Жүйелік-функционалдық грамматика: мағынаны құру жүйесі
Systemic functional grammar
Системдік-функционалды грамматика (SFG) – М. Холлидейдің әлеуметтік-семиотикалық тіл теориясы. Тілдің мағына жасау опциялары желісі, эволюциялық функциясы зерттеледі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Негізгі қағидалар
Primary tenets
Жүйелік функционалдық грамматика (ЖФГ) – Майкл Холлидей ұсынған грамматикалық сипаттаманың бір түрі. Ол жүйелік функционалдық лингвистика деп аталатын тілге қатысты әлеуметтік семиотикалық көзқарас құрамына кіреді. Осы екі терминде "жүйелік" тілді "жүйелер желісі, яки мағына жасау үшін өзара байланысты таңдаулар жиынтығы" ретінде қарастыруды білдіреді; ал "функционалдық" – Холлидейдің тілдің қалыптасу себебін оның атқаратын қызметтерімен байланысты қарастыруын көрсетеді (метафункцияға қараңыз). Осылайша, ол тілдің көп өлшемді архитектурасы деп атаған нәрсе "адам тәжірибесінің және қарым-қатынастардың көп өлшемді сипатын көрсетеді".
Systemic functional grammar (SFG) is a form of grammatical description originated by Michael Halliday. It is part of a social semiotic approach to language called systemic functional linguistics. In these two terms, systemic refers to the view of language as "a network of systems, or interrelated sets of options for making meaning"; functional refers to Halliday's view that language is as it is because of what it has evolved to do (see Metafunction). Thus, what he refers to as the multidimensional architecture of language "reflects the multidimensional nature of human experience and interpersonal relations."
Әсерлер
Галлидей өзінің грамматикасын Соссюр, Луи Хелмслев, Малиновский, Дж.Р.Ферт және Прага мектебінің лингвистерінің еңбектеріне негіздеп құрғанын айтады. Одан бөлек, ол американдық антропологиялық лингвистер Боас, Сапир және Ворфтың еңбектерін де пайдаланды. Оның "басты шабыт көзі" – Ферт, оған ол тілді жүйе ретінде қарастыру тұжырымын қарызданған. Американ лингвистерінің арасында Ворфтың "менің ойлауымға ең терең әсері болды". Ворф "адамдардың бәрі бірдей мағынаны түсінбейтінін және олардың бейсаналы мағына беру жолдары мәдениеттерінің ең маңызды көріністерінің бірі екенін көрсетті". Қытайдағы зерттеулерінен ол Ло Чанпей мен Ван Лиді тіл туралы "жаңа және қызықты түсініктер" берген екі ғалым ретінде атап өтеді. Лоға ол диахрондық перспектива мен үнді-еуропалық емес тілдер отбасы туралы түсінік бергені үшін ризашылық білдіреді. Ван Лиден ол "диалектологиядағы зерттеу әдістері, грамматиканың семантикалық негізі және Қытайдағы лингвистика тарихы сияқты көптеген нәрселерді" үйренді. Бұл грамматикалық жүйелер түрлі мағыналарды құруға қатысады. Осыдан Халидейдің тіл метафункционалдық тұрғыда ұйымдастырылған деген тұжырымы туындайды. Ол тілдің өмірлік мақсаты – әлеуметтік өмірдегі мағына екенін, сондықтан барлық тілдерде үш түрлі семантикалық компонент бар екенін айтады. Барлық тілдерде тәжірибені бейнелеуге арналған құралдар (идеялық компонент), адамдардың алуан және күрделі әлеуметтік қарым-қатынастарын жүзеге асыруға арналған құралдар (адамдар аралық компонент) және осы екі мағынаның байланысты мәтінге айналуына мүмкіндік беретін құралдар (мәтіндік функция) бар. Галлидей ұсынған грамматикалық жүйелердің әрқайсысы осы метафункциялармен байланысты. Мысалы, "көңіл-күйдің" грамматикалық жүйесі адамдар аралық мағынаны, "процесс түрі" – тәжірибелік мағынаны, ал "тақырып" – мәтіндік мағынаны білдірумен байланысты деп есептеледі. Дәстүрлі түрде "таңдаулар" қолданылатын тілдің мазмұны немесе құрылымы тұрғысынан қарастырылады. SFG-да тіл үш деңгейде (страттар) талданады: семантика, фонология және лексикограмма. SFG тілді құрылым (грамматика) және сөздер (лексика) тұрғысынан қарастырады. "Лексикограмма" термині осы біріктірілген тәсілді сипаттайды.
