Кіріспе
Құрылымдалған коммуникация жүйесі – жалпы адам тілі, грамматика мен сөздік қорынан тұрады. Бұл адамдардың мағынаны ауызша және жазбаша түрде жеткізудің негізгі құралы, сондай-ақ қол тілдері арқылы да жеткізілуі мүмкін. Адам тілі мәдени және тарихи әртүрлілігімен ерекшеленеді, мәдениеттер арасында және уақыт өте келе айқын айырмашылықтар байқалады. Табиғи тілдер сөйлеу, қолмен көрсету немесе екеуінің комбинациясы болып табылады; алайда, кез келген тілді есту, көру немесе сезіну арқылы әсер ететін құралдарды – мысалы, жазу, сыбызғылау, қолмен көрсету немесе Брайль әрпін пайдаланып, екіншілік ортаға кодтауға болады. Басқаша айтқанда, адам тілі модальділік тәуелсіз, бірақ жазбаша немесе қол тілі – адамның табиғи сөйлеуін немесе ишараларын жазу немесе кодтау тәсілі. Тіл мен мағынаның анықтамасына қатысты философиялық көзқарастарга байланысты, «тіл» жалпы ұғым ретінде күрделі коммуникация жүйелерін үйрену және қолдану қабілетін, осы жүйелерді құрайтын ережелер жиынтығын немесе осы ережелерден туындайтын сөйлемдер жиынтығын білдіруі мүмкін. Барлық тілдер белгілерді нақты мағыналармен байланыстыру үшін семиотика процесіне сүйенеді. Ауызша, қолмен және сезім арқылы берілетін тілдерде сөздер мен морфемалар деп аталатын тізбектерді құру үшін символдарды қалай қолдану керектігін анықтайтын фонетикалық жүйе және сөздер мен морфемаларды сөз тіркестері мен сөйлемдерге біріктіруді реттейтін синтаксистік жүйе бар. Тілді ғылыми тұрғыдан зерттеу лингвистика деп аталады. Тіл философиясы, тіл мен ой арасындағы байланыс, сөздердің тәжірибені қалай бейнелейтіні және т.б. сияқты тілдерді сыни зерттеулер ежелгі грек цивилизациясындағы Горгий мен Платон заманынан бері талқыланып келеді. Жан Жак Руссо (1712–1778) сияқты ойшылдар тілдің эмоциялардан пайда болғанын алға тартса, Иммануил Кант (1724–1804) сияқты басқалары тілдердің рационалды және логикалық ойдан туындағанын айтқан. Людвиг Витгенштейн (1889–1951) сияқты ХХ ғасыр философтары философияның өзі тілді зерттеу екенін мәлімдеді. Қазіргі лингвистиканың көрнекті өкілдері Фердинанд де Соссюр мен Ноам Хомскийді қамтиды. Тілдің алғашқы гоминидтер ақыл-ой теориясын және ортақ ниеттілікті қалыптастыру қабілетін иеленген кезде алғашқы приматтардың коммуникация жүйелерінен біртіндеп дамып, бөлінгені есептеледі. Бұл даму кейде ми көлемінің ұлғаюымен бірге жүргені айтылады, ал көптеген лингвистер тілдің құрылымын белгілі бір коммуникативтік және әлеуметтік функцияларды орындау үшін дамыған деп санайды. Тіл адам миының әртүрлі бөліктерінде өңделеді, бірақ ең бастысы Брока және Вернике аймақтарында. Адамдар балалық шақта әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы тілді меңгереді, ал балалар әдетте үш жасқа дейін еркін сөйлей бастайды. Тіл мен мәдениет бір-біріне байланысты. Сондықтан, тілдің тікелей коммуникативтік функцияларынан басқа, топтық идентитікті білдіру, әлеуметтік жіктелу, сондай-ақ әлеуметтік қарым-қатынас пен ойын-сауық үшін де қолданылады. Тілдер уақыт өте келе дамиды және өзгеріп, эволюция тарихын қазіргі тілдерді салыстыру арқылы анықтауға болады, осылайша олардың ата-бабаларының тілдерінде қандай белгілер болғанын анықтауға болады. Бір ортақ атадан тараған тілдер тобы тілдер отбасы деп аталады; ал екінші тілмен байланысы жоқ тіл – оқшауланған тіл деп аталады. Сондай-ақ, қарым-қатынасы анықталмаған көптеген жіктелмеген тілдер де бар, ал жалған тілдер мүлдем болмаған болуы мүмкін. Академиялық консенсус бойынша, 21 ғасырдың басында сөйленетін тілдердің 50-90 пайызы 2100 жылға дейін жойылуы мүмкін.
human language in general
Language is a structured system of communication that consists of grammar and vocabulary. It is the primary means by which humans convey meaning, both in spoken and written forms, and may also be conveyed through sign languages. Human language is characterized by its cultural and historical diversity, with significant variations observed between cultures and across time. Natural languages are spoken, signed, or both; however, any language can be encoded into secondary media using auditory, visual, or tactile stimuli – for example, writing, whistling, signing, or braille. In other words, human language is modality independent, but written or signed language is the way to inscribe or encode the natural human speech or gestures. Depending on philosophical perspectives regarding the definition of language and meaning, when used as a general concept, "language" may refer to the cognitive ability to learn and use systems of complex communication, or to describe the set of rules that makes up these systems, or the set of utterances that can be produced from those rules. All languages rely on the process of semiosis to relate signs to particular meanings. Oral, manual and tactile languages contain a phonological system that governs how symbols are used to form sequences known as words or morphemes, and a syntactic system that governs how words and morphemes are combined to form phrases and utterances. The scientific study of language is called linguistics. Critical examinations of languages, such as philosophy of language, the relationships between language and thought, how words represent experience, etc., have been debated at least since Gorgias and Plato in ancient Greek civilization. Thinkers such as Jean Jacques Rousseau (1712–1778) have argued that language originated from emotions, while others like Immanuel Kant (1724–1804) have argued that languages originated from rational and logical thought. Twentieth century philosophers such as Ludwig Wittgenstein (1889–1951) argued that philosophy is really the study of language itself. Major figures in contemporary linguistics of these times include Ferdinand de Saussure and Noam Chomsky. Language is thought to have gradually diverged from earlier primate communication systems when early hominins acquired the ability to form a theory of mind and shared intentionality. This development is sometimes thought to have coincided with an increase in brain volume, and many linguists see the structures of language as having evolved to serve specific communicative and social functions. Language is processed in many different locations in the human brain, but especially in Broca's and Wernicke's areas. Humans acquire language through social interaction in early childhood, and children generally speak fluently by approximately three years old. Language and culture are codependent. Therefore, in addition to its strictly communicative uses, language has social uses such as signifying group identity, social stratification, as well as use for social grooming and entertainment. Languages evolve and diversify over time, and the history of their evolution can be reconstructed by comparing modern languages to determine which traits their ancestral languages must have had in order for the later developmental stages to occur. A group of languages that descend from a common ancestor is known as a language family; in contrast, a language that has been demonstrated not to have any living or non living relationship with another language is called a language isolate. There are also many unclassified languages whose relationships have not been established, and spurious languages may have not existed at all. Academic consensus holds that between 50% and 90% of languages spoken at the beginning of the 21st century will probably have become extinct by the year 2100.
Анықтамалар
Ағылшын тіліндегі "тіл" сөзі түпкілікті Proto-Indo European тілінен ("тіл, сөйлеу, тіл") шыққан, латын тіліне ("тіл; ауыз") және көне француз тіліне ауысқан. Бұл сөз кейде кодтар, шифрлар және басқа да жасанды түрде құрылған коммуникация жүйелерін, мысалы, компьютерлік бағдарламалау үшін қолданылатын ресми анықталған компьютерлік тілдерді білдіру үшін де қолданылады. Әдеттегі адам тілдерінен өзгеше, осы мағынадағы формальді тіл – ақпаратты кодтау және декодтау үшін белгілердің жүйесі. Осы мақала тіл білімінде зерттелетін табиғи тілдің қасиеттеріне арналған. Тілдік зерттеу нысаны ретінде "тіл" екі негізгі мағынаны білдіреді: абстрактілі ұғым және нақты тілдік жүйе, мысалы, "француз тілі". Қазіргі лингвистиканы қалыптастырған швейцариялық тіл білгіші Фердинанд де Соссюр "тіл" ұғымын, "тіл жүйесін" және тілдің нақты қолданылуын француз тілінде бөліп көрсеткен. Тіл туралы жалпы ұғым ретінде айтқанда, құбылыстың әртүрлі аспектілерін баса көрсететін анықтамалар қолданылуы мүмкін. Бұл анықтамалар тілге қатысты әртүрлі көзқарастар мен түсініктерді қамтиды, сондай-ақ тілдік теорияның әртүрлі және көбінесе үйлеспейтін мектептерін қалыптастырады. Тілдің табиғаты мен шығу тегі туралы пікірталастар ежелгі заманға дейін барады. Грек философтары Горгий мен Платон сөздердің, ұғымдардың және шындықтың арасындағы қатынасты талқылады. Горгий тіл объективті және адам тәжірибесін көрсете алмайды деп, сондықтан коммуникация мен шындық мүмкін емес деп мәлімдеді. Платон тіл идеялар мен ұғымдарды білдіреді, олар тілден тәуелсіз және одан бұрын ғана бар болғандықтан, коммуникация мүмкін деп санайды. Ағарту дәуірінде және адам тегінің шығу тегі туралы пікірталастар кезінде тілдің шығу тегі туралы болжамдар жасау кең таралды. Руссо мен Иоганн Готфрид Гердер сияқты ойшылдар тіл эмоциялардың инстинктивті білдірісінен пайда болды деп, ал бастапқыда ол рационалды ойдың логикалық білдірілісіне қарағанда музыка мен поэзияға жақын болды деп дәлелдеді. Кант пен Рене Декарт сияқты рационалистік философтар кері пікірде болды. 20 ғасырдың басында ойшылдар тілдің әлемді қабылдауымызды қалыптастырудағы рөлі туралы ойлана бастады – тіл әлемнің объективті құрылымын ғана көрсетеді ме, әлде ол тәжірибемізге құрылымды енгізетін ұғымдарды жасайды ма деп сұрады. Бұл философиялық проблемалардың негізгі тақырыптары лингвистикалық проблемалар екеніне әкелді. Тіл ұғымдарды құру мен таратуда маңызды рөл атқарады деген көзқарас қайта жандануда, философияны зерттеу негізінен тілді зерттеу болып табылады, бұл "тілдік бұрылыс" деп аталатын нәрсемен және 20 ғасыр философиясында Витгенштейн сияқты философтармен байланысты. Тілдің мағына мен сілтеме, таным мен санаға қатысты осы пікірталастар бүгінгі күні де жалғасуда.
