Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фин ралли жүргізушісі (1956–1986)
Finnish rally driver (1956–1986)
Анри Паули Тойвонен (25 тамыз 1956 – 2 мамыр 1986) – фин ралли жүргізушісі, Ралли Финляндияның туған жері – Ювяскюля қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Паули 1968 жылы Porsche үшін Еуропа ралли чемпионы атанды, ал інісі Харри кәсіби трек жарысының жүргізушісі болды. Тойвоненнің әлем ралли чемпионатындағы алғашқы жеңісі 1980 жылы Ұлыбританиядағы Ломбард RAC раллиінде Talbot Sunbeam Lotus көлігімен, 24 жасқа толғаннан кейін тіркелді. Ол өзінің елдесі Жари Матти Латвала 2008 жылы Швеция раллиінде 22 жасында жеңіске жеткенге дейін әлем раллиінде жеңіс алған ең жас жүргізуші болып табылды. Opel және Porsche үшін жүргізгеннен кейін Тойвонен Lancia командасымен келісімшарт жасады. 1985 жылдың басында "Коста Смеральда" раллиінде жарақат алғанына қарамастан, ол сол жылдың соңында раллиге қайта оралды. Ол маусымның соңғы жарысы – RAC раллиінде, сондай-ақ 1986 жылғы маусымның ашылу кезегінде, әкесінің дәл 20 жыл бұрын жеңген Монте-Карло раллиінде жеңіске жетті. Тойвонен 1986 жылдың 2 мамырында Корсикадағы Тур де Корсе раллиінде жетекшілік етіп келе жатып апатқа ұшырап қайтыс болды. Оның американдық навигаторы Серджо Кресто да Lancia Delta S4 көлігінің тік жарға құлауынан және жарылуынан қаза тапты. Апатқа куәгерлер болған жоқ, көліктен тек қараңғыланған каркас қалды, себебін анықтау мүмкін болмады. Бірнеше сағаттан кейін FISA президенті Жан Мари Балестр келесі маусымда қуатты B тобының ралли көліктерін жарысқа қатысудан тыйым салды, осымен раллидің суперкар дәуірі аяқталды. Тойвонен мансабын трек жарысынан бастады және асфальтта да өте бәсекеге қабілетті болды. Ол Еуропалық төзімділік чемпионатының жарысында сәтті өнер көрсетті, Эдди Джорданнан мақтау алды, оның Формула 3 командасында бірнеше рет қонақ жүргізуші ретінде қатысты және наурыз айында Гран-при үшін Формула 1 сынағында жақсы өнер көрсетті. Жыл сайын өткізілетін Чемпиондар жарысы, бастапқыда Тойвоненнің құрметіне ұйымдастырылған, жеңімпаз жеке жүргізушіге Анри Тойвоненнің естелік кубогын табыс етеді.
Henri Pauli Toivonen (25 August 1956 – 2 May 1986) was a Finnish rally driver born in Jyväskylä, the home of Rally Finland. His father, Pauli, was the 1968 European Rally Champion for Porsche and his brother, Harri, became a professional circuit racer. Toivonen's first World Rally Championship victory came with a Talbot Sunbeam Lotus at the 1980 Lombard RAC Rally in Great Britain, just after his 24th birthday. He had the record of being the youngest driver ever to win a world rally until his countryman Jari Matti Latvala won the 2008 Swedish Rally at the age of 22. After driving for Opel and Porsche, Toivonen was signed by Lancia. Despite nearly ending up paralysed at the Rally Costa Smeralda early in 1985, he returned to rallying later that year. He won the last event of the season, the RAC Rally, as well as the 1986 season opener, the Monte Carlo Rally, which his father had won exactly 20 years earlier. Toivonen died in a crash on 2 May 1986 while leading the Tour de Corse rally in Corsica. His American co driver, Sergio Cresto, also died when their Lancia Delta S4 plunged down a ravine and exploded. The crash had no close witnesses and the only remains of the car were the blackened spaceframe, making it impossible to determine the cause. Within hours, Jean Marie Balestre, then President of the FISA, banned the powerful Group B rally cars from competing the following season, ending rallying's supercar era. Toivonen started his career in circuit racing and was also very competitive on tarmac. He raced successfully in a European Endurance Championship event, achieved praise from Eddie Jordan, in whose Formula Three team Toivonen made a few guest appearances, and impressed in his Formula One test for March Grand Prix. The annual Race of Champions, originally organised in Toivonen's memory, awards the winning individual driver the Henri Toivonen Memorial Trophy.
