Кіріспе
Маусымдық әсерлі бұзылыс (МӘБ) – көңіл-күй бұзылыстарының бір түрі, онда жылдың көп бөлігінде қалыпты психикалық денсаулықты сақтайтын адамдар әдетте жыл сайын бір уақытта депрессиялық белгілерді сезінеді. Бұл көбінесе, бірақ әрқашан емес, жаз немесе қыс айларында күн сәулесінің жалпы мөлшерінің азаюымен немесе артуымен байланысты. Жиі кездесетін белгілер: тым көп ұйықтау, энергияның жетіспеуі немесе толыққандай болмауы, және шектен тыс тамақтану. Жазда бұл жағдайға жоғары деңгейдегі алаңдаушылық та қосылуы мүмкін. DSM IV және DSM 5 нұсқаларында бұл бұзылыстың жекеше жағдай ретіндегі статусы өзгертілді: ол енді жеке көңіл-күй бұзылысы ретінде жіктелмейді, бірақ жылдың белгілі бір мезгілінде қайталап пайда болатын және басқа уақытта толыққандай басылатын үлкен депрессиялық бұзылыстың спецификаторы ("маусымдық үлгімен" деп аталады) ретінде қарастырылады. Мамандар бастапқыда күмәнмен қарағанмен, қазір бұл жағдай кең таралған бұзылыс ретінде мойындалған. Алайда, 2016 жылы Ауруларды бақылау орталығы жасаған талдау депрессия мен маусымдық өзгерістер немесе күн сәулесіне ұшырау арасындағы байланыс жоқ екенін көрсеткендіктен, МӘБ-тің дұрыстығы күмәндалған. АҚШ-та МӘБ-ге шалдыққан халықтың үлесі Флоридада 1,4%-дан Аляскада 9,9%-ға дейін жетеді. МӘБ 1984 жылы Норман Э. Розентал және Ұлттық психикалық денсаулық институтындағы оның әріптестері тарапынан ресми түрде сипатталған және аталған.
Тарих
Маусымдық әсерлі дистрессивті бұзылыс (SAD) туралы алғаш рет 1980 жылдардың басында Норман Э. Розентал және оның Ұлттық психикалық денсаулық институтындағы (NIMH) әріптестері жүйелі түрде хабарлаған және атаған. Розентальді бастапқыда солтүстік АҚШ қысының қараңғы күндерінде, яғни полярлық түн деп аталатын депрессияның себебін анықтауға деген ниеті жетеледі. Ол қыс мезгілінде қолжетімді табиғи жарықтың азаюының себеп болуы мүмкін деп болжады. Розенталь және оның әріптестері жарық терапиясын қолдана отырып, плацебомен бақыланатын зерттеуде SAD құбылысын құжаттады, бұл мәселеге стандартты кіріспе болып саналады. АҚШ-та SAD-ты зерттеу 1979 жылы басталды, осы кезде зерттеуші-инженер Герб Керн де қыс айларында депрессияға ұшырағанын байқады. Керн қыста жарықтың жетіспеуі себеп болуы мүмкін деп күдіктенді және бұл идеяны NIMH-дегі дене ритмдерін зерттейтін ғалымдармен бөлісті. Олар қызығушылық танытып, Керннің депрессиясын емдеу үшін жарық қорабын жасауға кірісті. Керн емдеудің алғашқы күндерінен бастап, осылай емделген басқа да пациенттер сияқты, жақсырақ сезінді.
