Кіріспе
Манихейшілдіктегі құдайлық ән. Ұлылық – белгілі бір жерде немесе аймақта адамға немесе нысанға әсер ететін жоғары деңгейдегі күй туралы ұғым. Сондай-ақ, өзгелерден жақсы болу қабілетіне ие адамдарға да ұлылық тағайындалуы мүмкін. Бұл ұғымды шектеулі мағынада білдірудің мысалы – «Гектор – ұлылықтың өзі» немесе «Наполеон – соғыс кезіндегі ең ұлы басшылардың бірі». Ал толық мағынада «Джордж Вашингтон өмірінің бойында ұлылыққа жетті» деуге болады, яғни «ұлылық» – нақты және анықталатын сапа. «Ұлы» және «ұлылық» терминдерін қолдану оларды қолданушылардың көзқарасы мен субъективті бағасына байланысты. Кейде адамның, орынның немесе нысанның ұлылығына көптеген адамдар келісе алады, бірақ бұл міндетті емес, және ұлылық туралы түсінік қатаң дауға түсіп, өте ерекше болуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, Еуропада билеушілерге кейде «Ұлы» деген лақап берілген, мысалы, Ұлы Александр, Ұлы Фредерик, Ұлы Альфред және Ұлы Екатерина. Рим консулы және генералы Помпейден бастап, латын тіліндегі эквиваленті – Магнус, мысалы, Помпей Магнус, Альбертус Магнус және Кароль Магнус қолданылды. Ағылшын тілінде латынша magnum opus (сөзбе-сөз «үлкен туынды») термині белгілі бір өнер және әдебиет туындыларын сипаттау үшін қолданылады. 1869 жылы Фрэнсис Гальтонның «Мұрагерлік дарын» еңбегі жарық көргеннен бері, әсіресе 1900 жылдардың басында интеллект сынақтарының қарқынды дамуымен қатар, ұлылық мәселесіне қатысты көптеген әлеуметтік-ғылыми зерттеулер жарияланды. Бұл зерттеулердің көпшілігі өзін сипаттауда «ұлы» терминін қолданбайды, олар атақ, гениальдық, ерекше жетістіктер және т.б. сияқты терминдерге басымдық береді. Тарихи тұрғыдан алғанда, осы тақырыптағы негізгі интеллектуалдық тартыстар табиғат пен тәрбие немесе жеке тұлға мен орта мәселелеріне бағытталған. Бүгінде екі өлшемнің де маңыздылығы барлық тараптармен мойындалған, бірақ олардың салыстырмалы маңыздылығы туралы келіспеушіліктер әлі де зерттеулердің басымдықтарында көрініс береді.
the song
Greatness is a concept of a state of superiority affecting a person or object in a particular place or area. Greatness can also be attributed to individuals who possess a natural ability to be better than all others. An example of an expression of the concept in a qualified sense would be "Hector is the definition of greatness" or "Napoleon was one of the greatest wartime leaders". In the unqualified sense it might be stated "George Washington achieved greatness within his own lifetime", thus implying that "greatness" is a definite and identifiable quality. Application of the terms "great" and "greatness" is dependent on the perspective and subjective judgements of those who apply them. Whereas in some cases the perceived greatness of a person, place or object might be agreed upon by many, this is not necessarily the case, and the perception of greatness may be both fiercely contested and highly idiosyncratic. Historically, in Europe, rulers were sometimes given the attribute "the Great", as in Alexander the Great, Frederick the Great, Alfred the Great and Catherine the Great. Starting with the Roman consul and general Pompey, the Latin equivalent Magnus was also used, as in Pompeius Magnus, Albertus Magnus, and Carolus Magnus. The English language uses the Latin term magnum opus, (literally "great work") to describe certain works of art and literature. Since the publication of Francis Galton's Hereditary Genius in 1869, and especially with the accelerated development of intelligence tests in the early 1900s, there has been a vast amount of social scientific research published relative to the question of greatness. Much of this research does not actually use the term great in describing itself, preferring terms such as eminence, genius, exceptional achievement, etc. Historically the major intellectual battles over this topic have focused around the questions of nature versus nurture or person versus context. Today the importance of both dimensions is accepted by all, but disagreements over the relative importance of each are still reflected in variations in research emphases.
Генетикалық тәсілдер
Алғашқы зерттеулер генетикаға күшті баса назар аударды және ұлылықтың қозғаушы күші ретінде интеллектіге бағытталды.
Тұқым қуалайтын данышпандық Галтон (1869)
Франсис Гальтонның 1869 жылғы «Тұқым қуалайтын гениальдық» атты алғашқы зерттеуінде адамдардың «табиғи қабілеттері» биологиялық тұрғыдан айтарлықтай ерекшеленеді деген пікір айтылды. Осы қатардың ең жоғары сатысында тұрғандар, яғни гениальды тұлғалар, өз буындарының көшбасшылары мен үлкен жетістіктерге жеткендеріне айналады. Бұл тезисті дәлелдеу үшін Гальтон «Белгілі отбасылық желілер» деп атаған, ғылымдағы Бернулли, Кассини, Дарвин, Гершель және Юсье, ал музыкадағы Бах сияқты гениальды тұлғалардың жиынтығын көрсететін деректерді жинады. Содан кейін Гальтон биологиялық байланыстың жақындығын (мысалы, ұл мен немере) және атақты ата-ананың жетістіктерінің деңгейін ескере отырып, көрнекті адамдардың көрнекті туыстары болу ықтималдығын есептеп шығарды. Оның қорытындылары күтілгендей болды: ата-анасы неғұрлым танымал болса (яғни, «табиғи қабілеті» неғұрлым жоғары болса), соғұрлым атақты туыстары болуы мүмкін; ал туыстық байланыс неғұрлым тығыз болса, осы мүмкіндіктер де соғұрлым артады.
