Кіріспе

Моторлық ралли жарысы

Финляндия раллиі (бұрынғы атауы Neste Rally Finland, Neste Oil Rally Finland, 1000 Lakes Rally және Rally of the Thousand Lakes; , Finska rallyt) – Финляндияның орталық бөлігіндегі Финляндия көлдері аймағында өтетін раллилік жарыс. Ралли кең және тегіс қиыршық тас жолдарда, көрінбейтін төбелер мен үлкен секірулермен жүргізіледі. Бұл Әлемдік ралли чемпионатының ең жылдам жарысы және «Раллидің Гран-приі» және «Қиыршық тас жолдағы Гран-при» деп аталады. Финляндия раллиі жыл сайын жүздеген мың көрерменді тартатын, Солтүстік елдердегі ең ірі қоғамдық шаралардың бірі болып табылады. Раллидің Финляндия мен Швециядан басқа елдердің жүргізушілері үшін өте қиын екені белгілі; 1980 жылдарға дейін тек жеті жүргізуші ғана жеңіске жетті, ал бұрынғы кезде жарысқа қатысушылардың басым бөлігі фин және швед жүргізушілері болды. Орталық Финляндия аймағындағы Ювскюля қаласы фин ралли жарыстарының негізгі орны ретінде жиі қызмет етеді, себебі Финляндия раллиі алғаш рет 1951 жылы Ювскюлян Суурайот (Ювскюля Гран-приі) деген атпен өткізілді. Бастапқыда Солтүстік Финляндиядағы Лапландияға дейін созылған төзімділік жарысы, ралли қазіргі ралли форматын қабылдауда алдыңғы қатарда болды, 1950 жылдардың ортасында маршрутты бірнеше арнайы кезеңдерге бөлді. Халықаралық деңгейдегі қызығушылықтың артуымен 1959 жылы Еуропа ралли чемпионаты бағдарламасына енді. 1973 жылы Әлемдік ралли чемпионаты басталғаннан кейін бұл жарыс серияның фин кезеңіне айналды. Финляндия раллиі қазір чемпионаттың ең танымал және беделді раллилерінің бірі болып табылады.

Тарих

Бұл ралли 1970-ші жылдары маңыздылыққа ие бола бастады, ал Ханну Миккола, Маркку Ален, Тимо Салонен, Томми Мякинен және Маркус Гренхольм сияқты жергілікті батырлар осы раллидегі ең табысты есімдер. Сондай-ақ, Стиг Бломквист сияқты швед жүргізушілері де осы раллиде сәтті өнер көрсетті. Осы раллидің скандинавиялық емес жүргізушілер үшін қиындығы сондай, Уолтер Рёрль (бұл раллиде ешқашан қатыспаған) және Мики Биазион (15 жылдық мансабында осы раллиде бар болғаны екі рет қатысқан) сияқты көрнекті бәсекелестердің сирек немесе мүлдем қатыспауына себеп болды.