Белгілері мен симптомдары
Маусымдық әсерлі депрессия (МӘД) – үлкен депрессиялық бұзылыстың бір түрі. Осы жағдайға ұшыраған адамдарда үмітсіздік және өзіне сенімсіздік сезімі, суицидтік ойлар, қызығушылықтың жоғалуы, әлеуметтік байланыстан шегіну, ұйқы және тамақтану проблемалары, шоғырлану және шешім қабылдау қиындықтары, либидоның төмендеуі, шаршағыштық немесе алаңдаушылық сияқты байланысты симптомдар пайда болуы мүмкін. МӘД көбінесе қысқы депрессиямен байланыстырылады, бірақ көктемгі әлсіздік немесе басқа маусымдық көңіл-күй өзгерістері де жиі кездеседі. Әрбір жағдай жекелеген ерекшеліктерге ие болғанымен, қысқы МӘД-ден айырмашылығы, көктемгі және жазғы депрессияға ұшыраған адамдар ұйқысыздық, апетиттің төмендеуі және салмақ жоғалту, алаңдаушылық немесе күйбеңдеу сияқты белгілерді көбірек көрсетуі мүмкін. Осындай жағдайларда, маусымдық белгісі бар адамдар қыс айларында үлкен депрессиялық бұзылыс немесе екіполярлық бұзылыстың бір бөлігі ретінде депрессиялық эпизодты бастан өткеріп, жазда жағдайы жақсаруы мүмкін. Биологиялық жыныс арасындағы айырмашылықтар маусымдық үлгімен байланысты клиникалық ерекшеліктерді көрсетеді: еркектерде екіполярлық II бұзылысы және депрессиялық эпизодтардың саны көп, ал әйелдерде жылдам цикл және тамақтану бұзылыстары жиі кездеседі. МӘД-мен ауыратын әйелдердің көптігі бұл жағдайдың репродуктивті функцияны да реттеуі мүмкін екенін көрсетеді, бірақ бұл тұжырым даулы. Серотонинді N-ацетилсеротонинге айналдыра алмайтын егешқұйрықтар (серотонин N-ацетилтрансфераза ферменті арқылы) "депрессияға ұқсас" мінез-құлық көрсетеді, ал флуоксетин сияқты антидепрессанттар серотонин N-ацетилтрансфераза ферментінің деңгейін арттырып, антидепрессантқа ұқсас әсер етеді. Тағы бір теория бойынша, себеп мелатонинмен байланысты болуы мүмкін, ол қараңғыда және ақшыл жарықта сопақ без (эпифиз) арқылы өндіріледі. МӘД солтүстік Финляндия (64°00′N) сияқты Арктика аймағындағы ендіктерде анық байқалады, онда МӘД-тің көрсеткіші 9,5% құрайды. Бұлтты ауа райы МӘД-тің теріс әсерлерін күшейтеді. Көптеген МӘД науқастарының циркадтық ритмі бұзылғандығы және жарық терапиясы осы бұзылысты түзетуге көмектесетіндігі дәлелденген, бұл науқастардың жағдайының жақсаруына себеп болуы мүмкін. Оның симптомдары дистимияға немесе тіпті үлкен депрессиялық бұзылысқа ұқсас. МӘД-мен ауыратын кейбір науқастарда суицид қаупі де бар. Бір зерттеуде аурудың бір кезеңінде 6-35% науқасқа ауруханаға жатқызу қажет болған. МӘД және маусымдық әсерлі депрессияға (МӘӘД) ұшыраған адамдардағы көңіл-күйдің нашарлауын жаттығулар мен ашық ауада белсенділік, әсіресе күннөлді күндері, күн сәулесіне ұшырау арқылы жеңілдетуге болады. Адамның көңіл-күйі мен энергия деңгейінің маусымдармен байланысы тіпті сау адамдарда да жақсы зерттелген.
Диагностика
Америкалық психиатриялық қауымдастығының DSM IV критерийлеріне сәйкес, маусымдық әсерлі бұзылыс жеке бұзылыс ретінде қарастырылмайды. Ол "барыс спецификаторы" деп аталады және оны үлкен депрессиялық ауруы немесе екіполярлық бұзылысы бар науқастардағы үлкен депрессиялық эпизодтардың ағынына қосымша сипаттама ретінде қолдануға болады. "Маусымдық үлгі спецификаторы" төрт критерийге сай болуы керек: жылдың нақты бір мезгілінде депрессиялық эпизодтардың пайда болуы; жылдың нақты бір мезгілінде ремиссия немесе мания/гипомания; осы үлгілер кемінде екі жылға созылуы керек, сондай-ақ осы кезеңде маусымдық емес үлкен депрессиялық эпизодтар болмауы тиіс; және пациенттің өміріндегі басқа депрессиялық эпизодтардан гөрі осы маусымдық депрессиялық эпизодтардың саны көп болуы керек. Мейо клиникасы мелатонин гормоны туралы.
