and operation of screws to raise water in his garden. The descriptions of the classical authors fit closely to these contemporary records. Before the Battle of Gaugamela in 331 BC Alexander the Great camped for four days near the aqueduct at Jerwan. The historians who travelled with him would have had ample time to investigate the enormous works around them, recording them in Greek. These first hand accounts have not survived into modern times, but were quoted by later Greek writers. King Sennacherib's garden was well known not just for its beautya year round oasis of lush green in a dusty summer landscapebut also for the marvelous feats of water engineering that maintained the garden. There was a tradition of Assyrian royal garden building. King Ashurnasirpal II (883–859 BC) had created a canal, which cut through the mountains. Fruit tree orchards were planted. Also mentioned were pines, cypresses and junipers; almond trees, date trees, ebony, rosewood, olive, oak, tamarisk, walnut, terebinth, ash, fir, pomegranate, pear, quince, fig, and grapes. A sculptured wall panel of Assurbanipal shows the garden in its maturity. One original panel and the drawing of another are held by the British Museum, although neither is on public display. Several features mentioned by the classical authors are discernible on these contemporary images. Of Sennacherib's palace, he mentions the massive limestone blocks that reinforce the flood defences. Parts of the palace were excavated by Austin Henry Layard in the mid 19th century. His citadel plan shows contours which would be consistent with Sennacherib's garden, but its position has not been confirmed. The area has been used as a military base in recent times, making it difficult to investigate further. The irrigation of such a garden demanded an upgraded water supply to the city of Nineveh. The canals stretched over into the mountains. Sennacherib was proud of the technologies he had employed and describes them in some detail on his inscriptions. At the headwater of Bavian (Khinnis) his inscription mentions automatic sluice gates. An enormous aqueduct crossing the valley at Jerwan was constructed of over two million dressed stones. It used stone arches and waterproof cement. On it is written:

«Дүние патшасы, Ассирия патшасы Сеннахирим. Мен Ниневи маңына су арнасын салып, суды бірге қостым. Тік беткейлі аңғарлар арқылы ақ тас блоктарынан жасалған су құбырын салып, одан су ағыздым». Сеннахирим өзі «Барлық халықтар үшін ғажап» салғанын және «жоғалған балауыз» әдісінің орнына жаңа құю технологиясын алғаш рет қолданғанын мәлімдеді. Ол суды бақшасына жоғары деңгейге жеткізе алды, өйткені ол таудан алынған, содан кейін жаңа су бұрандаларын пайдаланып оны одан да жоғары көтерді. Бұл оның террасалардың үстінде үлкен ағаштармен, оның алдыңғыларынан асып түсетін көркемдік эффекті бар бақ жасауға мүмкіндік берді.