1950 жылдар

Финляндия раллиі Монте-Карло раллиі үшін жеделдетілген іріктеу шарасы ретінде басталды; Монте-Карлоға қатысуға ниет білдірген тридцать фин жүргізушісі болды, бірақ фин және шведтердің квотасына сәйкес келетіні тек 14-і ғана еді. Бұрынғыда, қатысушылар Оңтүстік Финляндиядағы Ханко жарысы арқылы анықталған. Бұл жарыстың регламенті Монте-Карло раллиінен мүлдем өзгеше болды, нәтижесінде Финляндияда Монте-Карло сияқты раллиге сұраныс туды. Жеңімпаз Арво Карлссон, Austin Atlantic көлігін басқарды, ең аз айып ұпайы жинап, маршрут бойындағы және дөңгелекке шығу мен үдеу сынақтарындағы мақсатты уақытқа ең жақын болды. 1952 жылғы жарысқа Хельсинки балама старт алаңы ретінде қосылды, ал қатысушылар саны 48-ге дейін артты. Эйно Эло жолды, үдеу және тежеу сынақтарын айыпсыз аяқтаған жалғыз жүргізуші болды. 1953 жылы Оулу үшінші старт алаңы ретінде қосылды, ал 66 экипаж 2200 шақырымдық қашықтықты екі минуттық интервалмен бастады. 1954 жылғы раллиге «Мың көлдер раллиі» деген халықаралық атау берілді. Енді он бір старт қаласы болды, олардың бірі – көршілес Швециядағы Сундсвалл. 1955 жылы жарыс қазіргі заманғы ралли жарысының форматына жақындады; арнайы кезеңдердің саны он бірге дейін артты, бұл еуропалық раллилер арасындағы рекордты көрсеткіш. Эло және Peugeot бұл жарыстың алғашқы екі мәрте жеңімпаздары атанды. 1956 жылғы раллиде 19 кезең болды. 1957 жылы раллиде шетелдік қатысушылардың рекордты саны тіркелді, ал ұйымдастырушылар маршалдардың жүргізушілермен байланысуына көмектесетін қол тілі жасады. Осы жарыс Финляндия мен Швеция арасындағы халықаралық ралли жарысын басталды, ал тұманды түнді күрделі қисыққа жеті жүргізуші ұшырап, жарыстан шықты. Ағайынды Осму және Эйно Калпала Alfa Romeo Giulietta TI көлігімен үшінші рет жеңіске жетті, бұл итальяндық автомобильдің алғашқы жеңісі болды. 1959 жылы «Мың көлдер раллиі» Еуропа ралли чемпионатының күнтізбесіне енгізілді. Бұл сондай-ақ алғашқы Финляндия ралли чемпионатының есебіне алынған төрт раллидің бірі болды.

1960 жылдар

1960 жылғы 1000 көлдер раллиіне 85 қатысушының шамамен жартысы шетелден келді. Ралли Карл Отто Бремердің (Финляндия) Saab машинасымен үштік жеңіске жетіп аяқталды, бірақ фин жүргізушілерінің ең үздігі ашылу кезеңі Харью төбесінен кейін ғана оныншы орынға ие болды. 1960 жылдардың соңында 1000 көлдер раллиі раллидегі "Ұшқан финдердің" бірінші буынының үстемдігіне түсті. 1961 жылы Рауно Аалтонен Паули Тойвоненді жеңіп, ал 1962 жылы Тойвонен жеңімпаз атанды. Эско Кейнанен мен Райнер Эклунд Škoda Felicia көлігімен екінші орынды иеленді. 1962 жылғы жарысқа рекордтық 104 жүргізуші қатысты. Жиырмаға толмаған Симо Лампинен 1963 және 1964 жылдары швед Том Траннан озып, қатарынан екі рет жеңіске жеткен алғашқы жүргізуші болды. 1000 көлдер раллиіне қызығушылық арта түсті. Бұл Монте-Карло раллиінен кейін ең жақсы ұйымдастырылған ралли жарысы және көрермендер саны бойынша Финляндияның ең ірі спорттық шарасы ретінде танылды. 1965 жылы жаттығуларға рұқсат болғандықтан, жылдамдық бұрынғыдан да жоғары болды. 1965 жылы апат салдарынан бір көрермен қаза тапты. 1967 жылы 2000-нан астам, ал 1968 жылы 3000-нан астам адам қатысты. Ұйымдастырушылар мен қиыршық тас жолдар 200-ге жуық машинаны қабылдай алмағандықтан, 1965 жылы 173 қатысушының тек 130-ы ғана жарысқа іліккеніне рұқсат алды. Қатысушылар санымен қатар, он жыл бойы зейнеткерлікке шыққандардың саны да үнемі өсті, ал 1966 жылы 115 жүргізушінің шамамен жартысы 26 кезеңді аяқтамады.