Ақыл-ой қабілеті, ағза немесе инстинкт
Бір анықтама тілді, ең алдымен, адамға тілдік әрекеттерді – тілдерді үйрену, сөйлемдер жасау және түсінуді жүзеге асыруға мүмкіндік беретін саналық қабілет ретінде қарастырады. Бұл анықтама тілдің барлық адамдар үшін әмбебап екенін, ал адамның тілге қабілетінің биологиялық негізі – адам миының ерекше дамуы екенін баса көрсетеді. Тілді игеруге ұмтылыс адамда туа біткен деген пікірді қолдайтындар, тілді үйренуге мүмкіндік бар ортада өскен, әдеттегі санасы бар барлық балалар формальды оқытусыз тілді меңгеретінімен дәлелдейді. Тілдер тіпті ортақ тілі жоқ адамдар бірге тұратын немесе бірге өскен жағдайда өздігінен дами алады; мысалы, креол тілдері және никарагуа тілі сияқты өздігінен пайда болған қол тілдері. Бұл көзқарас, тарихы Кант пен Декарт есімдерімен байланысты, тілдің көбінесе туа біткен екенін түсіндіреді, мысалы, Чомскийдің әмбебап грамматика теориясында немесе американдық философ Джерри Фодордың радикальды туа біткендік теориясында. Мұндай анықтамалар көбінесе когнитивтік ғылым және нейролингвистика аясында тілді зерттеуде қолданылады.
Ресми символикалық жүйе
Тағы бір анықтама тілді мағынаны жеткізу үшін грамматикалық біріктіру ережелерімен реттелетін белгілердің формальды жүйесі ретінде қарастырады. Бұл анықтама адам тілдерін белгілі бір белгілерді белгілі бір мағыналармен байланыстыратын ережелерден тұратын жабық құрылымдық жүйелер деп сипаттауға мүмкіндік береді. Тілге қатысты осы структуралистік көзқарасты алғаш рет Фердинанд де Соссур енгізді, және оның структурализмі тілді зерттеудің көптеген тәсілдері үшін негіз болып табылады. Соссурдің тілге деген көзқарасын қолдайтындардың кейбіреулері тіл құрылымын оның негізгі элементтерін анықтау және элементтердің сөздер мен сөйлемдерді құру үшін қалай бірігетінін көрсететін формальды ережелерді ұсыну арқылы зерттейтін формальды тәсілді жақтады. Мұндай теорияның негізгі жақтаушысы – Ноам Хомский, генеративтік грамматика теориясын қалыптастырушы, ол тілді трансформациялық грамматика қолданылуы арқылы құрастырылатын сөйлемдердің құрылысы ретінде анықтады. Хомский осы ережелерді адам санасының туа біткен қасиеті деп санайды және олар тілдің мәнін құрайды. Керісінше, осы трансформациялық грамматикалар формальды логикада, формальды лингвистикада және қолданбалы есептеу лингвистикасында да кеңінен қолданылады. Тіл философиясында лингвистикалық мағынаның ұғымдар мен шындық арасындағы логикалық қатынастарда жатқаны туралы көзқарасты Альфред Тарски, Бертран Рассел және басқа да формальды логиктер дамытты.
Байланыс құралы
Тағы бір анықтама тілді адамдардың ауызша немесе бейнелі түрде сөйлеуін қамтамасыз ететін қарым-қатынас жүйесі деп қарастырады. Бұл анықтама тілдің әлеуметтік функцияларын және адам оны өзін-өзі білдіру үшін және қоршаған ортадағы заттарды басқару үшін қолданатынын көрсетеді. Грамматиканың функционалдық теориялары грамматикалық құрылымдарды олардың коммуникативтік функциялары арқылы түсіндіреді және тілдің грамматикалық құрылымдарын грамматика пайдаланушылардың коммуникативтік қажеттіліктеріне қызмет ету үшін бейімделу процесінің нәтижесі деп түсінеді. Тілге деген бұл көзқарас тілдің прагматикалық, танымдық және интерактивті аястардағы зерттеуімен, сондай-ақ социолингвистика мен лингвистикалық антропологиямен байланысты. Функционалистік теориялар грамматиканы динамикалық құбылыстар ретінде, сөйлеушілер қолданғанда әрдайым өзгеріп отыратын құрылымдар ретінде зерттейді. Бұл көзқарас тілдік типологияны зерттеуге, яғни тілдерді құрылымдық ерекшеліктеріне сәйкес жіктеуге мән береді, себебі грамматикалау процестері типологияға ішінара тәуелді траекторияларды ұстанатыны көрсетілген. Адам тілі адам емес жануарлар қолданатын қарым-қатынастан ерекшеленеді. Басқа жануарлардың, мысалы, аралардың немесе маймылдардың қарым-қатынас жүйелері шектеулі, көбінесе өте тар, білдіріле алатын идеялардың санын қамтитын жабық жүйелер болып табылады. Керісінше, адам тілі ашық және өнімді, яғни ол адамдарға шекті элементтер жиынтығынан кең ауқымдағы сөйлемдерді жасауға және жаңа сөздер мен сөйлемдерді құруға мүмкіндік береді. Бұл мүмкін, өйткені адам тілі екілік кодқа негізделген, онда өздігінен мағынасыз элементтердің шекті саны (мысалы, дыбыстар, әріптер немесе ым-ишаралар) сансыз көп мағыналық бірліктерді (сөздер мен сөйлемдер) құру үшін біріктіріледі. Алайда, бір зерттеу австралиялық каштанатты құстың әртүрлі дыбыстық элементтерді әртүрлі ретке келтіріп, екі түрлі дауыс шығара алатынын көрсетті. Сонымен қатар, пид-баблерлер бір дыбыс түрінен тұратын екі функционалдық жағынан ерекше дауысты шығара алатындығын көрсетті, оларды тек қайталанатын элементтердің санымен ғана ажыратуға болады. Жануарлардың көптеген түрлері әлеуметтік оқыту арқылы қарым-қатынас формаларын меңгеруге қабілетті екендігін дәлелдеді: мысалы, Канзи есімді бонобо символикалық лексиграммалар жиынтығын қолдана отырып, өзін-өзі білдіруді үйренді. Сол сияқты, құстар мен киттердің көптеген түрлері өз түрлерінің әндерін өз түрлерінің мүшелеріне еліктеп үйренеді. Алайда, кейбір жануарлар көптеген сөздер мен таңбаларды меңгерсе де, ешқайсысы 4 жасар адамның білетін түрлі белгілерді меңгермеген, сондай-ақ, адам тілінің күрделі грамматикасына ұқсас ештеңе меңгермеген. Адам тілдері жануарлардың қарым-қатынас жүйелерінен есім мен етістік, қазіргі және өткен сияқты грамматикалық және семантикалық категорияларды қолдану арқылы ерекшеленеді, олар өте күрделі мағыналарды білдіру үшін қолданылуы мүмкін. Адам тілі абстрактілі ұғымдарға және өткенде болған немесе болашақта болуы мүмкін оқиғаларға сілтеме жасау қабілетімен ерекшеленеді. Сөйлеу оқиғасымен бір уақытта немесе бір жерде емес оқиғаларға сілтеме жасау қабілеті орын ауыстыру деп аталады, ал кейбір жануарлардың қарым-қатынас жүйелері орын ауыстыруды қолдана алады (мысалы, аралардың қарым-қатынасы көзден тыс нектар көздерінің орналасуын хабарлай алады), бірақ оның адам тілінде қолданылатын дәрежесі де ерекше болып саналады. Кейбір теориялар тіл өте күрделі, сондықтан оны ешнәрседен пайда болып, түпкілікті түрінде пайда болған деп елестету мүмкін емес, бірақ ол біздің адамға дейінгі ата-бабаларымыздың арасында тілге дейінгі жүйелерден пайда болған болуы керек деген ойға негізделген. Бұл теорияларды сабақтастыққа негізделген теориялар деп атауға болады. Керісінше, тіл – адамзаттың ерекше ерекшелігі, оны адам емес жануарлар арасында кездесетін кез-келген нәрсемен салыстыруға болмайды, сондықтан ол гоминидтерден ерте адамға көшу кезінде кенеттен пайда болған болуы керек. Бұл теорияларды үздіксіздікке негізделген деп анықтауға болады. Сол сияқты, Ноам Чомски бастамасымен тілдің генеративтік көзқарасына негізделген теориялар тілді көбінесе генетикалық кодталған туа біткен қабілет ретінде қарастырады, ал функционалистік теориялар оны көбінесе мәдени, әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы үйренген жүйе ретінде қарастырады. Сабақтастыққа негізделген теорияларды көптеген ғалымдар ұстанады, бірақ олар осы дамуды қалай көретініне қарай әртүрліліктер бар. Тіл көбінесе туа біткен деп санайтындар, мысалы психолог Стивен Пинкер, алғы шарттарды жануарлардың танымдық қабілеттерін деп есептейді. Басқа сабақтастыққа негізделген модельдер тілді музыкадан дамыған деп қарастырады, бұл көзқарас бұрыннан Руссо, Гердер, Гумбольдт және Чарльз Дарвин тарапынан қолдау тапқан. Бұл көзқарастың көрнекті жақтасы археолог Стивен Митен. Стивен Андерсон сөйлеу тілдерінің жасы 60 000-100 000 жылға жетеді дейді және: Тілдің эволюциялық шығуын зерттеушілер тіл бір рет ғана ойлап табылғанын және барлық қазіргі сөйлеу тілдерінің осылайша бір жолмен байланысты екенін ұсынудың орынды екенін қабылдайды, тіпті бұл қатынасты реконструкциялау әдістерінің шектеулеріне байланысты қайта қалпына келтіру мүмкін болмаса да. Тіл ерте адам тарихында, жазбаша деректердің болуына дейін пайда болғандықтан, оның ерте дамуы тарихи із қалдырмаған және бүгін осыған ұқсас процестерді байқау мүмкін емес деп саналады. Сабақтастықты баса назар аударатын теориялар жануарларға қарап, мысалы, приматтар тілге дейінгі тіл қандай болғанын көрсететін белгілерді көрсетеді ме деп көреді. Адамның ерте қазбаларын тілдік қолдануға немесе тілге дейінгі символдық мінез-құлық формаларына бейімделу іздері үшін тексеруге болады. Адам қазбаларындағы тілдік қабілеттерді көрсететін белгілердің арасында: дене массасына қатысты мидың көлемі, дамыған дыбыс өндіруге қабілетті көмекейдің болуы және жасалған құралдар мен басқа да бұйымдардың сипаты бар. Адамға дейінгі австралопитектердің үлкен маймылдардағыдан ерекшеленбейтін қарым-қатынас жүйелері болмағаны бұрын күмәндалмайтын еді. Алайда, 2017 жылғы Ardipithecus ramidus туралы зерттеу бұл сенімге қарсы шықты. Ғалымдардың пікірлері гомо туысының пайда болуынан бері 2,5 миллион жыл бұрынғы дамуға қатысты әртүрлі. Кейбір ғалымдар Homo habilis (2,3 миллион жыл бұрын) кезінде примитивті тілге ұқсас жүйелердің (прототіл) дамуын болжаса, ал басқалары примитивті символдық қарым-қатынастың дамуын тек Homo erectus (1,8 миллион жыл бұрын) немесе Homo heidelbergensis (0,6 миллион жыл бұрын) және тілдің дамуын Homo sapiens-тің анатомиялық жағынан жетілгенімен, 100 000 жылдан бұрынғы Жоғарғы Палеолит революциясымен байланыстырады. Чомски адам тілінің шығуын қатысты үздіксіздікке негізделген теорияның көрнекті жақтасы болып табылады.
Зерттеу
Тіл білімі, лингвистика, 2000 жылдан астам бұрын Үндістанда брахми жазуының дамуынан кейін, нақты тілдердің алғашқы грамматикалық сипаттамаларынан бастап ғылым ретінде қалыптаса бастады. Қазіргі лингвистика – тілдің барлық жақтарын зерттейтін ғылым, ол жоғарыда аталған барлық теориялық тұжырымдардан қарастырылады.
Ішкі салалар
Тілдің академиялық зерттеуі көптеген түрлі салаларда және әр түрлі теориялық тұрғысынан жүргізіледі, олардың барлығы лингвистиканың қазіргі заманғы көзқарастарын қалыптастырады. Мысалы, сипаттамалық лингвистика жеке тілдердің грамматикасын зерттейді, теориялық лингвистика адамзаттың қолданыстағы тілдерінен алынған деректер негізінде тілдің мәнін қалай ұғынуға және анықтауға болады деген теорияларды жасайды, социолингвистика тілдердің әлеуметтік мақсаттар үшін қалай қолданылатынын зерттейді, бұл өз кезегінде тілдің әлеуметтік функцияларын және грамматикалық сипаттамасын зерттеуге ықпал етеді, нейролингвистика адам миында тіл қалай өңделетінін зерттейді және теорияларды тәжірибелік түрде тексеруге мүмкіндік береді, есептеу лингвистикасы теориялық және сипаттамалық лингвистикаға сүйене отырып, тілдің есептеу модельдерін құрады, көбінесе табиғи тілді өңдеуге немесе лингвистикалық гипотезаларды тексеруге бағытталған, ал тарихи лингвистика тілдердің грамматикалық және лексикалық сипаттамаларын пайдаланып, олардың жеке тарихын анықтап, салыстырмалы әдіс арқылы тілдер отбасының ағаштарын қайта жасайды.
Ерте тарих
Тілді ғылыми тұрғыдан зерттеудің бастауы көбінесе Үндістанда, б.з.д. 5 ғасырында санскрит морфологиясының 3959 ережесін жасаған Панинимен байланыстырылады. Алайда, шумерлік жазушылар б.з.д. 1900 жылдар шамасында шумер және аккад тілдері грамматикасының айырмашылықтарын зерттеген. Жазуды қабылдаған барлық ежелгі мәдениеттерде грамматикалық дәстүрлер қалыптасты. 17 ғасырда француз Пор-Рояль грамматиктері барлық тілдердің грамматикасы – жалпы ойлаудың негізгі принциптерін көрсетеді, демек грамматика – әмбебап деген тұжырымды дамытты. 18 ғасырда британдық филолог және ежелгі Үндістан жөніндегі сарапшы Уильям Джонс салыстырмалы әдісті алғаш қолданғаннан кейін салыстырмалы тіл білімі пайда болды. Вильгельм фон Гумбольдт тілді ғылыми тұрғыдан зерттеуді үнді-еуропалық тілдерден бастап, жалпы тілдерге дейін кеңейтті. 20 ғасырдың басында Фердинанд де Соссюр тілді өзара байланысты бірліктердің тұрақты жүйесі ретінде қарастырып, олардың арасындағы қарама-қайшылықтар арқылы анықталатынын енгізді.
Қазіргі тіл білімі
1960 жылдары Ноам Чомский тілдің генеративтік теориясын қалыптастырды. Бұл теорияға сәйкес, тілдің ең негізгі түрі – барлық адамдар үшін ортақ және барлық адам тілдерінің грамматикалық құрылымын құрайтын синтаксистік ережелер жиынтығы. Бұл ережелер жиынтығы – Универсалды грамматика деп аталады; Чомский үшін оны сипаттау лингвистика ғылымының басты мақсаты болып табылады. Осылайша, ол жеке тілдердің грамматикасы лингвистика үшін тек байқалатын тілдік өзгерістерді тудыратын ортақ негізгі ережелерді анықтауға көмектесетін болғандықтан ғана маңызды деп есептеді. Генеративтік мектептің формалды теорияларына қарсы, функционалды теориялар тіл – негізінен бір құрал болғандықтан, оның құрылымдарын функцияларына сүйене отырып талдау және түсінуге болады деп ұсынады. Грамматиканың формалды теориялары тілдің әртүрлі элементтерін анықтауға және олардың формалды ережелер немесе амалдар жүйесі ретінде бір-бірімен байланысын сипаттауға ұмтылады, ал функционалды теориялар тілдің атқаратын функцияларын анықтауға тырысып, содан кейін оларды осы функцияларды іске асыратын тілдік элементтермен байланыстырады. Когнитивтік лингвистика тілді оның формаларының негізінде жатқан ұғымдар (кейде ортақ, кейде нақты бір тілге тән) тұрғысынан қарастырады. Когнитивтік лингвистика, ең алдымен, адам ақылының тіл арқылы мағынаны қалай құратынымен айналысады.
Тіл мен сөйлеудің физиологиялық және нейрондық архитектурасы
Сөйлеу – барлық мәдениеттерде тілдің негізгі түрі болып табылады. Сөйлеу тілін жасау үшін ерін, тіл және дауыс аппаратының басқа да бөліктерін басқарудың күрделі қабілеттері, сөйлеу дыбыстарын акустикалық түрде түсіну және тілді үйрену мен қолдану үшін қажетті неврологиялық аппарат талап етіледі. Адам тілінің генетикалық негіздерін зерттеу әлі бастапқы кезеңде: тілді жасауға тікелей қатысы бар жалғыз ген – FOXP2, ол мутацияға ұшыраса, туа біткен тіл бұзылуына себеп болуы мүмкін.
