Кіріспе

Британ тілшісі (1925–2018) Майкл Александр Кирквуд Холлидей (көбінесе М. А. К. Холлидей; 13 сәуір 1925 – 15 сәуір 2018) – халықаралық деңгейде ықпалды жүйелі функционалдық лингвистика (ЖФЛ) тіл моделін жасаған британ тілшісі. Оның грамматикалық сипаттамалары жүйелі функционалдық грамматика деп аталады. Холлидей тілді "белгілер жүйесі емес, мағынаны жасауға мүмкіндік беретін жүйелік құрал" деп сипаттады. Холлидей үшін тіл – "мағыналық потенциал"; осыған сәйкес, ол лингвистиканы "адамдардың 'тілдесу' арқылы мағына алмасуын зерттеу" деп түсіндірді. Ол өзін "тілді барлық мүмкін болатын тұрғыдан қарастыруға" тырысқан адам ретінде қарастырды және өз жұмысын "тілдің жолдары мен тармақтарын аралау" деп сипаттады. Бірақ ол "Егер мен бір қырына басымдық берсем, ол әлеуметтік қыры болған еді: тіл – адам қоғамының өнімі де, оны жасайтыны да" деді. Холлидейдің грамматикасы ағылшын тілінің шектеулі нұсқаларындағы ресми, жазбаша сөйлемдерде жеке сөздерді (мысалы, есім, етістік, есімдік, сөздік) жіктеуге баса назар аударатын дәстүрлі көзқарастардан ерекшеленеді. Холлидейдің моделі грамматиканы тілдің барлық түрлері мен стильдерінде, ауызша және жазбаша сөйлеуде мағыналардың сөздерге қалай кодталатыны ретінде қарастырады. Грамматиканың үш негізгі аспектісі бір мезгілде әрекет етеді. Олар: (i) сөйлеуші мен тыңдаушы, жазушы мен оқырман арасындағы қарым-қатынас; (ii) сыртқы және ішкі әлемімізді бейнелеу; және (iii) осы мағыналардың сөз тіркестері арқылы сөйлеу және жазу мәтіндерінде берілуі, сөйлем ішінде басталып, толық мәтінге дейін жалғасады. Айта кетейік, грамматика ауызша тілдегі интонацияны да қамтиды. Холлидейдің "Функционалдық грамматикаға кіріспе" (бірінші басылымы, 1985) жаңа ғылыми зерттеу саласын және оған байланысты оқыту әдістерін қалыптастырды. Ең көп прогресс ағылшын тілінде жасалды, бірақ ЖФЛ ғалымдарының халықаралық қауымдастығының өсуі Холлидейдің жетістіктерін басқа тілдерге бейімдеуге мүмкіндік берді.