1970 жылдар

1970 жылғы «1000 көлдер» раллиі 52 кезеңнен тұрды, олардың жалпы ұзындығы 460 шақырымды құрады. Шамамен 350 000–500 000 көрермен Микколаның Мякиненнің қатарынан үш рет жеңіске жеткенімен теңдестірілгенін тамашалады. Дегенмен, бұл жарысқа шетелдік қатысушылардың саны азайды, халықаралық баспасөз бұл азаюды финдердің өздерінің жолдарында жеңудің қиындығымен байланыстырды. 1971 жылы раллиде швед жүргізушісі үшінші рет жеңіске жетті; Стиг Бломквист Тапио Райнио мен Маркку Аленді шамалы басып өтті. 1972 жылғы жарыста арнайы кезеңдердің ұзындығы шамамен 700 шақырымға дейін ұлғайтылды. Ювяскюля қалалық аймақта жарыс өткізуге тыйым салғандықтан, дәстүрлі Харью төбесі ралли маршрутынан алынып тасталды. «1000 көлдер» раллиі Әлем ралли чемпионатының алғашқы кестесіндегі бес еуропалық раллидің қатарында болған жоқ. Ол Альпілік ралли («Coupe des Alpes»), Австриялық Альпілік ралли («Österreichische Alpenfahrt»), Польша раллиі және Португалия раллиімен бірге қалған үш еуропалық кешенге таласты. Әлем чемпионаты мәртебесі 13 елден келген 50-ге жуық командадан тұратын күшті халықаралық қатысушылар алаңын қайтадан әкелді. 1974 жылғы жарыста Әлем ралли чемпионатындағы алғашқы қайғылы оқиға орын алды. Оунинпохьядағы апатта алған жарақатынан көлік жүргізушісінің көмекшісі Сеппо Ямся қаза тапты. 1975 жылы ралли маршруты қайтадан құпияға айналды және жарысқа дайындық жаттығуларына қатаң шектеулер қойылды. Миккола рекордтық бесінші жеңіске жетті, ал Toyota жапондық өндірушілердің арасында бірінші болып бұл жарыста жеңіске жетті. 1977 және 1978 жылғы раллилер WRC-ден басқа, жүргізушілер әлем чемпионатының алдындағы FIA ралли жүргізушілері кубогының да бөлігі болды. 1978 жылы трасса Куопиоға дейін созылды, нәтижесінде 45 арнайы кезеңнің 25-і жаңа болды. 1979 жылғы «1000 көлдер» раллиі қабылданған өтінімдердің ең көп санын – 150-ге жеткізді, ал барлық 134 қатысушы раллиді бастауға мүмкіндік алды. Енді әлем чемпионатының ұпайлары жүргізушілерге де, өндірушілерге де берілді. Fiat-тың Алені Ari Vatanen және болашақ чемпион Бьёрн Вальдегардтан оқсып өтіп, жарыста үшінші рет жеңіске жетіп, ең көп ұпай жинады.