Ми
Ми – барлық тілдік қызметтің үйлестіру орталығы; ол тілдік таным мен мағынаның қалыптасуын, сондай-ақ сөйлеудің механикасын басқарады. Дегенмен, тілдің неврологиялық негіздері туралы біліміміз әлі де шектеулі, бірақ қазіргі заманғы бейнелеу техникаларын қолдану арқасында ол едәуір дамыды. Тілдің неврологиялық аспектілерін зерттейтін лингвистика саласы нейролингвистика деп аталады. Нейролингвистиканың алғашқы жұмыстары ми зақымдалған адамдардағы тілді зерттеуді, нақты аймақтардағы зақымданулар тіл мен сөйлеуге қалай әсер ететінін анықтауды қамтыды. Осылайша, 19 ғасырдағы нейробиологтар мидың екі аймағы тілдік процестерге тікелей қатысатынын анықтады. Бірінші аймақ – Вернике аймағы, ол басым ми жартышарындағы жоғарғы уақытша ми миының артқы бөлігінде орналасқан. Мидың осы аймағында зақымдануға ұшыраған адамдар рецептивті афазияға шалдығады, бұл жағдайда тілді түсіну қабілеті күрт төмендейді, ал сөйлеу табиғи ырғақ пен салыстырмалы түрде дұрыс сөйлем құрылымын сақтайды. Екінші аймақ – Брока аймағы, басым жартышардың төменгі алдыңғы лоб бөлігінде орналасқан. Бұл аймақта зақымдануға ұшыраған адамдарда экспрессивті афазия дамиды, яғни олар не айтқысы келетінін біледі, бірақ оны жеткізе алмайды. Олар әдетте оларға айтылғанды түсінеді, бірақ еркін сөйлей алмайды. Экспрессивті афазияның басқа да белгілері сөздерді қайталаудағы қиындықтарды қамтиды. Бұл жағдай сөйлеу және жазу тілдеріне де әсер етеді. Афазиямен ауыратын адамдар грамматикалық дұрыс емес сөйлеуді көрсетеді және сөйлемдердің мағынасын анықтау үшін синтаксистік ақпаратты пайдалануға қабілетсіздік танытады. Экспрессивті және рецептивті афазиялар да қол тілінің қолданылуына әсер етеді, олардың сөйлеуге тигізетін әсеріне ұқсас, экспрессивті афазия қол тілімен сөйлейтін адамдардың баяу және грамматикалық қателермен қол қоюына себеп болады, ал рецептивті афазиясы бар қол тілімен сөйлейтін адамдар еркін қол қойса да, басқаларға түсініксіз болады және басқалардың қол тілін түсінуде қиындықтарға тап болады. Бұл бұзылыстың тілді пайдалану қабілетіне, ал сөйлеуді жасауға қатысты физиологиялық процестерге емес екенін көрсетеді. 20 ғасырдың соңындағы технологиялық жетістіктермен бірге нейролингвистер функционалдық магниттік-резонанстық томография (fMRI) және электрофизиология сияқты инвазивті емес әдістерді де қолданып, бұзылыстары жоқ адамдарда тілдік процестерді зерттеуге кірісті. Сөйлеу дыбысын сегменттік және супрасегменттік элементтердің жиынтығы ретінде талдауға болады. Сегменттік элементтер – бұл бір-бірінен кейін келетін элементтер, олар әдетте рим жазуы сияқты әліпбилік жазу жүйелерінде жеке әріптермен бейнеленеді. Емін-еркін сөйлеуде бір сегмент пен келесі сегмент арасында нақты шекаралар болмайды, сондай-ақ олардың арасында естілетін үзілістер де кездеспейді. Сондықтан сегменттер әртүрлі артикуляциялардың нәтижесінде пайда болатын ерекше дыбыстармен ерекшеленеді және олар дауыстылар немесе косонантар болуы мүмкін. Супрасегменттік құбылыстарға стресс, дауыс түрі, дауыс тембрі және прозодия немесе интонация сияқты элементтер жатады, олардың барлығы бірнеше сегменттерге әсер етуі мүмкін. Косонантар мен дауыстылар сегменттері бірігіп, сөз тіркестерін құрайды, олар өз кезегінде сөйлемдерді құрайды; оларды фонетикалық тұрғыдан екі тыныс алу арасындағы кеңістік ретінде ажыратуға болады. Акустикалық тұрғыдан, бұл әртүрлі сегменттер әртүрлі форманттық құрылымдармен сипатталады, олар жазылған дыбыс толқынының спектрограммасында көрінеді. Форманттар – белгілі бір дыбыстың жиілік спектріндегі амплитудалық шыңдар. Дауыстылар – жоғары дауыстық жолдың қандай да бір бөлігінің тарылуынан немесе тұйықталуынан туындаған естілетін шусыз дыбыстар. Олардың сапасы еріннің ашылу дәрежесіне және тілдің ауыз қуысындағы орналасуына байланысты әртүрлі болады. Косонантар – жоғары дауыстық жолдың белгілі бір нүктесінде естілетін шу немесе жабылу бар дыбыстар. Косонантар дыбыстары артикуляция орнына қарай өзгереді, яғни дауыстық трактта ауа ағыны кедергіге ұшыраған жерге қарай, әдетте еріндер, тістер, альвеолярлық қыр, ауыздық, жамбас, тілше немесе көмекейде. Әр артикуляция орны әртүрлі косонантар дыбыстарын тудырады, олар одан әрі артикуляция түрімен ажыратылады, яғни шудың түріне қарай, толық жабылу болған жағдайда, косонантар окклюзивті немесе тоқтатушы деп аталады, немесе әртүрлі дәрежедегі ашылулар фрикативтер мен аппроксиманттарды жасайды. Сонымен қатар, косонантар дауысты немесе дауыссыз болуы мүмкін, бұл дыбыс өндірісі кезінде ауа ағынымен дауыс шығарушылардың тербеліске түсуіне байланысты. Дауыстылық ағылшын тіліндегі "bus" (дауыссыз сібіл) және "buzz" (дауысты сібіл) сөздерін ажыратады. Кейбір сөйлеу дыбыстары, дауыстылар да, косонантар да, мұрын қуысы арқылы ауа ағынының босатылуын қамтиды, және олар назалды немесе назалдану дыбыстары деп аталады. Басқа дыбыстар тілдің ауыз ішіндегі қозғалыс тәсілімен анықталады, мысалы, "l" дыбыстары (тілдің екі жағынан да ауа ағыны өтетіндіктен латеральды деп аталады) және "r" дыбыстары (ротика деп аталады).
Қалыптылық
Адам тілдері екі негізгі режимді қолдануда айтарлықтай икемділік көрсетеді: ауызша (сөйлеу және ерін қозғалысы) және қолмен (белгілер мен қозғалыстар). Мысалы, ауызша тілге сүйемелдеме қозғалыстар жасау және белгі тілінде ерін қозғалысын қолдану жиі кездеседі. Сонымен қатар, кейбір тілдік қауымдастықтар лексикалық немесе грамматикалық мағынаны жеткізу үшін екі режимді де қолданады, мұнда әрбір режим бірін-бірі толықтырады. Мұндай екі режимді тіл қолданысы әсіресе әңгіме айту сияқты жанрларда кең таралған (мысалы, ауызша тілмен бірге қолданылатын жазық далалық үнділердің белгі тілі және Австралия аборигендерінің белгі тілдері), сондай-ақ күнделікті әңгімелерде де кездеседі. Мысалы, көптеген Австралия тілдерінде әрекетті орындау үшін қолданылатын құрал туралы толыққанды ақпарат беретін іс сөздерінің жиынтығы бар. Ал кейбіреулері ауызша режимде грамматикалық нақтылықтан айырылып, оның орнына қолмен жасалатын қозғалыстар арқылы сол ақпаратты жеткізеді. Мысалы, Ивайджа тілінде "ол факелмен балық аулауға кетті" деген сөз "ол балық аулаған факелмен" деп айтылады, бірақ "факел" сөзі оны ұстап тұрғанын көрсететін қол қозғалысымен бірге қолданылады. Тағы бір мысал, Дәмин ритуалдық тілінде ауызша сөздік тек бірнеше жүз сөзден тұратын, олардың әрқайсысы мағынасы өте жалпы, бірақ олар нақтылықты арттыру үшін қол қозғалыстарымен толықтырылды (мысалы, балықты білдіретін жалғыз сөз, l*i, балықтың түрін көрсету үшін қол қозғалысымен бірге айтылды). Тілдің қосымша режимдері, яғни негізгі режимнің басқа ортада берілуі, жазуды (соның ішінде Брайль әрпін), белгі тілін (қолмен кодталған тілдерде), сыбызғы тартуды және барабан соғуды қамтиды. Үшіншілік режимдер – мысалы, семафор, Морзе коды және әріптер – жазудың екіншілік режимін басқа ортада жеткізеді. Кейбір жойылған тілдер, діни немесе культтік мақсаттар үшін сақталатын болса, жазу негізгі режим болуы мүмкін, ал сөйлеу екіншілік рөлде болады.
Құрылымы
Символикалық қарым-қатынас жүйесі ретінде қарастырылғанда, тіл дәстүрлі түрде үш бөліктен тұрады: белгілер, мағыналар және белгілерді олардың мағыналарымен байланыстыратын код. Белгілер мен мағыналардың қалай біріктірілетіні, қолданылатыны және түсіндірілетінін зерттейтін семиоз процесі семиотика деп аталады. Белгілер дыбыстардан, қозғалыстардан, әріптерден немесе символдардан құралуы мүмкін, тіл сөйлеу, қол тілі немесе жазу түрінде болса, олар күрделі белгілерге, мысалы, сөздер мен тіркестерге біріктіріле алады. Коммуникацияда қолданылғанда, белгі жіберуші тарапынан кодталады және арна арқылы қабылдаушыға жіберіледі, ол оны декодтайды. Адам тілін басқа коммуникация жүйелерінен ерекшелендіретін кейбір қасиеттер: тілдік белгінің өкілдіксіздігі, яғни тілдік белгі мен оның мағынасы арасында болжамды байланыс жоқ; тілдік жүйенің екіұстаулығы, яғни тілдік құрылымдар элементтерді қабатталған сияқты көрінетін үлкен құрылымдарға біріктіру арқылы салынады, мысалы, дыбыстар сөздерді, ал сөздер тіркестерді қалай құрайды; тіл элементтерінің ажыратылуы, яғни тілдік белгілер құралатын элементтер дискретті бірліктер болып табылады, мысалы, дыбыстар мен сөздер, оларды бір-бірінен ажыратуға және әртүрлі үлгілерде қайта құрастыруға болады; және тілдік жүйенің өнімділігі, яғни шектеулі тілдік элементтердің саны теориялық түрде шексіз комбинацияларға біріктірілуі мүмкін. Тілді жеке, бірақ байланысқан белгі және мағына жүйелеріне бөлу Соссюрдың алғашқы лингвистикалық зерттеулеріне негізделген және қазір лингвистиканың барлық салаларында қолданылады.