Halliday describes his grammar as built on the work of Saussure, Louis Hjelmslev, Malinowski, J. R. Firth, and the Prague school linguists. In addition, he drew on the work of the American anthropological linguists Boas, Sapir and Whorf. His "main inspiration" was Firth, to whom he owes, among other things, the notion of language as system. Among American linguists, Whorf had "the most profound effect on my own thinking". Whorf "showed how it is that human beings do not all mean alike, and how their unconscious ways of meaning are among the most significant manifestations of their culture". From his studies in China, he lists Luo Changpei and Wang Li as two scholars from whom he gained "new and exciting insights into language". He credits Luo for giving him a diachronic perspective and insights into a non Indo European language family. From Wang Li he learnt "many things, including research methods in dialectology, the semantic basis of grammar, and the history of linguistics in China". These grammatical systems play a role in the construal of meanings of different kinds. This is the basis of Halliday's claim that language is meta functionally organised. He argues that the raison d'être of language is meaning in social life, and for this reason all languages have three kinds of semantic components. All languages have resources for construing experience (the ideational component), resources for enacting humans' diverse and complex social relations (the interpersonal component), and resources for enabling these two kinds of meanings to come together in coherent text (the textual function). Each of the grammatical systems proposed by Halliday are related to these metafunctions. For instance, the grammatical system of 'mood' is considered to be centrally related to the expression of interpersonal meanings, 'process type' to the expression of experiential meanings, and 'theme' to the expression of textual meanings. Traditionally the "choices" are viewed in terms of either the content or the structure of the language used. In SFG, language is analysed in three ways (strata): semantics, phonology, and lexicogrammar. SFG presents a view of language in terms of both structure (grammar) and words (lexis). The term "lexicogrammar" describes this combined approach.
Метафункциялар
Тіл туралы әңгімесінің бастапқы кезеңдерінде Халидей тілдің өзінен функционалды екенін айтқан. Оның ағылшын тілінің грамматикасы жөніндегі алғашқы жазбаларында тілдің "функционалдық құрауы" деп аталатын нәрселер кездеседі, олар "тілдің жүйесінің мәнін анықтайтындықтан, тілдің осы жүйесін түсіндіруге енгізілуі тиіс тілдің жалпы қолданылуы". Халидей тілдің осы функционалдық ұйымдастырылуы "грамматикалық құрылымның қандай формада қалыптасатынын анықтайды" дейді. Халидей тілдің функцияларын метафункциялар деп атайды. Ол үш негізгі функцияны ұсынады: идеялық, жеке қарым-қатынас және мәтіндік.
From early on in his account of language, Halliday has argued that it is inherently functional. His early papers on the grammar of English make reference to the "functional components" of language, as "generalized uses of language, which, since they seem to determine the nature of the language system, require to be incorporated into our account of that system." Halliday argues that this functional organization of language "determines the form taken by grammatical structure". Halliday refers to his functions of language as metafunctions. He proposes three general functions: the ideational, the interpersonal and the textual.
Идеялық метафункция
Идеялық метафункция – адам тәжірибесін қалыптастыру функциясы. Ол – «шындық» деп аталатын нәрсені түсіну құралы. Холлидей идеялық метафункцияны логикалық және тәжірибелік метафункцияларға бөледі. Логикалық метафункция грамматикалық бірліктерді күрделі құрылымдарға біріктіруге арналған грамматикалық ресурстарды көрсетеді, мысалы, екі немесе одан көп бағынышты сөйлемді бір бағынышты сөйлем кешеніне біріктіру үшін. Тәжірибелік функция – сөйлем арқылы тәжірибе ағынын қалыптастыруға қатысты грамматикалық ресурстарды білдіреді. Идеялық метафункция өрістің контекстуалдық маңыздылығын, яғни тіл қатысатын әлеуметтік процестің сипатын көрсетеді. Осы грамматикалық жүйелердің сипаттамасын ұсынады.
The ideational metafunction is the function for construing human experience. It is the means by which we make sense of "reality". Halliday divides the ideational into the logical and the experiential metafunctions. The logical metafunction refers to the grammatical resources for building up grammatical units into complexes, for instance, for combining two or more clauses into a clause complex. The experiential function refers to the grammatical resources involved in construing the flux of experience through the unit of the clause. The ideational metafunction reflects the contextual value of field, that is, the nature of the social process in which the language is implicated. sets out the description of these grammatical systems.
