Кіріспе

Имре Лакатостың 1976 жылғы "Дәлелдер мен жоққа шығарулар: Математикалық жаңалықтардың логикасы" кітабы – философ Имре Лакатостың математиканың дамуына қатысты көзқарасын баяндайтын 1976 жылғы еңбегі. Кітап көпжақтар үшін анықталған Эйлер сипаттамасының дәлелін талқылайтын студенттер тобының арасындағы Сократ диалогтары түрінде жазылған. Басты идея – анықтамалар өзгермейтін емес, кейінірек алынған түсініктер, әсіресе сәтсіз дәлелдер негізінде түзетулер қажет етеді. Бұл математикаға тәжірибелік сипат береді. Кіріспе соңында Лакатос математикадағы формализмге қарсы шығу және бейресми математиканың "дәлелдер мен жоққа шығарулар" логикасы арқылы дамитынын көрсету мақсатында екенін түсіндіреді.

Өмірбаян

1976 жылы жарық көрген «Дәлелдер мен жоққа шығарулар» кітабы, оның 1961 жылғы төрт тараудан тұратын докторлық диссертациясы «Математикалық жаңалықтар логикасы туралы эсселер» алғашқы үш тарауының негізінде жазылған. Бірақ кітаптың бірінші тарауы – Лакатостың өзінің 1-тарауының қайта жөнделген нұсқасы, ол алғаш рет 1963-1964 жылдары «Британ ғылым философиясы журналында» төрт бөлімнен тұратын «Дәлелдер мен жоққа шығарулар» деген атпен жарияланған.

Қысқаша мазмұны

Кітапта көптеген маңызды логикалық ойлар түсіндіріледі. Мысалы, леммаға қарсы мысал (сондай аталған "жергілікті қарсы мысал") және шабуылға ұшыраған нақты болжамға қарсы мысалдың (осы жағдайда Эйлер сипатына қатысты "жаһандық қарсы мысал") арасындағы айырмашылық талқыланады. Лакатос эвристикалық стильді қолданатын, басқаша оқулық түрін жақтады. Мұндай оқулық тым ұзақ болады деген пікірге ол былай деп жауап береді: "Осы қарапайым аргументке жауабымыз: көрінелік". Кітап екі қосымшадан тұрады. Біріншісінде Лакатос математикалық жаңалықтар ашудағы эвристикалық процестің мысалдарын келтіреді. Екіншісінде ол дедуктивтік және эвристикалық тәсілдерді салыстырып, кейбір "дәлелдеме тудыратын ұғымдарды" – біркелкі жуықтау, шектелген өзгеріс және өлшенетін жиынның Каратеодори анықтамасын эвристикалық тұрғыдан талдайды. Кітаптағы шәкірттер грек әліпбиінің әріптерімен аталады.

Жариялану тарихы

1976 жылғы кітап әлемнің 15-тен астам тіліне аударылды, оның ішінде қытай, корей, серб-хорват және түрік тілдері бар. 2007 жылы оның қытай тіліндегі екінші басылымы жарық көрді.

Оқытудағы әсері

Бірқатар математика мұғалімдері Лакакостың дәлелдеу және жоққа шығару әдісін сыныпта басқа математикалық тақырыптарды оқыта отырып қолданды. Бұл әдіс жоғары мектептен бастап университет деңгейіндегі студенттерге механикадағы есептерді талдау және шешу жолдарын ұсыну үшін пайдаланылды. Американың математикалық қауымдастығы осы кітапты "бакалавриат математика кітапханалары үшін маңызды" деп санайтын кітаптар тізіміне қосты.