Семантика
Тілдер мағынаны белгінің түрін мазмұнымен қатыстыра отырып көрсетеді. Белгінің түрі дыбыстар, кескіндер немесе ишаралар сияқты қабылдануға тиіс, содан кейін әлеуметтік келісім бойынша нақты мағынамен байланыстырылады. Көптеген тілдік белгілердің негізгі мағыналық қатынасы әлеуметтік келісімге негізделгендіктен, тілдік белгілер кездейсоқ деп есептелуі мүмкін, яғни белгінің нақты түрі мен оның мағынасы арасындағы табиғи байланыс емес, әлеуметтік және тарихи жағдайларда қалыптасады. Барлық тілдерде предикаттық құрылым болады: қасиетті, күйді немесе әрекетті білдіретін құрылым. Семантика дәстүрлі түрде сөйлеушілер мен түсіндірушілердің мәлімдемелерге шындық мәнін қалай беруін зерттейтін ғылым ретінде қарастырылады, сондықтан мағына – бұл предикаттың бір нәрсеге қатысты шын немесе жалған екенін айту процесі, мысалы "[x [is y]]" немесе "[x [does y]]". Соңғы уақытта бұл семантика моделі мағынаны құру кезінде белгінің түсіндірілетін контексі туралы ортақ білімді қамтитын мағынаның динамикалық модельдерімен толықтырылды. Мұндай мағына модельдері прагматика саласында зерттеледі. Тілдік жүйенің құрамындағы дыбыстар фонемалар деп аталады. Фонемалар – дыбыстың абстрактілі бірліктері, олар тілдегі ең кіші бірліктер ретінде анықталады, олар мағынасы аздап ерекшеленетін екі сөзді ажыратуға мүмкіндік береді, мұндай сөздер минималды жұп деп аталады. Мысалы, ағылшын тілінде "bat" және "pat" сөздері минималды жұп құрайды, онда екі сөздің айырмашылығы олардың әртүрлі мағыналарын анықтайды. Дегенмен, әр тіл дыбыстарды әртүрліше ажыратады. Мысалы, дауысты және дауыссыз дыбыстарды ажыратпайтын тілде дыбыстар мен (егер олардың екеуі де кездессе) бір фонема ретінде қарастырылуы мүмкін, демек, екі айтылудың мағынасы бірдей болады. Сол сияқты, ағылшын тілі корей және хинди тілдері сияқты көптеген тілдерде қос дауысты дыбыстарды фонемалық тұрғыдан ажыратпайды: "spin" сөзіндегі және "pin" сөзіндегі бірдей фонеманың әртүрлі айтылуы (бір фонеманың мұндай түрлері аллофондар деп аталады), ал мандарин қытай тілінде осы айтылу айырмашылығы "құлақ" және "сегіз" сөздерін ажыратады (á үстіндегі белгі дауысты дыбыстың жоғары тонмен айтылатындығын білдіреді). Кейбір тілдерде тек бірнеше фонема бар, мысалы, ротокас және пираха тілдерінде тиісінше 11 және 10 фонема бар, ал таа тілінде 141 фонемаға дейін болуы мүмкін. Есімдер тілінде фонемаларға тең келетін элементтер (бұрынғыда шеремалар деп аталған) қол қимылының негізгі элементтерімен анықталады, мысалы, қол пішіні, бағыты, орналасуы және қозғалысы, бұл сөйлеу тіліндегі артикуляция тәсілдеріне сәйкес келеді. Жазу жүйелері тілді көрнекі символдар арқылы көрсетеді, олар сөйлеу тілінің дыбыстарына сәйкес келуі немесе келмеуі мүмкін. Латын әліпбиі (оның негізінде немесе одан алынған) бастапқыда жеке дыбыстарды бейнелеуге негізделген, сондықтан сөздер әдетте сөз құрылымында бір ырғақты немесе дауысты дыбысты білдіретін әріптерден құралған. Инуктитут тіліндегі сияқты ижекті жазуда әрбір таңба бір ижекті білдіреді. Логографиялық жазуларда әрбір белгі бір сөзді білдіреді және әдетте сол сөздің сөйлеу тіліндегі дыбысына ешқандай қатысы жоқ. Барлық тілдерде сөздердің саны өте көп болғандықтан, таза логографиялық жазулар белгілі емес. Жазба тілінде сөйлеудің дыбыстары мен сөздерінің бірінен соң бірі келуі белгілі бір бағыт бойынша символдарды орналастыру арқылы көрсетіледі. Жазу жүйесінде қолданылатын бағыт мүлдем кездейсоқ және келісім бойынша белгіленеді. Кейбір жазу жүйелері көлденең осін (латын жазуындағыдай солдан оңға немесе араб жазуындағыдай оңнан солға) қолданады, ал басқалары, мысалы, дәстүрлі қытай жазуы тік өлшемді (жоғарыдан төменге) қолданады. Кейбір жазу жүйелері кезектесіп келетін жолдар үшін қарама-қарсы бағыттарды қолданады, ал басқалары, мысалы, ежелгі майя жазуы, екі бағытта да жазылуы мүмкін және оқырманға оқу бағытын көрсету үшін графикалық белгілерге сүйенуі мүмкін. Әлем тілдерінің дыбыстарын жазу арқылы бейнелеу үшін тіл білімі мамандары Халықаралық фонетикалық әліпбиді жасады, ол адам тілдеріндегі мағынаға ықпал ететін барлық дыбыстарды бейнелеуге арналған.
Грамматика
Грамматика – тіл ішіндегі мәнді элементтердің, морфемалардың тіркесіп сөйлемдер құру ережесін зерттейтін ғылым. Морфемалар еркін немесе байланысты болуы мүмкін. Егер олар сөйлемде еркін қолданылса, олар әдетте сөздер деп аталады, ал басқа сөздерге немесе морфемаларға байланысса, аффикстер деп аталады. Тілдегі мәнді элементтердің біріктірілуі заңдылықтармен реттеледі. Сөздердің ішкі құрылымын зерттейтін ғылым морфология деп аталады. Сөз тіркестері мен сөйлемдердің ішкі құрылымын зерттейтін заңдылықтар синтаксис деп аталады.
Грамматикалық санаттар
Грамматика – мағынаның әртүрлі түрлерін құру үшін санаттардың қалай бірігетінін анықтайтын санаттар жүйесі және ережелер жиынтығы деп сипатталады. Тілдер санаттар арқылы немесе лексикалық бірліктер арқылы кодталуына қарай өте көп ерекшеленеді. Дегенмен, бірнеше санаттар кеңінен таралғандықтан, дерлік барлық тілдерде кездеседі. Осындай әмбебап санаттарға қатысушылар мен предикаттардың грамматикалық байланыстарын кодтау, оларды предикатқа қатысты грамматикалық тұрғыдан ажырату, предикаттардағы уақыт және кеңістік байланыстарын кодтау, сондай-ақ сөйлеушілер, тыңдаушылар және олар туралы сөз болатын адамдарды анықтау мен ажыратуды басқаратын грамматикалық тұлға жүйесі жатады.