Адамдар арасындағы метафункция
Адамдар арасындағы метафункция мәтіннің тенор немесе өзара әрекеттесу аспектілерімен байланысты. Фильд сияқты, тенор да үш құрамдас бөліктен тұрады: сөйлеуші/жазушы тұлғасы, әлеуметтік қашықтық және салыстырмалы әлеуметтік мәртебе. Әлеуметтік қашықтық пен салыстырмалы әлеуметтік мәртебе тек ауызша мәтіндерге қатысты, алайда бұл екі фактор жазбаша мәтінге де қатысты болуы мүмкін деген пікір бар. Сөйлеуші/жазушы тұлғасы сөйлеуші немесе жазушының ұстанымын, жекелендіруін және беделін көрсетеді. Бұл жазушының немесе сөйлеушінің бейтарап көзқарасын, оның жағымды немесе жағымсыз тіл қолдану арқылы көрінуін қамтиды. Әлеуметтік қашықтық – сөйлеушілердің бір-біріне қаншалықты жақын екенін көрсетеді, мысалы, лақап аттардың қолданылуы олардың жақындық дәрежесін көрсетеді. Салыстырмалы әлеуметтік мәртебеде олардың билік пен білім тұрғысынан теңдігі қарастырылады, мысалы, ана мен бала арасындағы қарым-қатынас тең емес деп есептеледі. Назар осы мәселелерге аударылады: сөйлеу әрекеттері (мысалы, бір адам сұрақ қоюға, ал екіншісі жауап беруге бейімділігі), тақырыпты кім таңдайды, сөз кезегін басқару және екі сөйлеушінің де тақырыпты бағалау қабілеті.
The interpersonal metafunction relates to a text's aspects of tenor or interactivity. Like field, tenor comprises three component areas: the speaker/writer persona, social distance, and relative social status. Social distance and relative social status are applicable only to spoken texts, although a case has been made that these two factors can also apply to written text. The speaker/writer persona concerns the stance, personalisation and standing of the speaker or writer. This involves looking at whether the writer or speaker has a neutral attitude, which can be seen through the use of positive or negative language. Social distance means how close the speakers are, e. g. how the use of nicknames shows the degree to which they are intimate. Relative social status asks whether they are equal in terms of power and knowledge on a subject, for example, the relationship between a mother and child would be considered unequal. Focuses here are on speech acts (e. g. whether one person tends to ask questions and the other speaker tends to answer), who chooses the topic, turn management, and how capable both speakers are of evaluating the subject.
Мәтіндік метафункция
Мәтіндік метафункция режимге, мәтіннің ішкі құрылымына және коммуникативтік мәніне қатысты. Бұл мәтіндік өзара әрекеттесуді, спонтандылықты және коммуникативтік қашықтықты қамтиды. Мәтіндік өзара әрекеттесу ойталмаушылықтар, яғни тоқсыраулар, үзілістер және қайталаулар арқылы қарастырылады. Спонтандылық лексикалық тығыздыққа, грамматикалық күрделілікке, үйлесімділікке (сөйлемдердің қалай байланысқандығы) және номиналды топтардың қолданылуына назар аудару арқылы анықталады. Коммуникативтік қашықтықты зерттеу мәтіннің байланыстылығын – яғни, мәтіннің тұтастығын, сондай-ақ қолданылған абстрактілі тілді қарастыруды қамтиды. Байланыстылық лексикалық және грамматикалық, сондай-ақ интонациялық аспектілер тұрғысынан, лексикалық тізбектерге және сөйлеу тіркелімінде тоналдыққа, тоникаға және тонға қатысты талданады. Лексикалық аспект мағыналық қатынастар мен лексикалық қайталауларға, ал грамматикалық аспект сілтеме, алмастыру және эллипсис арқылы көрсетілген мағынаның қайталануына, сондай-ақ байланыс сөздердің рөліне назар аударады. Жүйелік функционалдық грамматика грамматикалық жүйенің өзінде осы мағыналық салалардың барлығын тең дәрежеде қарастырады.
The textual metafunction relates to mode; the internal organisation and communicative nature of a text. This comprises textual interactivity, spontaneity and communicative distance. Textual interactivity is examined with reference to disfluencies such as hesitators, pauses and repetitions. Spontaneity is determined through a focus on lexical density, grammatical complexity, coordination (how clauses are linked together) and the use of nominal groups. The study of communicative distance involves looking at a text's cohesion—that is, how it hangs together, as well as any abstract language it uses. Cohesion is analysed in the context of both lexical and grammatical as well as intonational aspects with reference to lexical chains and, in the speech register, tonality, tonicity, and tone. The lexical aspect focuses on sense relations and lexical repetitions, while the grammatical aspect looks at repetition of meaning shown through reference, substitution and ellipsis, as well as the role of linking adverbials. Systemic functional grammar deals with all of these areas of meaning equally within the grammatical system itself.
