Кіріспе

Табиғи тіл синтаксисіндегі формализмдер отбасы. Категориялық грамматика – табиғи тіл синтаксисіндегі формализмдер отбасы, олардың негізгі қағидасы синтаксистік құралымдардың функциялар мен аргументтер ретінде бірігуі болып табылады. Категориялық грамматика синтаксис пен семантикалық құрастыру арасындағы тығыз байланысты көрсетеді, себебі ол синтаксистік категорияларды семантикалық типтерге сәйкес қарастырады. Категориялық грамматика 1930 жылдары Казимеж Айдукевич, ал 1950 жылдары Ехошуа Бар-Хиллель және Жоахим Ламбек тарапынан әзірленді. Рихард Монтегюдің жұмысынан кейін 1970 жылдары оған қызығушылық арта түсті, оның Монтегю грамматикасы синтаксисқа ұқсас көзқарас ұсынды. Қазіргі кезде де ол, әсіресе формалды семантика саласындағы маңызды парадигма болып табылады.

Тарихи жазбалар

Категориялық грамматиканың негізгі идеялары Казимеж Айдукевичтің (1935 жылы) және математикалық логиканың поляк дәстүріндегі басқа да ғалымдардың, соның ішінде Станислав Лесневский, Эмиль Пост және Альфред Тарскидің еңбектерінен бастау алады. Айдукевичтің синтаксиске қатысты формалды көзқарасына Эдмунд Гуссерлдің таза логикалық грамматикасы әсер еткен, оны Рудольф Карнап формалдаған. Бұл барлық тілдердің негізгі құрылымы ретіндегі әмбебап логикалық грамматиканың тарихи идеясының дамуын көрсетеді. Бұл тәсілдің маңызды тұжырымдамасы – синтаксистік категориялардың орнына қою мүмкіндігі, сондықтан да бұл грамматика категориялық грамматика деп аталады. Элементтің (мысалы, сөз немесе тіркес) синтаксистік категорияға (сөз класы, тіркес түрі) жататындығы коммутациялық тест арқылы анықталады, ал формалды грамматика осындай тесттердің тізбегі арқылы құрастырылады. «Категориялық грамматика» терминін Йехошуа Бар Хиллель (1953 жылы) енгізген. 1958 жылы Жоахим Ламбек функция түрлерін құрастырушыларды және функцияларды біріктірудің әр түрлі ережелерін формалдайтын синтаксистік есептеуді ұсынды. Бұл есептеу – субструктуралық логика болатындықтан, сызықтық логиканың алға күрсіні болып табылады. Монтегю грамматикасы категориялық грамматика принциптеріне негізделген ағылшын тілі үшін арнайы синтаксистік жүйені пайдаланады. Монтегюдің еңбегі кейде синтаксистік тұрғыдан қызығушылық тудырмаса да, ол табиғи тіл семантикасын формалды түрде өте сәтті қарастыру арқылы категориялық грамматикаға қызығушылықты арттыруға көмектесті. Категориялық грамматикадағы соңғы зерттеулер синтаксистік қамтуды жақсартуға бағытталған. Соңғы жылдары көп назар аударған формализмдердің бірі – Мозес Шёнфинкель мен Хаскелл Карридің ойлап тапқан комбинаторлық логикаға негізделген Стидман мен Сзабольчидің комбинаторлық категориялық грамматикасы. Лингвистикада осыған ұқсас формализмдер де бар, мысалы, типтік логикалық грамматика және абстрактілі категориялық грамматика.

Категориялық грамматиканың жетілдірілуі

Синтаксистік қамтуды жақсарту мақсатында категориялық грамматикаға түрлі өзгерістер енгізілді. Ең көп қолданылатындарының тізімі төменде берілген.

Өзгешеліктер мен кіші санаттар

Категориялық грамматиканың көптеген жүйелері санаттарды кішіге бөледі. Мұны істеудің ең көп таралған жолы – оларды тұлға, жыныс, сан және уақыт сияқты ерекшеліктермен белгілеу. Кейде тек атомдық санаттар ғана осылай белгіленеді. Монтегю грамматикасында функциялық санаттарды бірнеше косымша сызықтарды қолдану арқылы кішіге бөлу дәстүрлі болып саналады, сондықтан A/B және A//B – солдан қолданылатын функциялардың екі түрлі санаты, олар бірдей аргументтерді қабылдайды, бірақ оларды басқа функциялар аргумент ретінде қабылдағанда ажыратуға болады.

Функция құрамы

Функциялардың құрамының ережелері көптеген категориялық грамматикаларға енгізілген. Мұндай ережеге мысал ретінде А/В типіндегі бір компонентті В/С типіндегі бір компонентпен тізбектеу арқылы А/С типіндегі жаңа компонентті құруға рұқсат ететін ереже келтірілуі мүмкін. Мұндай ереженің семантикасы қатысты функциялардың құрамын ғана қамтиды. Функция құрамы конъюнкция мен шығарудың категориялық талқылауларында маңызды рөл атқарады, әсіресе олар оң түйіннің көтерілуі сияқты құбылыстармен байланысты болғанда. Категориялық грамматикаға функция құрамын енгізу көптеген туындылық екіұштылықтарға алып келеді, олар семантикалық екіұштылықтарға сәйкес келмейтін бос екіұштылықтар болып табылады.

Бірлескен

Көптеген категориялық грамматикалар X CONJ X → X деген жалпы түріндегі әдеттегі қосылыс ережесін қамтиды, мұнда X – категория. Қосылыс, әдетте, типтік көтеру немесе функциялық композиция нәтижесінде пайда болатын стандартты емес құрамдас бөліктерге қолданылуы мүмкін.

Ұдайылығы бұзылған

Грамматика үзіліспен келген идиомалар, жіберулер және шығару сияқты тілдік құбылыстарды өңдеу үшін кеңейтілді.