Морфология
Тіл білімінде күрделі сөздердің ішкі құрылымын және сөздердің қалыптасу процестерін зерттейтін ғылым морфология деп аталады. Көптеген тілдерде бірнеше морфемадан тұратын күрделі сөздерді құрастыру мүмкін. Мысалы, ағылшын тіліндегі "unexpected" сөзін "un", "expect" және "ed" деген үш морфемадан құралған деп қарастыруға болады. Морфемалар тәуелсіз морфемалар – тамырлар деп аталатын, немесе тек басқа морфемаларға қосылып қолданылатын түрлеріне қарай жіктеледі. Бұл байланған морфемалар немесе аффикстер тамырға қатысты орналасуына сәйкес жіктеледі: префикстер тамырдың алдында, суффикстер артында, ал инфикстер тамырдың ішіне енгізіледі. Аффикстер түбірдің мағынасын өзгертуге немесе толықтыруға қызмет етеді. Кейбір тілдер сөздердің мағынасын өзгерту үшін сөздің фонетикалық құрылымын өзгертеді, мысалы, ағылшын тіліндегі "run" сөзі өткен шақта "ran" болады. Бұл процесс аблаут деп аталады. Сонымен қатар, морфология сөзді өзгертетін немесе толықтыратын иілу процесін және жаңа сөзді бар сөзден құрайтын тудыру процесін ажыратады. Ағылшын тілінде "sing" етістігінің "singing" және "sung" иілу формалары бар, олар екеуі де етістік, ал "singer" – "er" агентивті жұрнағы қосылған етістіктен туындаған зат есім. Тілдер сөздердің қалыптасуының морфологиялық процестеріне қаншалықты тәуелді екенімен ерекшеленеді. Кейбір тілдерде, мысалы, қытай тілінде морфологиялық процестер жоқ, ал барлық грамматикалық ақпарат синтаксистік тұрғыдан, жеке сөздердің тізбектерін құрастыру арқылы кодталады. Морфосинтаксистің осы түрі көбінесе оқшаулау немесе аналитикалық деп аталады, себебі бір сөз бен мағынаның бір аспектісі арасында дерлік толық сәйкес келеді. Көптеген тілдерде бірнеше морфемадан тұратын сөздер бар, бірақ морфемалардың дискретті бірліктер болу дәрежесі әртүрлі. Көптеген тілдерде, әсіресе Үнді-Еуропа тілдерінің көпшілігінде, бір морфеманың бірнеше ерекше мағыналары болуы мүмкін, оларды кішірек сегменттерге бөлуге болмайды. Мысалы, латын тілінде "bonus" немесе "жақсы" сөзі "жақсы" деген мағынаны білдіретін "bon" түбірінен және еркек жынысын, жекеше санды және атау септігін көрсететін "us" жұрнағынан тұрады. Бұл тілдер біріктіру тілдері деп аталады, себебі бірнеше мағына бір морфемаға біріктірілуі мүмкін. Біріктіру тілдеріне қарама-қарсы – агглютинативті тілдер, олар морфемаларды тізбектеп біріктіру арқылы сөздерді құрайды, бірақ әрбір морфема жеке семантикалық бірлік ретінде сақталады. Мұндай тілдің мысалы – түрік тілі, мысалы, "evlerinizden" немесе "үйлеріңізден" сөзі "ev ler iniz den" морфемаларынан тұрады, яғни "үй-көпше-сіздің-ден". Морфологияға ең көп тәуелді тілдер дәстүрлі түрде полисинтетикалық тілдер деп аталады. Олар ағылшын тіліндегі толық сөйлемнің мағынасын бір сөзбен білдіре алады. Мысалы, парсы тілінде "نفهمیدمش" (nafahmidesh) сөзі "мен түсінбедім" дегенді білдіреді, ол "na fahm id am esh" морфемаларынан тұрады, яғни "жоқ-түсіну-өткен-мен-оны". Тағы бір күрделі мысал ретінде, юпик тіліндегі "tuntussuqatarniksatengqiggtuq" сөзі "Ол бұғы аулауға баратынын қайтадан айтпады" дегенді білдіреді, бұл сөз "tuntu ssur qatar ni ksaite ngqiggte uq" морфемаларынан тұрады, яғни "бұғы-аулау-болашақ-айту-жоқ-қайтадан-үшінші-жеке-индикативті", және "tuntu" ("бұғы") морфемасын қоспағанда, қалған морфемалардың ешқайсысы жеке қолданыла алмайды. Көптеген тілдер сөз тіркестеріндегі сөздердің арасындағы байланысты көрсету үшін морфологияны қолданады. Бұл кейде келісім деп аталады. Мысалы, көптеген Үнді-Еуропа тілдерінде, қосымша сөздер сан, септік және жыныс жағынан өзгертілген есіммен келісуі керек, сондықтан латын тіліндегі "bonus" немесе "жақсы" қосымша сөзі еркек жынысты, жекеше санды және атау септігіндегі есіммен келісу үшін өзгереді. Көптеген полисинтетикалық тілдерде етістіктер өзінің субъектісімен және объектісімен келіседі. Мұндай тілдерде бір ғана етістік ағылшын тілінде толық сөйлемді қажет ететін ақпаратты қамтиды. Мысалы, баск тіліндегі "ikusi nauzu" немесе "сен мені көрдің" сөйлемінде, өткен шақ көмекші етістігі "n au zu" (ағылшын тіліндегі "do" сөзіне ұқсас) "n" префиксімен белгіленген субъектімен (сен) және "-zu" жұрнағымен белгіленген объектімен (мен) келіседі. Бұл сөйлемді тікелей транслитерациялау "көрдің сен мені" деп аударуға болады.
Синтаксисі
Тілдердің мағынаны жеткізудің тағы бір жолы – сөйлемдегі сөздердің реті. Бұрыннан белгілі сөздерден жаңа сөйлемдерді қалай құрастыруға болатын грамматикалық ережелер жиынтығы синтаксис деп аталады. Тілдің синтаксистік ережелері ағылшын тіліндегі "Мен сені жақсы көремін" сияқты сөйлемнің мағыналы болуын, ал "*Сені жақсы көремін мен" сөйлемінің мағынасыз болуын анықтайды. Синтаксистік ережелер сөздердің ретін және сөйлем құрылымын қалай шектеуді, сондай-ақ бұл шектеулердің мағынаға қалай әсер ететінін анықтайды. Мысалы, ағылшын тілінде "Құлдар қожайынды қарғыс сөздерімен қарғады" және "Қожайын құлдарды қарғыс сөздерімен қарғады" деген екі сөйлемнің мағынасы әр түрлі, себебі грамматикалық субъектінің рөлі етістіктен бұрын тұратын есіммен, ал объектінің рөлі етістіктен кейін тұратын есіммен көрсетіледі. Латын тілінде Dominus servos vituperabat және Servos vituperabat dominus екі сөйлемнің де мағынасы "Қожайын құлдарды сөккен" дегенді білдіреді, себебі servos, яғни "құлдар", айыптау жағдайында тұр, бұл олардың сөйлемнің грамматикалық объектісі екенін көрсетеді, ал dominus, яғни "қожайын", атау жағдайында тұр, бұл оның субъект екенін көрсетеді. Латын тілінде субъект пен объект арасындағы айырмашылықты көрсету үшін морфология қолданылады, ал ағылшын тілінде сөздердің реті қолданылады. Синтаксистік ережелердің мағынаға қалай әсер ететінінің тағы бір мысалы – көптеген тілдерде кездесетін сұрақтардағы сөздердің кері реті туралы ереже. Бұл ереже ағылшын тілінде "Джон Люсимен сөйлесіп жатыр" сөз тіркесі сұраққа айналғанда "Кіммен Джон сөйлесіп жатыр?" болады, ал емес "Джон кіммен сөйлесіп жатыр?". Соңғы мысал "кіммен" сөзіне ерекше назар аудару үшін қолданылуы мүмкін, соның салдарынан сұрақтың мағынасы сәл өзгереді. Синтаксис сонымен қатар күрделі сөйлемдердің қалай құрылатындығының ережелерін қамтиды, бұл сөздерді фраза деп аталатын бірліктерге топтастыру арқылы жасалады, олар үлкен синтаксистік құрылымда әртүрлі орындарды ала алады. Сөйлемдерді әртүрлі деңгейде фразалардың бір-бірімен байланысқан, ағаш тәрізді құрылымнан тұратын сөйлемдер деп сипаттауға болады. Оң жақта "Мысық кілемге отырды" деген ағылшын сөйлемінің синтаксистік талдауы көрсетілген. Сөйлемді зат есімдік фраза, етістік және сөздік фраза құрайды деп талданады; сөздік фраза сөздік және зат есімдік фразаға бөлінеді, ал зат есімдік фраза мақаладан және зат есімнен тұрады. Сөйлемдерді фразалардан тұратын деп қарастырудың себебі, егер синтаксистік операциялар орындалса, әрбір фраза бір элемент ретінде жылдырылады. Мысалы, "Мысық" – бір фраза, ал "кілемге" – басқа фраза, себебі егер орынды алға жылжыту арқылы баса көрсету туралы шешім қабылданса, олар бірлік ретінде қарастырылады: "[Сонымен] кілемге, мысық отырды". Мысалы, тілдерді олардың негізгі сөздерінің реті, етістіктің салыстырмалы реті және оның қалыпты мәлімдеме сөйлемдегі құраушылары бойынша жіктеуге болады. Ағылшын тілінде негізгі рет SVO (субъект-етістік-объект): "Жылан (S) шақты (V) адамды (O)", ал мысалы, австралиялық Gamilaraay тіліндегі сәйкес сөйлем d̪uyugu n̪ama d̪ayn yiːy (жылан адам шақты), SOV болады. Сөздердің реті типологиялық параметр ретінде маңызды, себебі сөздердің негізгі реті басқа синтаксистік параметрлермен сәйкес келеді, мысалы есімдер мен сын есімдердің салыстырмалы реті немесе препозициялар мен постпозициялардың қолданылуы. Мұндай байланыстарды импликациялық универсалдар деп атайды. Мысалы, SOV типті тілдердің көпшілігі (бірақ барлығы емес) препозициялардың