Ерте мансап
Тойвоненнің ралли спортына ерте жасынан бері тығыз байланысы болды. Ол 1951 жылдан бері Финляндия раллиі өткізіліп келетін Ювяскюля қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, Паули Тойвонен, табысты халықаралық ралли драйвері болды, ол Монте-Карло, 1000 көл және Акрополис раллилерінде жеңіске жетіп, 1968 жылғы Еуропа ралли чемпионы атанды. Анри Тойвонен бес жасында машина жүргізуді үйренді, бірақ раллилік байланыстарына қарамастан, жарыс жолындағы жарыстардан бастады. Ол картпен айналысып, турингтік автомобильдердегі Финляндия кубогын жеңіп алды, содан кейін Formula Vee-ге ауысты және алғашқы жылында Скандинавия чемпионатының бір кезеңінде жеңіске жетті. Тойвонен келесі жылы Formula Super Vee-ге өтіп, Еуропа чемпионатының бір кезеңінде жеңіске жетті, сондай-ақ 1977 жылы Formula Vee класындағы Финляндия чемпионы атанды. Оның отбасы жарыс жолындағы қауіпсіздік туралы алаңдағандықтан, ол толық уақытты раллиге ауысты. Тойвоненнің картын алты жасар Мика Хаккиненнің ата-анасы сатып алды, ол кейін екі рет Формула-1 әлем чемпионы болды. Сол кездегі Финляндия заңнамасына сәйкес, жаңа жүргізушілердің ашық жолдағы ең жоғары жылдамдығы шектелгендіктен, Тойвонен 19 жасқа толғанға дейін раллиде қатыса алмады. Жарыс жолындағы карьерасына назар аудара отырып, ол екі жылдан кейін екінші әлем раллиіне қатысып, 1977 жылғы 1000 көл раллиінде Chrysler Avenger-де бесінші орынды иеленді. Тойвонен 1978 жылғы маусымын Арктика раллиінен бастады, бұл Еуропа ралли чемпионатының екінші кезеңі және 1979 жылы құрылған ресми драйверлер әлем чемпионатының алдындағы "Драйверлер үшін FIA кубогы", Дүниежүзілік ралли чемпионатының бөлігі болды. Ол екінші орынды иеленді, Ари Ватаненнен 3:41 минутқа қалып қойды, ал Кубокты жеңіп алған Маркку Аленнен жеті минуттан асып түсті. Тойвонен Citroën үшін екі әлем чемпионаты раллиіне қатысты. Ол екі жарысты да аяқтамаса да, оның жүргізу шеберлігі назар аударды; жеке Porsche командасы Тойвоненге 1000 көл раллиі үшін машина ұсынды, сондай-ақ Chrysler Lombard RAC раллиі үшін ұсынды. Өзінің туған жерінде өткен жарыста Тойвонен қозғалтқыштың бұзылуына байланысты жарыстан шықты, бірақ RAC раллиінде тоғызыншы орынды иеленді.