Грамматиканың басқа салаларымен байланысы
Халлидейдің теориясы ауызша және жазбаша мәтіндердің мағынаны қалай құрастыратынын, сондай-ақ тіл ресурстарының ашық жүйелерде қалай ұйымдастырылғанын және мағыналармен функционалды байланыста екенін түсіндіруге бағытталған. Бұл – тілдің қолданылу теориясы, бір жағынан грамматика мен фонетиканың абстрактілі емес деңгейлерінде, екінші жағынан, жағдайдың контексі және мәдениет контексі сияқты жоғары абстрактілі деңгейлерде таңдаулар мен формалар арасындағы жүйелі қатынастарды құруға арналған. Бұл тілдің басқа теорияларынан түбегейлі өзгеше, олар абстрактілі емес деңгейлерді автономды жүйелер ретінде зерттейді, олардың ең танымалсы – Ноам Хомскийдің теориясы. Жүйелік функционалдық грамматиканың басты мақсаты грамматикалық жүйені мағына жасауға арналған ресурс ретінде бейнелеу болғандықтан, ол басқа да мәселелерге қатысты. Мысалы, ол Хомскийдің "бір тілдегі барлық грамматикалық сөйлемдерді ғана құратын шектеулі ережелер жүйесі" бар деген тезисін қарастыруға тырыспайды. Халлидейдің теориясы тілді ресурс ретінде анықтауға ашық көзқарас ұсынады; грамматикалық дұрыстыққа емес, жүйелік функционалдық грамматикалық талдау тілдің қолданылуындағы таңдаулардың салыстырмалы жиілігіне назар аударады және осы салыстырмалы жиіліктер қолданыстағы ресурстар арқылы нақты жолдарды таңдау ықтималдығын көрсетеді деп санайды. Осылайша, ЖФГ тілді шектеулі ережелер жүйесі ретінде емес, керісінше, оны жүзеге асыратын мысалдар арқылы үнемі кеңейтілетін және қолданылу арқылы үнемі жаңартылып, қайта құрылатын жүйе ретінде сипаттайды. Жүйелік функционалдық грамматика мен генеративтік грамматиканың көптеген нұсқалары арасындағы айырмашылықты түсінудің тағы бір жолы – Хомскийдің "тіл білімі психологияның тармағы" деген пікірі. Халлидей тіл білімін социологияның тармағы ретінде зерттейді. Сондықтан ЖФГ формализмге қарағанда прагматика мен дискурстық семантикаға көбірек назар бөледі. Жүйелік функционалдық грамматиканың бағыты теорияның кейбір кемшіліктерін қарастыратын және құрылымдық талдауларда қарастырылмаған мәселелерге бағытталған бірнеше қосымша грамматикалық талдауларды ынталандырды. Мысалдарға Ричард Хадсонның сөз грамматикасы және Уильям Б. Макгрегордың метафункциялардың ұйымдастырылуын қайта қарастыратын семиотикалық грамматикасы жатады.
Halliday's theory sets out to explain how spoken and written texts construe meanings and how the resources of language are organised in open systems and functionally bound to meanings. It is a theory of language in use, creating systematic relations between choices and forms within the less abstract strata of grammar and phonology, on the one hand, and more abstract strata such as context of situation and context of culture on the other. It is a radically different theory of language from others which explore less abstract strata as autonomous systems, the most notable being Noam Chomsky's. Since the principal aim of systemic functional grammar is to represent the grammatical system as a resource for making meaning, it addresses different concerns. For example, it does not try to address Chomsky's thesis that there is a "finite rule system which generates all and only the grammatical sentences in a language". Halliday's theory encourages a more open approach to the definition of language as a resource; rather than focus on grammaticality as such, a systemic functional grammatical treatment focuses instead on the relative frequencies of choices made in uses of language and assumes that these relative frequencies reflect the probability that particular paths through the available resources will be chosen rather than others. Thus, SFG does not describe language as a finite rule system, but rather as a system, realised by instantiations, that is continuously expanded by the very instantiations that realise it and that is continuously reproduced and recreated with use. Another way to understand the difference in concerns between systemic functional grammar and most variants of generative grammar is through Chomsky's claim that "linguistics is a sub branch of psychology". Halliday investigates linguistics more as a sub branch of sociology. SFG therefore pays much more attention to pragmatics and discourse semantics than is traditionally the case in formalism. The orientation of systemic functional grammar has served to encourage several further grammatical accounts that deal with some perceived weaknesses of the theory and similarly orient to issues not seen to be addressed in more structural accounts. Examples include the model of Richard Hudson called word grammar, and William B. McGregor's Semiotic Grammar which revises the organization of the metafunctions.