орнына постпозицияларды қолданады және сын есімдер есімдерден бұрын тұрады. Барлық тілдер сөйлемдерді субъект, етістік және объект деп бөледі, бірақ тілдер актерлер мен әрекеттер арасындағы қатынастарды жіктеу жағынан ерекшеленеді. Ағылшын тілінде атаулы-айыптау сөз типологиясы қолданылады: ағылшын тіліндегі транзитивті емес сөйлемдердің ("Мен жүгіремін") және транзитивті сөйлемдердің ("Мен сені жақсы көремін") субъектілері бірдей қарастырылады, бұл атаулы есімдік "Мен" арқылы көрсетіледі. Кейбір тілдер, Gamilaraay сияқты, эргативті деп аталады, олар агенттер мен пациенттерді ажыратады. Эргативті тілдерде "Мен жүгіремін" сияқты транзитивті емес сөйлемдегі жалғыз қатысушы транзитивті сөйлемдегі пациент сияқты қарастырылады, бұл "Мен жүгіремін" дегенге тең. Тек транзитивті сөйлемдерде ғана "Мен" есімдігінің баламасы қолданылады. Бір типологиялық классқа жататын тілдердің ортақ ерекшеліктері мүлдем дербес пайда болуы мүмкін. Олардың бір-бірімен бірге пайда болуы табиғи тілдердің құрылымын реттейтін әмбебап заңдарға, "тілдік универсалдарға" байланысты болуы мүмкін немесе олар адамдар тілдерді шешу үшін қолданатын қайта оралатын коммуникативтік проблемаларға тілдердің конвергентті шешімдерін табудың нәтижесі болуы мүмкін. Тілдің ұрпақтан-ұрпаққа және қоғам ішінде таралу жолына байланысты, тіл үнемі өзгеріп, жаңа тілдерге айналады немесе тілдік байланыс салдарынан бірігеді. Бұл процесс эволюция процесіне ұқсас, онда өзгерістермен бірге туындау филогенетикалық ағашты құруға әкеледі. Алайда, тілдер биологиялық организмдерден тілдік диффузия процесі арқылы басқа тілдерден элементтерді оңай қабылдай алады, әсіресе әртүрлі тілдерді білетін адамдардың байланысы болғанда. Адамдар көбінесе бірнеше тілде сөйлейді, бала кезінде ана тілдерін немесе тілдерін меңгереді немесе өсіп келе жатқанда жаңа тілдерді үйренеді. Әлемдік интеграцияның артуына байланысты көптеген кішкентай тілдер өздерінің сөйлеушілері басқа, үлкен және ықпалды тілдік қауымдастықтарға қатысу мүмкіндігін беретін тілдерге ауысып, құрып бара жатыр. Прагматика тілдік қолданыстың үлгілерін және осы үлгілердің мағынаға қалай әсер ететінін зерттейді. Мысалы, барлық тілдерде тілдік өрнектерді ақпаратты тарату үшін ғана емес, сонымен қатар әрекеттерді орындау үшін де қолдануға болады. Кейбір әрекеттер тек тіл арқылы ғана орындалады, бірақ олардың нақты салдары бар, мысалы, "атау" әрекеті, ол бір нәрсе үшін жаңа атау жасайды, немесе "ер және әйел деп жариялау" әрекеті, ол некелік әлеуметтік шартын құрайды. Бұл типтегі әрекеттер сөздік әрекеттер деп аталады, бірақ оларды жазу немесе қолмен белгілеу арқылы да орындауға болады. Тілдік өрнектердің формасы көбінесе оның әлеуметтік контекстегі мағынасына сәйкес келмейді. Мысалы, кешкі ас үстелінде біреу "Тұзды жеткізе аласыз ба?" деп сұраса, ол сұраған адамның қолдарының ұзындығы туралы сұрақ емес, тұзды үстелге беру туралы өтініш. Бұл мағына сөйленген контекстпен білдіріледі; мағынаның осы әсерлері сөздік импликатуралар деп аталады. Қай жағдайда тілді қолданудың қандай әдістері орынды деп есептеледі және сөйлемдер олардың контекстіне қатысты қалай түсіндірілуі керек деген әлеуметтік ережелер әртүрлі қауымдастықтарда әртүрлі болады, ал оларды үйрену тілде коммуникативтік құзыретті меңгерудің үлкен бөлігі болып табылады.
Сатып алу
Барлық сау, қалыпты дамып келе жатқан адамдар тілді қолдануды үйренеді. Балалар өздерінің айналасында қолданылатын тіл не тілдерді меңгереді: балалық шақта жеткілікті мөлшерде әсер еткен тілдерді. Бұл даму, қол тілімен немесе ауызша тілмен тіл меңгерген балалар үшін шамамен бірдей болады. Бұл оқу процесі бірінші тілді меңгеру деп аталады, себебі көптеген басқа оқу түрлерінен айырмашылығы, ол тікелей оқытуды немесе арнайы зерттеуді қажет етпейді. «Адамның тегі» еңбегінде табиғаттанушы Чарльз Дарвин бұл процесті «өнерді меңгеруге инстинктивті бейімділік» деп атаған. Туған кезден бастап, нәрестелер адам сөйлеуіне басқа дыбыстарға қарағанда жақсырақ жауап береді. Шамамен бір айлық шамада, сәбилер әртүрлі сөйлеу дыбыстарын ажырата алады. Алты айлық шамада бала айналасындағы тілдердің дыбыстарын немесе қол қимылдарын шығара бастайды. Сөздер шамамен 12-18 айлық жаста пайда болады; он сегіз айлық баланың орташа сөздік қоры шамамен 50 сөзді құрайды. Баланың алғашқы тілдеуі – бір ойды жеткізу үшін бір ғана сөзді қолданатын холофразалар (әдеби мағынасында «толық сөйлемдер»). Бала сөздерді айта бастағаннан кейін бірнеше ай өткен соң, екі сөзден тұратын тілдеулерді қолдана бастайды, ал тағы бірнеше ай ішінде телеграфтық тілдеуді немесе ересектердің тілінен гөрі грамматикалық жағынан аз күрделі, бірақ тұрақты синтаксистік құрылымды көрсететін қысқа сөйлемдерді айта бастайды. Шамамен үш-бес жасқа келгенде баланың сөйлеу немесе қолмен сөйлеу қабілеті ересектердің тіліне ұқсас деңгейге жетеді. Екінші және қосымша тілдерді меңгеру кез келген жаста, күнделікті өмірде немесе курстар арқылы жүзеге асуы мүмкін. Екінші тілді үйренетін балалар ересектерге қарағанда ана тіліне жақын еркін сөйлей алу мүмкіндігі жоғары, бірақ әдетте, екінші тілді сөйлейтін адамды толыққанды ана тілінің иесі деп санау өте сирек. Бірінші тілді меңгеру мен қосымша тілдерді меңгерудің маңызды айырмашылығы – қосымша тілдерді меңгеру процесіне білушінің бұрыннан білетін тілдері әсер етеді.
Мәдениет
Тілдер, белгілі бір қоғамның сөйлеу нормаларының ерекше жиынтығы ретінде түсініледі, сонымен қатар оларды сөйлейтін қоғамның мәдениетінің бір бөлігі болып табылады. Тілдердің айтылуы, сөздік қоры және грамматикасы ғана емес, сонымен қатар «сөйлеу мәдениеті» де әртүрлі. Адамдар тілді бір мәдени топпен сәйкестігін, ал басқалардан айырмашылығын білдіру үшін пайдаланады. Тіпті бір тілді сөйлейтіндердің арасында да тілді қолданудың әртүрлі тәсілдері бар, әрқайсысы үлкен мәдениеттегі белгілі бір кіші топтарға жататындығын көрсетеді. Лингвистер мен антропологтар, әсіресе социолингвистер, этнолингвистер және лингвистикалық антропологтар, сөйлеу тәсілдерінің сөйлеу қауымдастықтарында қалай өзгеретінін зерттеумен айналысады. Тілшілер «вариативтер» терминін тілдің әртүрлі сөйлеу тәсілдерін білдіру үшін қолданады. Бұл терминге географиялық немесе әлеуметтік-мәдени тұрғыдан анықталған диалектілер, сондай-ақ субмәдениеттердің жаргондары мен стильдері кіреді. Лингвистикалық антропологтар мен тілдің әлеуметтанушылары коммуникативтік стильді белгілі бір мәдениетте тілдің қолданылуы мен түсінілу жолдары деп анықтайды. Тілді қолдану нормалары белгілі бір топтың мүшелерімен ортақ болғандықтан, коммуникативтік стиль топтың өзіндік ерекшелігін көрсету және құру тәсіліне айналады. Тілдік айырмашылықтар әлеуметтік топтар арасындағы бөліністердің айқын белгілері болуы мүмкін, мысалы, белгілі бір акцентпен сөйлеу этникалық азшылыққа немесе әлеуметтік тапқа, адамның шыққан жеріне немесе екінші тілдің деңгейіне қатысты болуы мүмкін. Бұл айырмашылықтар тілдік жүйенің бөлігі емес, бірақ адамдар тілді әлеуметтік құрал ретінде қалай қолданатынын көрсетеді. Дегенмен, көптеген тілдерде әлеуметтік иерархияға немесе бөлініске байланысты тіркелімдерді қолдану арқылы сөйлеушінің басқаларға қатысты әлеуметтік жағдайын көрсететін грамматикалық конвенциялар бар. Көптеген тілдерде еркектер мен әйелдердің, жас топтарының және әлеуметтік топтардың сөйлеу стилі әртүрлі, тіпті грамматикалық жағынан да. Мысалы, австралиялық дирбал тілінде күйеу жігіт қайын анасының алдында күнделікті заттарды атағанда арнайы сөздерді қолдану керек. Кейбір мәдениеттерде «әлеуметтік дексис» немесе лингвистикалық құралдар арқылы әлеуметтік қашықтықты белгілейтін жүйелер бар. Ағылшын тілінде әлеуметтік дексис көбінесе кейбір адамдарға есімдерімен, ал басқаларына тегімен, «мырзайым», «бала», «дәрігер» немесе «Сіздің құрметіңіз» сияқты атақтармен сөйлесудің аражігін ажырату арқылы көрсетіледі, бірақ басқа тілдерде мұндай жүйелер өте күрделі болуы мүмкін және тілдің грамматикасы мен сөздік қорында кодталған. Мысалы, Таиланд, Бірма және Яван сияқты Шығыс Азия тілдерінде сөйлеуші өзінен жоғары немесе төменгі дәрежедегі адамға сөйлеушіге байланысты әртүрлі сөздер қолданылады. Алғашқы жазу жүйелерінің пайда болуы шамамен б.