Өмірбаян

Холлидей Англияда туып өскен. Оның ата-анасы тілге деген қызығушылығын қадағалап, дамытты: анасы Виннифред француз тілін оқыған, ал әкесі Вилфред диалектолог, диалекттік ақын және грамматика мен елизавета шағының драмасына құштар ағылшын тілі мұғалімі болды. 1942 жылы Холлидей Ұлттық қызметтегі шет тілдері курсына ерікті түрде қатысты. Ол дыбыстарды ажырата алу қабілетіне байланысты қытай тілін оқуға таңдалды. 18 айлық оқудан кейін ол Үндістанда бір жыл бойы Қытай барлау бөлімінде контрразведка жұмыстарын атқарды. 1945 жылы ол Лондонға қытай тілін оқыту үшін қайтарылды. Ол Лондон университетінде (Қытайда оқыған) қазіргі заманғы қытай тілі мен әдебиеті (мандарин) мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Содан кейін ол үш жыл Қытайда тұрып, Пекин университетінде Луо Чанпейдің және Линнан университетінде Ван Лидің басшылығымен оқыды. Кейін ол Густав Халламның және содан кейін Дж.Р.Фирттің жетекшілігімен Кембридж университетінде қытай лингвистикасы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. 13 жыл бойы тілдерді оқытқаннан кейін ол мамандық саласын лингвистикаға ауыстырып, жүйелік функционалдық лингвистиканы, оның ішінде жүйелік функционалдық грамматиканы дамытты. Бұл саланың негізін оның британдық ұстазы Дж.Р.Фирт және 20 ғасырдың басындағы еуропалық лингвистер тобы – Прага мектебі қалаған. Оның бұл модельге арналған алғашқы мақаласы 1961 жылы жарық көрді. Холлидейдің алғашқы академиялық қызметі 1954 жылдан 1958 жылға дейін Кембридж университетінде қытай тілінен ассистент-оқытушы болып жұмыс істеу болды. 1958 жылы ол Эдинбург университетіне жалпы лингвистикадан лектор болып ауысты, 1960 жылға дейін оқырман қызметін атқарды. 1963-1965 жылдары ол Лондон университетінің колледжіндегі Коммуникациялық зерттеу орталығының директоры болды. 1964 жылы ол Индиана университетінде Америка Лингвистикалық қоғамының профессоры болды. 1965-1971 жылдары UCL-де лингвистика профессоры қызметін атқарды. 1972-1973 жылдары Стэнфордтағы Мінез-құлық ғылымдарының жоғары деңгейдегі зерттеу орталығында ғылыми қызметкер болды, ал 1973-1974 жылдары Иллинойс университетінде лингвистика профессоры болды. 1974 жылы ол қысқа уақытқа Ұлыбританияға оралып, Эссекс университетінде тіл және лингвистика профессоры болды. 1976 жылы ол Австралияға Сидней университетінің лингвистика профессоры болып көшіп барды және 1987 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін сол жерде жұмыс істеді. Холлидей лингвистиканың теориялық және қолданбалы салаларында жұмыс істеді, әсіресе тілдің негізгі принциптерін білім беру теориясы мен тәжірибесіне қолдануға қызығушылық танытты. 1987 жылы ол Сидней университеті мен Сиднейдегі Маккуори университетінде құрметті профессор атағын алды. Ол Бірмингем университетінен (1987), Йорк университетінен (1988), Афина университетінен (1995), Маккуори университетінен (1996), Линнан университетінен (1999) және Пекин қалалық педагогикалық университетінен (2011) құрметті докторлық дәрежесін алды. 2018 жылдың 15 сәуірінде 93 жасында Сиднейде табиғи себептерден қайтыс болды.

Тілдік теория және сипаттама

Галлидейдің грамматикалық теориясы мен сипаттамалары 1985 жылы оның "Функционалдық грамматикаға кіріспе" кітабының бірінші басылымы жарық көргеннен кейін кеңінен танылды. 1994 жылы екінші басылым, ал 2004 жылы Кристиан Маттиессенмен бірлесіп жазған үшінші басылым жарық көрді. 2014 жылы төртінші басылым жарық көрді. Галлидейдің грамматика жөніндегі түсінігі – немесе ол өне қағазбен дәлелдеу үшін жасаған "лексикограмма" термині, лексика мен грамматика бір құбылыстың бөлігі екенін көрсетеді, – тілдің әлеуметтік-семиотикалық ресурс немесе "мағыналық мүмкіндік" ретіндегі жалпы теориясына негізделген (қараңыз, Жүйелік функционалдық лингвистика). Галлидей лингвистикадағы теориялық және сипаттамалық категорияларды ажыратуда Хелмслев пен Ферттің ізімен келеді. Оның пікірінше, "теориялық категориялар және олардың өзара байланыстары тілдің абстрактілі моделін құрастырады, олар бір-бірімен байланысқан және бір-бірін анықтайтын болады. Сондықтан теория "зерттеу немесе практикалық мәселелерді шешуге қолданылғанда үнемі дамиды". Ол лингвистикалық теорияларда формальды логиканы қолдануды "тілді түсінуге қатысы жоқ" деп есептейді және мұндай тәсілдерді "лингвистика үшін зиянды" деп санайды. Чомский туралы айта келіп, ол "Чомский енгізген немесе сұрақсыз қабылдаған дихотомиялардың тізбегінен қиялға салынған проблемалар туды: тек синтаксис/семантика ғана емес, сонымен қатар грамматика/лексика, тіл/ой, білу/орындау. Осы дихотомиялар орнатылғаннан кейін олардың арасындағы шекараны анықтау және сақтау мәселесі туындады". Артикуляциялық бірлік тұрғысынан Галлидей санаттар шкаласы тұжырымын ұсынды. Грамматикалық бірліктер иерархия құрайды, ең ірісінен ең кішісіне дейінгі шкала: сөйлем, сөйлемше, сөз тобы/тіркес, сөз және морфема. Галлидей құрылымды "бір-бірінен кейін келетін оқиғалардың ұқсастығы" және "орналасқан элементтердің ретімен ұйымдастырылуы" деп анықтады. Ол құрылымды "номиналды топ + етістік топ + номиналды топ сияқты сыныптардың тізбегі" деп қарастырмайды, оның орнына құрылымды "бірліктері органикалық болатын функциялардың конфигурациясы" деп сипаттайды.