1980 жылдар

1980 жылғы маусымда 1000 көлдер раллиі өндірушілер арасындағы әлем чемпионаты мәртебесін жоғалтты және тек жүргізушілер арасындағы әлем чемпионаты ретінде бірінші және соңғы рет өткізілді. Раллиде Ювяскюля қаласының орталығында өткен Харжу асфальт кезеңі қайтадан пайда болды. 1980 жылы әлемде алғаш рет іс-қимыл және қауіпсіздік туралы нұсқаулар шығарылғанмен, 1980-жылдардың басында бірнеше ауыр апаттар орын алды. 1981 жылғы раллиде австриялық жүргізуші Франц Виттман төртінші кезеңнің финишінен кейін Audi Quattro көлігінің бақылауын жоғалтып, кезең аяқталуына жауапты бес адамды қағып кетті. «АКК Моторспорт» төрағасы Рауль Фалин ауруханаға жеткізілгеннен кейін жарақаттарынан көз жұмды. Ол бірнеше рет машинасын аударып, рұқсат етілмеген аймақта тұрған көрермендерге соқтығысты. Барлығы 150-ден астам қатысушы тексеруден өтті. Көшбасшы Audi зауыттық жүргізушілері Ханну Миккола мен Стиг Бломквист арқылы бірінші және екінші орындарды иеленді, командалық бұйрықтар оларды жарыстың соңғы жартысында өз орнында ұстады. 1983 жылғы раллиде 180 көлік қатысты, олардың жүзден астамы финиш сызығына жетпеді. Миккола Бломквисті еңсеріп, бұл жарыстағы жеңістерінің санын жетіге жеткізді, бұл көрсеткіш бүгінгі күнге дейін сақталып тұр. Микколаның Оунинпохья кезеңіндегі уақыты 11:56 болды, бұл төрт жыл бұрынғы көрсеткішін 52 секундқа асып түсті. 1984 жылы жарты миллионнан астам көрермен күтілді және шамамен 5000 маршал тағайындалды. Ватанен жарысты жеңіп алды, ал Peugeot Group B класындағы соңғы екі жылдағы табысын жалғастырды, Тимо Салонен 1985 және 1986 жылдары жеңіске жетті. 1985 жылғы жарыс жүргізушілер арасындағы әлем чемпионатының алғаш рет Финляндияда шешілгенімен танылды; Салонен үш раллиге дейін титулға ие болды. 1986 жылы маршрут орташа жылдамдықты FISA шектеуінің 110 км/сағ деңгейіне жақындату үшін өзгертілді. Көшбасшы жүргізушілер лимиттен жиі асып түссе де, FISA ұйымдастырушыларға 10 пайыздық икемділік берді. 1988 жылғы жарысқа 214 жүргізуші тіркелді, ал ұйымдастырушылар 200 жүргізушіні жарысқа қатысуға жіберді. Монако князі Альберт II жарысты тамашалау үшін келді және бұрынғы Аленнің Lancia көлігінде бірнеше кезеңдерді жүргізуді жоспарлады. Жарыс тарихындағы ең тартысты бәсекелердің бірінде Toyota-ның Юха Канккуненің Lancia-ның Маркку Аленнен 39 кезеңнің 33-інен кейін екі секундқа ғана озып кетті. Бірақ келесі кезеңде Канккуненнің қозғалтқышы істен шықты.