Toivonen had strong ties to rallying at an early age. He was born in Jyväskylä, the city which has hosted the Rally Finland since 1951. His father, Pauli Toivonen, was a successful international rally driver who would go on to win the Monte Carlo, 1000 Lakes and Acropolis rallies and become the 1968 European Rally Champion. Henri Toivonen learned to drive when he was five years old, but despite his rallying connections, started competition in circuit racing. He began with karts and won the Finnish Cup in touring cars before switching to Formula Vee, winning one round of the Scandinavian Championship in his first year. Toivonen graduated to Formula Super Vee the following year and won a round of the European Championship, as well as becoming the 1977 Finnish Champion in the Formula Vee class. Due to his family's concerns about the safety of circuit racing, he switched to rallying full time. Toivonen's kart was purchased by the parents of a 6 year old Mika Häkkinen, who would later be a two time Formula One World Drivers' Champion. Due to Finnish legislation, which at that time limited new drivers to a top speed of on open roads, Toivonen was unable to compete in rallying until he was 19 years old. While still focusing on his circuit racing career, he competed in his second world rally two years later and finished fifth in the 1977 1000 Lakes in a Chrysler Avenger. Toivonen started his 1978 season at the Arctic Rally, the second round of both the European Rally Championship and World Rally Championship's "FIA Cup for Drivers", the predecessor to the official drivers' world championship which was established in 1979. He finished second, 3:41 minutes behind Ari Vatanen, and over seven minutes ahead of Markku Alén, who would go on to win the Cup. Toivonen went on to compete in two world championship rallies for Citroën. Although he did not finish either event, his driving attracted attention; a private Porsche team offered Toivonen a car for the 1000 Lakes Rally, as did Chrysler for the Lombard RAC Rally. At his home event, Toivonen had to retire due to an engine failure, but he finished ninth at the RAC Rally.
Талбот (1980-81)
Тойвоненнің ірі автокөлік өндірушісінің "зауыттық" командасында жүргізуші ретінде алғашқы маусымы көбінесе сынақ жылы болды. Ол маусымды қаңтарда Арктика раллиінде жеңіспен бастады. Жақсы нәтижелерге үміттене отырып, команда Тойвоненді маусым бойы үш түрлі серіктес жүргізушімен жұптастырды: Антеро Линдквист, Пол Уайт және Нил Уилсон. Сан-Ремодағы келесі раллиде Линдквистпен бірге Тойвонен бесінші орынды иеленді. Қараша айының соңында Тойвонен, бұл жолы Уайтпен серіктес болып, сарапшылар мен көрермендерді таң қалдырды – ол төрт минуттан астам айырмамен екінші орын алған Ханну Микколадан озып, Lombard RAC раллиінде жеңіске жетті. Тойвоненнің де, Талботтың да раллиде бәсекеге қабілетті болады деп күтілмеген. Autosport журналында раллиге үш күн қалғанда жарияланған сұхбатында Тойвоненнің өзі жеңіске таласуды күтпеген:
Toivonen's first season driving for a major car manufacturer's 'works' team was largely a trial year. He started the season by winning the Arctic Rally in January, In hopes of better results, the team partnered Toivonen with three different co drivers during the season: Antero Lindqvist, Paul White and Neil Wilson. At the next rally in Sanremo with Lindqvist, Toivonen finished fifth. In late November, Toivonen, this time partnered by White, surprised both experts and spectators by winning the Lombard RAC Rally, over four minutes ahead of runner up Hannu Mikkola. Neither Toivonen nor Talbot were expected to be competitive in the rally. In an interview published in Autosport three days before the rally started, Toivonen himself had not expected to challenge for the win:
2 мамырдағы екінші кезеңде, 18-ші кезеңнің жетінші шақырымында, Corte–Taverna учаскесінде Тойвоненнің Lancia машинасы қоршауы жоқ тік сол жақ бұрылыста жолдан шығып кетті. Көлік тік жарға құлап, шатырымен төңкерілді. Жүргізуші орнамасының астындағы алюминий отын бакі қызыл ағаштардың соққысынан жарылып, өртке ұшқан. Кресто отбасылық өмір сүрген, ұлы Маркус пен қызы Арла болған, ал Сантос отбасы жоқ, жалғыз болған. Жоспарланған Group S тобы да тоқтатылып, өндірушілер жарыса алмайтын көліктермен қалды. Audi және Ford бірден Group B жарысынан бас тартты, бірақ басқа командалар маусым соңына дейін қатысты. Тур де Корсе келесі күні жалғасты, ал Бруно Саби өзінің Peugeot 205 Turbo 16 E2 көлігімен жеңіске жетті. Сантос пен Тойвоненнің апаттарына дейін көптеген сарапшылар мен жүргізушілер жүргізушілердің өте қуатты көліктерін бақылауға шамасы келмегендіктен апаттар болатыны туралы ескерткен. FISA проблеманы тым кеш мойындағаны үшін сынға ұшырады. Group B көліктері "жарысқа тым жылдам" деп сипатталды.