Грамматика жүйелі

Халлидейдің алғашқы жұмысы "жүйе" тұжырымының оның теориясының бастапқы қағидаларының бірі болғанын көрсетеді. Халлидей осы мәселеге деген қызығушылығын былай түсіндіреді: "Тілдік құбылыстарды түсіндіру үшін құрылымдардың емес, жүйелердің арасындағы қарым-қатынастарды қарастыру қажеттігі сезілді, себебі сөйлеушілер өз таңдауларын осы жерде жасайды, мен бұрын "терең парадигмалар" деп атаған нәрседе". Халлидейдің "жүйелік грамматикасы" – бұл таңдауға бағытталғандықтан грамматиканың семиотикалық сипаттамасы. Кез келген тілдік әрекет таңдауды білдіреді, ал таңдаулар түрлі деңгейде жасалады. Осы себепті жүйелік грамматика жүйелік желілерді негізгі бейнелеу құралы ретінде пайдаланады. Мысалы, басты сөйлем "дауыс" жүйесінен жасалған таңдаудың формалды көрінісін білдіретін белгілі бір құрылымды көрсетуі керек, яғни ол "орталық" немесе "әсерлі" болуы керек, ал "әсерлі" таңдауы "әрекеттік" (яғни "белсенді") немесе "қабылдаушылық" (яғни "пассивті") таңдауларына жол ашады.

Грамматика функционалдық ретінде

Галлидейдің грамматикасы жүйелі ғана емес, жүйелі-функционалды. Ол тілдің қалай жұмыс істейтінін түсіндіру үшін "функционалды талдауға негізделгені керек, себебі тіл адамдардың 'эко-әлеуметтік' ортасымен өзара әрекеттесу барысында маңызды функцияларды орындау процесінде дамыған" деп санайды. Бұл ретте, тілдің коммуникация жүйесі ретінде атқаруға тиіс төрт функцияны көрсететін "ағылшын тілі грамматикасының төрт компоненті: тәжірибелік, логикалық, мәтіндік және сөйлеу (немесе жеке қарым-қатынас)" функциялары бар. "Мәтіндік" функция бұрын "дискурстық" функция деп аталып келген. Тілдің функциялары туралы бұл талқылауда Галлидей Бюлер мен Малиновскийтің еңбектерін пайдаланады. Галлидейдің тіл функциялары жөніндегі түсінігі, немесе "метафункциялар" оның жалпы лингвистикалық теориясының құрамдас бөлігіне айналды.

Қоғамдағы тіл

Холлидейдің 10 томдық жинақталған еңбектерінің соңғы томы «Қоғамдағы тіл» деп аталады, бұл оның тілге теориялық және әдістемелік байланысын көрсетеді, ол ең алдымен «мағына жасау актілерімен» байланысты. Осы томда оның ерте жарияланған көптеген еңбектері жинақталған, онда ол тіл мен әлеуметтік құрылым арасындағы тығыз байланыс туралы пікір білдіреді. Холлидей тілдің тек әлеуметтік құрылымды бейнелеу үшін ғана пайда болатынын айтпайды. Мысалы, ол былай деп жазады: «Егер лингвистикалық құрылым әлеуметтік құрылымды «көшірсе» десек, біз тілге тым төмен дәрежелі, пассивті рөл береміз. Керісінше, лингвистикалық құрылым – әлеуметтік құрылымның іске асырылуы, оны өзара шығармашылық процесінде белсенді түрде бейнелейтін символ. Тіл қоғамның метафорасы болғандықтан, ол әлеуметтік тәртіпті тарату ғана емес, сонымен қатар сақтау және оны өзгерту мүмкіндігіне де ие. (Бұл, әрине, белгілі бір әлеуметтік жағдайларда бір топтың басқа топтың тіліне деген қатыгез көзқарасын түсіндіруге болады.)