1990 жылдар

1990 жылы 40 жылдығына арналған шара Тампереге дейінгі маршрутпен өтті және шамамен 450 000 – 500 000 көрерменді қамтыды. Toyota-ның испандық пилоты Карлос Сайнц Финляндия мен Швециядан тыс раллиде жеңіске жеткен алғашқы бәсекелес атанды. Ол апта басында Весала кезеңінде түнгі жаттығу барысында апатқа ұшырап, жеңіл жарақат алған еді. Сайнцтің жетістігі көп ұзамай қайталанды: 1988 жылы тұңғыш рет подиумға көтерілген француз пилоты Дидье Ауриоль 1992 жылы Лансия командаласы Канкуненді жеңіп, бірінші орынды иеленді. Канкунен 1993 жылы үш жылдың ішінде екінші рет жеңіске жетті. 1994 жылы ралли Neste 1000 Lakes Rally деп атала бастады, себебі Neste титулдық демеуші болды. Жамсадағы Химос тау шаңғысы курортының еңісінде жаңа супер арнайы кезең салынды және ол көрермендердің арасында тез танымал болды. 1994-1996 жылдар аралығында WRC кезеңдерінің ауысуына байланысты 1995 жылғы Финляндия раллиі 2 литрлік әлем кубогының (әдетте Формула 2 деп аталады) бөлігіне ғана кірді. Осының салдарынан көрермендер саны азайды. Оқиға трагикалық жағдаймен де сүйемелдеді. Жаңбырлы және желді Хасси кезеңінде 20 жастағы көрермен Бруно Тири басқарған «нөлдік» машинаның келе жатқанын естімеді. Соққыға ұшырап, ауаға көтерілгеннен кейін, ол бұрылыстан тысқары шығып, жол белгісіне және бетон тосқағышқа соқтығысты. 45 жастағы бельгиялық турист Людо Брайерге 38 минут ішінде жедел жәрдем көрсетілді, бірақ алған жарақаты салдарынан көп ұзамай қайтыс болды. Салтанатты марапаттау рәсімінде Орталық Финляндияның пилоттары тұғырға көтерілді: Томми Мякинен Канкунен мен Ярмо Китолехтодан озып үшінші рет қатарынан жеңіске жетті. 1997 жылы AKK Motorsport маркетингтік компаниясы ұйымдастырушылықты өз мойнына алды, ал WRC командалары жарыс қауіпсіздігіне атқарылған жұмысы үшін марапатталды. Гиппоста жаңа супер арнайы кезең және 1600 орындық VIP аймағы салынды. Келесі жылы командалар жарысты «Жылдың раллиі» деп таныды. Жарысқа қатысушылардың арасында 1997 жылы 33-ші, ал 1998 жылы 24-ші орын алған хоккей жұлдызы және автоспорт жанкүйері Теему Селянне де болды. Бұл шара он жыл бойы экологиялық сынға ұшырады: 1997 жылы наразылық акцияларына шамамен жүз адам, ал 1998 жылы екі жүздей адам қатысты. 1997 жылы Jyväskylä университетінде AKK, Jyväskylä және Rally Finland қаржыландыруымен жүргізілген зерттеуде экологиялық әсері шағын деп бағаланды; ралли машиналарының, тікұшақтардың және динамиктердің шуы ең үлкен зиянды келтіретін фактор деп есептелді. 1999 жылы Харью маршруттан алынып тасталды, ал Руухимяки кезеңінің ең жылдам үш пилотына қосымша ұпайлар берілді, бұл жарыс Yle телеарнасы арқылы әлемнің миллиондаған көрермендеріне тікелей эфирде көрсетілді.

2000 жылдар

Жылдар бойы раллидің Ювяскюлядан Оңтүстік Финляндияға жақсырақ жағдайлар үшін көшуі туралы әңгімелер тарағаннан кейін, Тампере 1999 жылдан кейін шараны қабылдау ниетін білдірді. Ювяскюля шараны сақтап қалды, бірақ штаб-пәтер жаңадан салынған Paviljonki конгресс және сауда-көрме орталығына көшірілді. Бұрын Лаявуори 30 жыл бойы жарыс орталығы болып қызмет еткен. 2000 жылы Финляндия раллиінің 50-ші мәресінде Peugeot-тің Маркус Гренхольм жеңіске жетіп, бұл жарыста үстемдік танытты. 2002 жылы ағылшын Ричард Бернс командаласы Гренхольмға қарсы тұрып, раллиде жеңіске жеткен үшінші скандинавиялық емес қатысушы болуға тырысты, бірақ жарысқа көшбасшылық етіп тұрғанда Оунинпохьядағы секіруде көлігі бұзылып қалды. Келесі шетелдік жеңімпаз келесі жылы Ford командасының эстондық пилоты Маркко Мартин болды. Бұл жарыстың тарихында алғаш рет фин пилоттарының ешқайсысы жүлделі үштікке ілеспеді. 2004 жылы Финляндия раллиі үшінші жыл қатарынан «Жыл раллиі» атағын жеңіп алды. Лахти жарысқа қатысқанына қарамастан, Ювяскюляны ралли штаб-пәтері ретінде сақтап қалу туралы бірауыздан шешім қабылданды. 2005 жылы Гренхольм әлемдік раллидегі ең жоғары орташа жылдамдық бойынша рекорд орнатты, ол әлі де күшінде. 2007 жылғы Финляндия раллиінде Гренхольм Микколаның жеңіс рекордын қайталады және бір WRC жарысын жеті рет жеңіп алған алғашқы пилот атанды. 2008 жылғы раллиде Себастьен Лёб скандинавиялық емес жеңімпаздар тізіміне енді. Бұл сондай-ақ Citroën үшін 1962 жылдан бергі алғашқы жеңіс болды. 2009 жылы Әлемдік ралли чемпионаты кезеңдерді ауыстыру жүйесін қайта енгізгеннен кейін, Финляндия раллиі WRC промоутері International Sportsworld Communicators (ISC) компаниясымен бес жылдық келісімшартқа қол қойды, бұл шараның жыл сайын күнтізбеде қалуын қамтамасыз етті. 2010 жылғы жарыста маңызды өзгеріс болды: ралли үш күннің орнына екі күнге қысқартылып, сенбі күні аяқталды. Ford командасының фин пилоттары Микко Хирвонен мен Яри-Матти Латвала 2009 және 2010 жылдары дебюттік үй жеңістерін тойлады. 2011 жылғы Финляндия раллиінде Лёб екі рет жеңіске жеткен алғашқы фин емес пилот болып тарихқа енді. Шара Оңтүстікке қарай Лахтиге дейін кеңейтілді және маршрутқа классикалық ралли көліктері қосылды, өйткені кейбір кезеңдер Лахти тарихи раллиінің бөлігі болды.