During the second leg, on Friday, 2 May, at the seventh kilometre of the 18th stage, Corte–Taverna, Toivonen's Lancia went off the side of the road at a tight left corner with no guardrail. The car plunged down a ravine and crashed on its roof. The aluminium fuel tank underneath the driver's seat was ruptured by the trees and exploded. and two young children, son Markus and daughter Arla, while Cresto was single with no children. The planned Group S was also cancelled and manufacturers were stuck with cars they could not race. Audi and Ford withdrew from Group B racing immediately, but other teams competed until the end of the season. The Tour de Corse continued the next day and Bruno Saby won with his Peugeot 205 Turbo 16 E2. Prior to Santos' and Toivonen's crashes, many commentators and drivers had warned of accidents resulting from drivers simply being unable to control their powerful cars. FISA was criticised for recognising the problem too late. Group B cars have been described as "too fast to race."
Мұра
Тойвонен еріген (шөң, кір, құм, қар және мұз) және асфальт жабындарымен жүргізуде бәсекеге қабілетті жүргізуші ретінде танымал болды, сондай-ақ трассалық жарыстар мен раллилер арасында таңдау жасау оған қиын болды. Тойвоненнің қазасынан кейін Джордан Формула-1-дегі мүмкіндіктерін бағалады: «Мен оның Формула-1-де чемпион болатынына сенімдімін. Бірақ бұл үшін үлкен сәттілік қажет, ал қазір [оқиғадан кейін] оған ол сәттілік беріле ме екеніне күмән келтіруге болады. Дегенмен, ол Гран-прилерді жеңіп алар еді, оған мен толық сенемін. Соңғы бес раллиде жеңістер мен шығулармен, ол Lancia Delta S4 көлігінде мансабының шыңына жетті, соңында бәсекеге қабілетті және оның жүргізу стиліне сәйкес келетін көлік тапты. Алайда, Тойвонен көлікпен проблемалары бар екенін мойындады: «Мен Lancia көлігімен RAC раллиінде жеңіске жеттім, бірақ оны қалай басқаруды білмедім. Ол өздігінен ойланатын сияқты еді». Бұл бірнеше кезеңде жеңіске жеткізді, бірақ сонымен қатар жүргізу қателіктерінен туындаған бірнеше ауыр апаттарға әкелді. Тойвоненнің мансабы 1985 жылдың басында Коста Смеральда раллиіндегі апаттан кейін дерлік аяқталды. 1985 жыл оның толыққанды WRC маусымы болуы тиіс еді, бірақ Африкадағы өте қиын төзімділік жарыстары – Сафари және Кот-д'Ивуар раллилеріне оның мансабында қатысуға мүмкіндік болмады. Шындығында, Тойвонен Еуропадан тыс ешбір раллиде жарыспады, тіпті 2002 жылға дейін WRC күнтізбесінен алынғанға дейін ең беделді ралли жарыстарының бірі саналған Сафари раллиіне де қатыспады. World Rally Archive-тің Даңқ залы қазір оны «раллилердің ең даулы кезеңдерінің біріне арналған икона» деп атайды. Тойвоненнің денесі Эспоо қаласында жерленген, ол Тойвонен әлі кішкентай болғанда отбасысымен бірге Ювяскюлядан көшіп келген. Корсикада Тойвоненнің жолдан шығып кеткен бұрылысында оған және Серхио Крестоға арналған мәрмәр тақта орнатылды. Ескерткіш орнында әрқашан ашылмаған Мартини бөтелкесі тұрады, бұл Тойвоненнің Мартини демеушілігімен Lancia зауыт командасына сілтеме. Жергілікті тұрғындар күн сайын тақтаға жаңа гүлдер қояды. Шілдеде Италиядағы Марка Тревиджана раллиі Тойвоненнің құрметіне «Генри Тойвоненнің ескерткіші» деп аталды. Төртінші кезеңдегі қайғылы оқиғадан кейін ралли тоқтатылды. 1988 жылы бұрынғы ралли жүргізушісі және тарихтағы ең табысты әйел жарыс жүргізушісі Мишель Мутон Тойвоненнің қазасын еске алу үшін бірінші Чемпиондар жарысын ұйымдастырды. Чемпиондар жарысы бастапқыда ралли жүргізушілеріне ғана арналған, бірақ Формула-1 және NASCAR жұлдыздарының қатысуымен одан да танымал болды. Анри Тойвоненнің есімімен аталған кубок әр жыл сайын жеке жарыстың жеңімпазына табыс етіледі. Тойвоненнің есімін тағы бір кубок – Генри Тойвонен Гранд Атак Трофи, оны Des O'Dell ұйымдастырған Peugeot-тің раллилік сынағы «жас финнің рухын ең жақсы бейнелеген жүргізушіге» табыстады. 2006 жылы Тойвонен Neste Oil Rally Finland-те құрметпен еске алынды. 17 тамызда оның есіміне арналған көрме Jyväskylä Paviljonki-де ашылды. Шараға оның бұрынғы командаласы Маркку Ален, бұрынғы көмекші жүргізушісі Юха Пийронен, қазіргі Ford зауыт командасының басшысы Малкольм Уилсон және оның ағасы Харри Тойвонен қатысты. Харри Тойвонен 2002 жылы жарыс мансабын аяқтады, осымен Тойвонен отбасының 40 жылдық жарыс тарихына нүкте қойылды.