Баланың тілдік дамуы бойынша зерттеулер

Балалардың тілдік даму траекториясы туралы өз пікірлерін баяндай келе, Холлидей "қабылдау" метафорасынан бас тартады, онда тіл бала жеткілікті мөлшерде табиғи тілмен қарым-қатынасқа түскен кезде ие болатын тұрақты өнім ретінде қарастырылады. Ал Холлидейдің пікірінше, бала дамытатын нәрсе – "мағына жасау мүмкіндігі". Тіл үйрену – баланың тілдік дамуын зерттеуге арналған оның ерте зерттемесінің атауы, яғни «мағынаны қалыптастыруды үйрену». Холлидей (1975) балалар үшін тілдің жеті функциясы бар екенін анықтайды. Холлидейдің пікірінше, балалар тілді дамытуға ынталанады, себебі ол олар үшін белгілі бір мақсаттар мен функцияларды қамтамасыз етеді. Алғашқы төрт функция баланың физиологиялық, эмоционалдық және әлеуметтік қажеттіліктерін қанағаттандыруға көмектеседі. Холлидей оларды құралдық, реттеуші, өзара әрекеттесу және жеке функциялар деп атайды. Құралдық: Бұл балалар өз қажеттіліктерін білдіру үшін тілді қолданатын кез (мысалы, «Шырын ішкім келеді»). Реттеуші: Бұл тілдің басқаларға не істеу керектігін айту үшін қолданылатын жері (мысалы, «Кетіп қал»). Өзара әрекеттесу: Мұнда тіл басқалармен байланыс орнату және қарым-қатынас құру үшін қолданылады (мысалы, «Анашым, сені жақсы көремін»). Жеке: Бұл тілдің сезімдерді, пікірлерді және жеке ерекшелікті білдіру үшін қолданылуы (мысалы, «Мен жақсы қызмын»). Келесі үш функция – эвристикалық, қияли және бейнелеушілік, олардың барлығы баланың өзінің қоршаған ортасымен үйлесуіне көмектеседі. Эвристикалық: Бұл тілдің қоршаған орта туралы білім алу үшін қолданылатын жағдайы (мысалы, «Трактор не істеп жатыр?»). Қияли: Мұнда тіл әңгімелер мен анекдоттар айту және қиялға толы орта құру үшін қолданылады. Бейнелеушілік: Тілдің фактілер мен ақпаратты жеткізу үшін қолданылуы. Холлидейдің айтуынша, бала ана тіліне көшкен кезде, бұл функциялар тілдің жалпыланған «метафункцияларына» жол береді. Бұл процесте, қарапайым прототіл жүйесінің екі деңгейінің арасында (Сауссур белгісінің «көрсеткіш» және «мазмұн» жұптасуы) мазмұнның қосымша деңгейі енгізіледі. Бір деңгейдегі мазмұнның орнына енді екі деңгей пайда болады: лексикограмма және семантика. «Көрсеткіш» жазықтығы да қазір екі деңгейден тұрады: фонетика және фонология. Холлидейдің еңбегі кейде Ноам Хомскийдің формалистік көзқарасына қарама-қарсы тұрған көзқарас ретінде қарастырылады. Холлидейдің басты мақсаты – «тілдің нақты қолданылу контекстіндегі табиғи түрде кездесетін тіл», тілдердің кең типологиялық ауқымында. Хомскийді сынға алатындар оның еңбегін көбінесе ағылшын тіліне платондық идеалдастыруға бағытталған деп сипаттайды, бұл Хомскиандар жоққа шығарады (Универсалды грамматиканы қараңыз).

Таңдалған шығармалар

1967–68 жж. «Ағылшын тіліндегі транзитивтілік және тақырып туралы ескертулер, 1-бөлім – 3-бөлім», Journal of Linguistics 3(1), 37–81; 3(2), 199–244; 4(2), 179–215. 1973 ж., Лондон: Эдвард Арнольд. 1975 ж., Лондон: Эдвард Арнольд. C. M. I. M. Matthiessen-мен бірге, 2004 ж., 3-ші басылым. Лондон: Эдвард Арнольд. (4-ші басылым. 2014 ж.) 2002 ж., ред. Джонатан Вебстер, Continuum International Publishing. 2003 ж., ред. Джонатан Вебстер, Continuum International Publishing. 2005 ж., ред. Джонатан Вебстер, Continuum International Publishing. 2006 ж., Джонатан Вебстер (ред.), Continuum International Publishing. 2006 ж., ред. Джонатан Вебстер, Continuum International Publishing. W. S. Greaves-пен бірге, 2008 ж., Лондон: Equinox.