Жарық терапиясы
Мелатонин секрециясының ұзақтығына байланысты фотопериодикалық өзгерістер маусымдық көңіл-күй циклдарының күйзелісіне (САД) әсер етуі мүмкін. Бұл жарық терапиясы САД-ді тиімді емдеуге мүмкіндік береді дегенді білдіреді. Жарық терапиясы жарық қорабын пайдаланады, ол әдеттегі шамға қарағанда әлдеқайда көп люмен шығарады. 10 000 люкстегі жарқын ақ "толық спектрлі" жарық, 480 нм толқын ұзындығындағы 2 500 люкстегі көк жарық немесе 500 нм толқын ұзындығындағы 350 люкстегі жасыл (іс жүзінде, циан немесе көк-жасыл) жарық қолданылады, мұнда біріншісі тарихи тұрғыдан жиірек қолданылған. Жарық терапиясы тиімді. Бір зерттеуде пациенттердің 69% жарық қорабымен емдеуді ыңғайсыз деп тапқан, ал 19% осы себепті емдеуді тоқтатқан. Жарық терапиясын қолданатын науқастар алғашқы аптада жақсаруды сезінуі мүмкін, бірақ бірнеше апта бойы емдеуді жалғастырғанда нәтижелер жақсарады. Көптеген зерттеулер оны жыл бойы емес, бірнеше аптаға созылатын маусымдық емдеу ретінде тиімді деп тапты, осылайша жарыққа жиі түсу табиғи жолмен қамтамасыз етіледі. Немесе үйдің немесе кеңсе терезелеріне күн сәулесін шағылыстыру үшін компьютермен басқарылатын гелиостатты пайдалануға болады. Жарық терапиясы маусымдық әсерлі бұзылысты емдеудің басты әдісі болғанымен, тері рагының қаупіне байланысты ұзаққа созылған тікелей күн сәулесінен немесе ультракүлгін диапазонын сүзбейтін жасанды жарықтан аулақ болу қажет. Жарық терапиясының маусымдық әсерлі бұзылыстың алдын алу үшін қолданылуына қатысты деректер шектеулі. Депрессиялық белгілер пайда болғанға дейін қысқы депрессияны емдеу үшін жарық терапиясын қолдану туралы шешім науқастың емдеуді қалауына байланысты болуы керек. 2006 жылғы Can SAD зерттеуіндегі тікелей салыстыруларға сәйкес, флуоксетин де, жарық терапиясы да САД-ді емдеуде 67% тиімді. Жарық терапиясының протоколын қолданған науқастар клиникалық жақсаруды ертерек, әдетте ем басталғаннан кейін бір апта ішінде көрсеткен. 2021 жылғы Кокран шолуында САД емдеуге арналған екінші буын антидепрессанттарды қарастырғанда, жеткілікті деректер болмағандықтан нақты қорытынды жасау мүмкін болмады және үлкен рандомизацияланған бақыланатын зерттеулер қажет. Модафинил маусымдық әсерлі бұзылу/қысқы депрессиясы бар науқастар үшін тиімді және жақсы көтерілетін ем болуы мүмкін. Тағы бір түсіндірме - адамдар терісіне жеткілікті мөлшерде В ультракүлгіні алғанда, Д витаминінің деңгейі төмендеуі мүмкін. Жарық шамдарын пайдаланудың орнына Д витаминін қабылдауға болады. Алайда, зерттеулерде Қытайдың егде жастағы әйелдерінде де, Ұлыбританияның егде жастағы әйелдерінде де, 6000 ЕД қажет болғанда, 800 ЕД берілгенде, Д витаминінің деңгейі мен депрессиялық белгілердің арасында байланыс болмады. 5-HTP (серотонинді өндіруге көмектесетін аминқышқылы, депрессиямен күресетіндерге көбінесе ұсынылады) да САД симптомдарын емдеуге көмектесетін қосымша ретінде ұсынылған, көңіл-күйді көтеру және ұйқы кестесін реттеу арқылы. Алайда, антидепрессанттар қабылдап жүргендерге 5-HTP қабылдау ұсынылмайды, себебі антидепрессанттар мен қосымшаның үйлесуі серотонинің қауіпті деңгейін тудыруы мүмкін, бұл серотонин синдромына әкелуі мүмкін.