Toivonen was known as a competitive driver both on loose (gravel, dirt, sand, snow and ice) and tarmac surfaces, and he found it difficult to choose between circuit racing and rallying. After Toivonen's death, Jordan weighed in on his chances in Formula One: bquote|I don't know if he would have become a champion in Formula One. It always takes a lot of luck, and now [after the accident] one can doubt if he would have been granted that. But he would have won Grands Prix – of that I'm absolutely sure. With only wins and retirements in the last five of his rallies, he was at the peak of his career in the Lancia Delta S4, after finally finding a car that was both competitive and suitable for his driving style. However, Toivonen admitted having problems with the car: "I may have won the RAC Rally with Lancia, but I just did not know how to drive it. It seemed to have a mind of its own." This led to a number of stage wins but also to several bad accidents resulting from driving mistakes. Toivonen's career almost ended in early 1985, when he was nearly paralysed in the Rally Costa Smeralda accident – 1985 would have been his first full WRC season, excluding the extremely arduous endurance events in Africa the Safari Rally and the Ivory Coast Rally for which he was never entered in his career in fact, Toivonen never did a single rally outside Europe not even the Safari Rally, which was considered one of the most prestigious rally events up until 2002, when it was taken off the WRC calendar. The World Rally Archive's Hall of Fame now names him an "icon for the one of the most controversial periods of rallying." Toivonen was buried in Espoo, where his family moved from Jyväskylä when Toivonen was still very young. In Corsica, a marble slab dedicated to him and Sergio Cresto was placed at the curve where Toivonen drove out. The memorial place always has an unopened bottle of Martini, which is a reference to Toivonen's Martini sponsored Lancia factory team. A local resident puts new flowers by the slab every day. In July, the Rally Marca Trevigiana in Italy was titled "Memorial Henri Toivonen" in honour of Toivonen. The rally was stopped after a fatal accident on the fourth stage. In 1988, former rally driver and arguably the most successful female race car driver in history, Michèle Mouton, organised the first Race of Champions to commemorate Toivonen's death. The Race of Champions was originally restricted to rally drivers, but became even more popular with the introduction of Formula One and NASCAR stars. The Henri Toivonen Memorial Trophy is still awarded to the winner of the individual event every year. Another trophy bearing Toivonen's name was the Henri Toivonen Grand Attack Trophy, which was awarded by Peugeot's Rally Challenge, organised by Des O'Dell, "to the driver who most embodied the spirit shown by the young Finn." In 2006, Toivonen was honoured at the Neste Oil Rally Finland. An exhibition in memory of him was opened on 17 August in the Rally HQ Jyväskylä Paviljonki. The interviewing event was attended by his former teammate Markku Alén, former co driver Juha Piironen, current Ford factory team boss Malcolm Wilson and his brother Harri Toivonen. Harri Toivonen quit his racing career in 2002, ending the 40 year racing history of the Toivonen family.