300 дарындының алғашқы психикалық белгілері Кокс (1926)
Катарина Кокстың "Үш жүз генийдің ертедегі психикалық қасиеттері" (1926) атты кітабы Гальтонның бағытымен ұқсас болды. Оның ұстазы, Стэнфорд психологиясының профессоры Льюис Терман балалардың интеллектуалдық деңгейі бойынша айырмашылықтарды анықтау үшін әзірлеген әдісті пайдалана отырып, Кокс 301 тарихи тұлғаның балалық және жасөспірімдік кезеңдегі жетістіктерін кодтады, осы жетістіктердің интеллектуалдық деңгейіне және оларды қол жеткізген жасқа сүйене отырып, олардың IQ-сын бағалау мақсатында. Мысалы, Джон Стюарт Милл 3 жасында грек тілін оқыған, 7 жасында Платонды оқыған және 11 жасында математикалық анализді (calculus) үйренген. Осылайша, ол 5 жасында істеген нәрсені орташа адам 9 жас 6 айға келгенде ғана істей алатын болды, бұл Миллдің IQ-сы 190-ға жуық екенін көрсетеді. Кокс ең жоғары IQ көрсеткішіне ие болғандардың танымалдылығы, төмен IQ көрсеткішіне ие болғандарға қарағанда жоғары екенін, сондай-ақ жоғары IQ-сы бар адамдардың жетістіктерінде көбірек жан-жақтылық байқалатынын анықтады. Мысалы, да Винчи, Микеланджело, Декарт, Бенджамин Франклин, Гёте және орташа IQ-сы 160-тан жоғары болған басқа да тұлғалар, Джордж Вашингтон, Палестрина немесе Филип Шеридан сияқты төмен балл алғандарға қарағанда жан-жақтылығымен ерекшеленді. Кокс және Гальтон осы тарихи тұлғалардың жетістіктерінде тәрбиенің, атап айтқанда әлеуметтік-экономикалық жағдай мен білім берудің ролін ескермегені үшін сынға ұшырады.
Мәдениеттік көзқарас
Генийді зерттеу бойынша маңызды антропологиялық зерттеу жүргізілді, және оның себебі автордың Галтонның жұмысына қатысты ұстанымдары болды.
Мәдени өсудің конфигурациялары Кройбер (1944)
Альфред Кробердің "Мәдени өсудің конфигурациялары" (1944) атты еңбегі Гальтон мен Кокс сияқты көптеген тарихи тұлғаларды қарастырды, бірақ мүлдем басқа көзқараспен. Мәдениет антропологы ретінде Кробер Симонтонның сөздерімен айтқанда, "мәдениет адамның қызметінің кез келген есебінде жеке тұлғадан басымдық алады, ал тарихи генийлер де ерекшелік емес" деп санайтын.
Өз тезисін дәлелдеу үшін Кробер "бірнеше ұлттан және тарихи кезеңдерден алынған атақты тұлғалардың ұзақ тізімдерін" жинады, содан кейін оларды бір салаға және ортақ мәдени контекстке топтастырды, мысалы, "Американдық әдебиетінің конфигурациясы". Содан кейін осы топтар ішінде ол өзінің атақтыларын "қатаң хронологиялық тәртіппен" тізімдеді, ең көрнекті тұлғаларды олардың тегінің бас әріптерін пайдаланып анықтады (мысалы, ЭМЕРСОН, ЛОНГФЕЛЛОУ, ПОЕ, ВИТМАН және т.б. жоғарыдағы конфигурацияда). Кробер генийдің ешқашан оқшауланбағанын, керісінше, Симонтонның сөзімен айтқанда, "бір гений көршілес буындардағы үлкен және кішкентай даңққа ие басқаларымен бірігіп келеді" деп тапты. Ол сонымен қатар әр салада тарихи "жоғары нүктелер" мен "төмен нүктелер" бар екенін анықтады. Генийдің пайда болуындағы бұл ауыспалылықтарды отбасылық желі бойынша генетикалық мұрагерлік механизмімен түсіндіру мүмкін емес. Кробер Симонтонның сөздерімен, оның "конфигурациялары" "еліктеуге" байланысты болды: "Генийлер тарихта топтасады, өйткені бір буынның негізгі тұлғалары бірден алдыңғы буынға еліктейді (осылайша) одан әрі өсуге бөгет болатын кемелділікке жетеді". Осы кезде "дәстүр бос еліктеуге айналады, өйткені көптеген шығармашыл ойлар жақсырақ іздейді". Жақындағы зерттеулер осы түсіндірмелермен сәйкес келеді; бірақ Kroeber-дің антропологиялық көзқарасы бойынша, туғаннан бастап ұлылыққа жетуге дейінгі даму процесінің көптеген аспектілері әлі де түсініксіз болып қалады.
Даму әдістері
Ретроспективті зерттеулер, өте көрнектілікке немесе кем дегенде ерекше табыстарға жеткен адамдармен кең ауқымды сұхбаттасуды қамтиды, және олар даму процесін түсінуімізге үлкен үлес қосты. Атап айтқанда, екі зерттеу ерекше көзге түседі.