Басқа емдеу әдістері
Пациенттің жағдайына қарай, бір емдеу (мысалы, жарық қорабы) басқа бір емдеумен (мысалы, дәрі-дәрмекпен) бірге қолданылуы мүмкін. Дене шынықтыру депрессияны емдеудің тиімді түрі болып табылады, әсіресе маусымдық көңіл күйдің төмендеуі (SAD) үшін басқа емдеу түрімен бірге қолданғанда. Бір зерттеуде, жүйелі жаттығулар мен жарық терапиясын бірге қолданғанда депрессиялық белгілерді емдеуде айқын тиімділік байқалды. Күндіз 20 минуттық интервалмен аэробтік велосипедте жаттығу жасаған және сондай-ақ УФ-сәулеге бірдей уақыт өткізген пациенттерде жақсы жағдай тез қалпына келді. Маусымдық көңіл күйдің төмендеуін (SAD) алдын алуға бағытталған психологиялық терапиялардың ішінде когнитивтік-мінездік терапия, әдетте ой-пікірлерді жазу, іс-шаралар жоспары және позитивті деректер журналын қамтиды, ең көп зерттелгені болып табылады. Дегенмен, когнитивтік-мінездік терапияның (КБТ) немесе маусымдық көңіл күйдің төмендеуін (SAD) алдын алуға бағытталған басқа психологиялық терапиялардың тиімділігін растайтын нақты дәлелдер әлі де толыққанды жоқ.
Солтүстік елдер
Қысқы депрессия – көптеген скандинавиялық елдердің тұрғындарының көңіл-күйінің түсуімен сипатталатын кең таралған құбылыс. Дегенмен, Исландия бұл ережеден тыс сияқты. Он екі жүзден астам адамды қамтыған зерттеуде екі жыныста да маусымдық әсерлі бұзылыс және маусымдық өзгерістерге байланысты алаңдаушылық пен депрессияның таралу деңгейі күтпегендей төмен екені анықталды. Зерттеу авторлары, Исландия халқының ішіндегі генетикалық факторларға байланысты маусымдық әсерлі бұзылысқа (SAD) бейімділік әртүрлі болуы мүмкін деген болжам жасады. Толығымен исландиялық текті канадалықтарды зерттеу де SAD деңгейінің төмен екенін көрсетті. Соңғы кезде бұл Исландия халқы дәстүрлі түрде көп мөлшерде балық жеуімен байланысты болуы мүмкін деген пікір айтылуда. 2007 жылы Исландияда бір адамға шаққанда жылына шамамен 90 килограмм балық түскен, ал АҚШ және Канадада бұл көрсеткіш шамамен 24 килограммды құрады; генетикалық бейімділіктен гөрі осы факторға байланысты екені айтылады. Жапонияда да ұқсас аномалия байқалады, онда соңғы жылдары балықты тұтыну орташа есеппен бір адамға шаққанда 60 килограммға жуық. Балықта D витаминінің құрамы жоғары. Сондай-ақ балықта докозагексаено қышқылы (ДГҚ) бар, ол түрлі неврологиялық дисфункцияларға көмектеседі.
Басқа елдер
Америка Құрама Штаттарында маусымдық әсерлі бұзылыстың диагнозын алғаш рет 1984 жылы Норман Э. Розенталь ұсынды. Розенталь күнды Оңтүстік Африкадан (қыста бұлтты) Нью-Йоркке көшіп келгеннен кейін, қыс айларында неге шаршап, әлсізденгенін ойлады. Ол жасанды жарыққа ұшырауды арттыру арқылы тәжірибелер жасады және бұл өзгеріс әкелетінін байқады. Аляскада маусымдық әсерлі бұзылыспен ауыратындардың көрсеткіші 8,9% құрайды, ал субсиндромдық маусымдық әсерлі бұзылыс көрсеткіші 24,9% -ға жетеді. 2007 жылы өткізілген сауалнамаға сәйкес, ирландтардың шамамен 20% маусымдық әсерлі бұзылысқа шалдыққан. Сауалнама сонымен қатар әйелдердің ерлерге қарағанда маусымдық әсерлі бұзылысқа көбірек бейім екенін көрсетті. Нидерландыда халықтың шамамен 3% қысқы маусымдық әсерлі бұзылыстан зардап шегеді.