Географиялық ерекшеліктері

Финляндия раллиі тегіс және кең қиыршық тас жолдар, көптеген үлкен секірулер (немесе юмптар) және соқыр төбелермен танымал. Бұл әлемдік ралли чемпионатындағы ең жылдам ралли болып табылады, 2015 жылы орташа жылдамдығы 125,4 км/сағ құрады. Орташа жылдамдық бойынша әлемдегі ең жылдам тоғыз раллидің сегізін Финляндия раллиі құрайды. Көптеген секірулердің болуы салдарынан "Мың секірудің раллиі" деген лақап аты берілді. Формула-1 әлем чемпионы Кими Райкконен бұл жарыстың "қиыршық тас жолдарда асфальтта жүргендей сезім беретінін" айтты. "Сидней Морнинг Геральд" газетінің мәліметінше, бұл жолдар әлем чемпионатындағы ең жақсы жолдар саналады. Жоғары жылдамдықтағы бұрыштар көбінесе ағаштармен қоршалғандықтан, жарыста жеңіске жету үшін мұқият жасалған бағыт карталары және дұрыс жарыс жолдары қажет; кішкентай қателіктер үлкен апаттарға әкелуі мүмкін. Монте-Карло раллиі мен Уэльс раллиі ғана одан көп қатысушыны тартқан. Уэльс ГБ раллиімен бірге, бұл ралли WRC тарихындағы барлық маусымдардың дерлік біреуінде болған жалғыз жарыс. WRC командалары Финляндия раллиін 1998, 2002, 2003 және 2004 жылдары "Жыл раллиі" деп таныды. 2005 және 2006 жылдары Оунинпохья кезеңі екі бөлікке бөлінді, себебі Петтер Солберг 2004 жылы FIA-ның ең жоғары орташа жылдамдық шегін (130 км/сағ) асырып кеткен. 2007 жылы ереже өзгертілді және Оунинпохья қайтадан толық нұсқада өткізілді, бірақ ұйымдастырушылар үш шиканды қосты. Дегенмен, 2008 жылы бұл кезең маршруттан шығарылды. "AKK Sports" компаниясының басқарушы директоры Ярмо Махонен: "Бұл мәселе өткен жылы FIA-мен талқыланды, сол кезде біз Оунинпохьяны маршрутымыздың бір бөлігі ретінде сақтап қалдық. Осы жылы қауіпсіздік мақсатында оны жоюға мәжбүрміз", - деді. 2012 жылы Оунинпохья кезеңі қайтадан маршрутқа қосылды және сонымен қатар күш кезеңі ретінде де өткізілді. Кезеңнің биіктігі 97 метрден 180 метрге дейін ауыспайды.