з.д. Сумерлік архаикалық сына жазуы мен мысырлық иероглифтері ең ерте жазу жүйелері болып саналады, екеуі де б.з.д. 3400-3200 жылдар аралығында ата-бабаларының прото-сауатты таңба жүйелерінен пайда болды. Шумер жазуы тәуелсіз өнертабыс болған деп есептеледі; алайда, мысыр жазуы шумерден мүлдем тәуелсіз дамыған ба, әлде мәдени таралу болды ма, бұл туралы пікірлер әртүрлі. Осыған ұқсас пікірталас қытай жазуы үшін де бар, ол шамамен б.з.д. Колумбияға дейінгі Мезоамерикалық жазу жүйелері (оның ішінде ольмектер мен майялар жазулары) дербес пайда болған деп саналады. Өзгерістер белгілі бір дыбыстарға немесе бүкіл фонологиялық жүйеге әсер етуі мүмкін. Дыбыс өзгерісі бір сөйлеу дыбысының немесе фонетикалық ерекшеліктің басқасына ауысуынан, әсер еткен дыбыстың толық жоғалуынан немесе тіпті бұрын болмаған жерде жаңа дыбыстың енгізілуінен тұрады. Дыбыс өзгерістері шартталған болуы мүмкін, яғни дыбыс басқа дыбыстардың жанында пайда болған жағдайда ғана өзгереді. Дыбыс өзгерісі тұрақты деп есептеледі, яғни оның құрылымдық шарттары орындалған кезде механикалық түрде қолданылады деп күтіледі. Алайда, дыбыс өзгерістері кейде кездейсоқ болуы мүмкін, тек бір немесе бірнеше сөзге әсер етеді, ешқандай жүйелілік жоқ. Кейде қарапайым өзгеріс бүкіл фонологиялық жүйеге әсер ететін тізбекті өзгеріске әкеледі. Бұл герман тілдерінде Гримм заңы деп аталатын дыбыс өзгерісі болған кезде болды. Түпкілікті дауыс * герман тілдерінде /b/ болып өзгереді, ал бұрынғы * /p/ болып өзгереді, ал бұрынғы * /f/ болып өзгереді. Осы процесс барлық дауысты дауыстарға қатысты және латын тілі сияқты италия тілдерінде pater және pisces сөздерінде /p/ болуын түсіндіреді, ал ағылшын сияқты герман тілдерінде father және fish сөздерінде /f/ болады. Басқа мысал - ағылшын тіліндегі Ұлы Дауыс Ойысы, ағылшын дауыстарының жазылуы мен олардың қазіргі айтылуы арасындағы сәйкессіздікке себеп болды. Бұл дауыс ойысының нәтижесінде орфография айтылумен синхронды болмай қалды. Дыбыс өзгерісінің тағы бір көзі - сөздердің айтылуының біртіндеп нашарлауы және сөздерді қысқарту, буын немесе дыбыстарды жою. Осы өзгеріс латын тіліндегі mea domina сөзінің француз тіліндегі madame және американдық ағылшын тіліндегі ma'am сөзіне айналуына себеп болды. Тілдердің грамматикасында да өзгерістер болады, мысалы, фразеологиялық тіркестер немесе нақты құрылымдар грамматикалық деңгейге көтеріледі. Бұл көбінесе сөздер немесе морфемалар нашарлағанда және жоғалған элементтің орнын толтыру үшін грамматикалық жүйе түбегейлі түрде қайта құрылғанда болады. Мысалы, Кариб теңізінің испан тілінің кейбір диалектілерінде соңғы /s/ дыбысы жойылды. Стандартты испан тілінде глаголдарда екінші жаққа қатысты морфема соңғы /s/ дыбысын қолданады, сондықтан Кариб диалектілерінде екінші жақты білдіру үшін tú есімдігі қолданылады. Бұл қарапайым дыбыс өзгерісі морфология мен синтаксиске әсер етті. Грамматикалық өзгеріске себеп болатын тағы бір жалпы фактор - фразеологиялық тіркестердің жаңа грамматикалық формаларға біртіндеп тоңуі, мысалы, ағылшын тіліндегі «going to» құрылымы қозғалыс мәнін жоғалтқан және кейбір ағылшын диалектілерінде болашақ уақыттың толыққанды формасына айналған (мысалы, I'm gonna). Тіл өзгерісі «тіл ішіндегі» факторлармен, мысалы, дыбыстарды естіп ажырату немесе шығару қиын болғандықтан болатын айтылу өзгерістерімен немесе сирек құрылымдардың көбірек таралған түрлерге қарайтын үлгілерімен байланысты болуы мүмкін. Тіл өзгерісінің басқа себептері әлеуметтік, мысалы, белгілі бір дыбыстар әлеуметтік топтардың, идеологиялардың мүшелігін білдіретін болса, оларды сол топтармен немесе идеялармен сәйкес келуге ниеттенгендер қабылдайды. Осылайша, жеке тұлға және саясат мәселелері тіл құрылымына зор әсер ете алады.
Байланыс
Тілдің өзгеруінің бір көзі – тілдер арасындағы тілдік ерекшеліктердің таралуы мен байланысы. Тілдік байланыс екі немесе одан көп тілді немесе олардың нұсқаларын қолданушы адамдар тұрақты түрде өзара әрекеттескен кезде пайда болады. Көптілділік адамзат тарихы бойында кең таралған, ал қазіргі әлемдегі көптеген адамдар көптілді. Этно-ұлттық мемлекет концепциясы қалыптасуға дейін, монолингвизм көбінесе шағын аралдарда тұратын халықтарға тән еді. Бірақ, «бір халық, бір мемлекет, бір тіл» идеологиясы ең қолайлы саяси құрылым ретінде қабылдағаннан бастап, монолингвизм әлем бойынша тарала бастады. Әлемде 6000-ға жуық тілде сөйлейтін 250-ге жуық ел бар, яғни көптеген елдер көптілді, демек көптеген тілдер басқа тілдермен тығыз байланыста болады. Әртүрлі тілдерді қолданушылар тығыз қарым-қатынаста болғанда, олардың тілдері бір-біріне әсер етуі жиі кездеседі. Ұзақ мерзімді тілдік байланыс арқылы тілдік ерекшеліктер тілдер арасында таралады, ал әртүрлі тілдік отбасыларға жататын тілдер ұқсас болуы мүмкін. Көптеген тілдер тығыз байланыста болатын аймақтарда, туыс емес тілдердің бірқатар лингвистикалық ерекшеліктерін бөлісетін тілдік аймақтар пайда болуы мүмкін. Мұндай тілдік аймақтардың көптеген мысалдары бар, олардың ішінде Балқан тілдік аймағы, Мезоамерика тілдік аймағы және Эфиопия тілдік аймағы бар. Сонымен қатар, Оңтүстік Азия, Еуропа және Оңтүстік-Шығыс Азия сияқты ірі аймақтар да белгілі бір ареалдық ерекшеліктердің кең таралуына байланысты тілдік аймақтар ретінде қарастырылған. Тілдік байланыс тілдік конвергенция, тіл қарызы және релексификация (ана тілдік сөздіктің көп бөлігін басқа тілдің сөздік қорымен алмастыру) сияқты басқа да лингвистикалық құбылыстарға әкелуі мүмкін. Тілдік байланыстың ұзақ және қарқынды жағдайында, бір тілдік отбасыға жатқызылмаған жаңа аралас тілдер пайда болуы мүмкін. Пиджиндер деп аталатын аралас тілдердің бір түрі, екі түрлі тілді ересектер тұрақты түрде өзара әрекеттескен кезде, бірақ ешбір топ екінші топтың тілін еркін үйренбеген жағдайда пайда болады. Мұндай жағдайда олар екі тілдің де ерекшеліктерін қамтитын және қарапайым грамматикалық және фонетикалық құрылымы бар коммуникациялық форманы құрастырады. Тілге екі тілде де кездесетін грамматикалық және фонетикалық категориялар кіреді. Пиджин тілдерінің ерекшелігі – оларда ана тілі жоқ, оларды тек басқа тілді бірінші тіл ретінде меңгерген адамдар ғана қолданады. Бірақ, егер пиджин тілі сөйлеу қауымдастығының басты тіліне айналса, онда балалар пиджин тілін бірінші тіл ретінде үйреніп өседі. Балалардың ұрпағы өскен сайын пиджиннің құрылымы өзгеріп, күрделілігі артады. Бұл типтегі тіл әдетте креол тілі деп аталады. Мұндай аралас тілдердің мысалы – Папуа-Жаңа Гвинеяның ресми тілі Ток Писин, ол бастапқыда ағылшын және австронезиялық тілдеріне негізделген пиджин ретінде пайда болды; басқалары – Гаитиде сөйлейтін француз тіліндегі креол тілі Креол аисиен және Канаданың аралас тілі Мичиф, ол американдық жергілікті тіл Кри және француз тілдеріне негізделген.
Тілдік алуан түрлілік
Тіл Ана тілі (ағылшын тілі) 328 Португал тілі 250 Араб тілі 221 Үнді тілі 182 Бенгал тілі 181 Ресей тілі 144 Жапон тілі 122 Яван тілі 84.3 SIL Этнолог "тірі тілді" "кем дегенде бір адамның ана тілі ретінде қолданатыны" деп анықтайды. Тілдердің нақты саны 6000-нан 7000-ға дейін өзгереді, бұл "тіл" ұғымының дәлдігіне және әсіресе "тіл" мен "диалект" арасындағы шекараны қалай анықтауға байланысты. 2016 жылғы мәлімет бойынша, Этнолог 7,097 тірі адам тілін тіркеген. Этнолог тілдік топтарды өзара түсіністік туралы зерттеулерге негізделген түрде құрады, сондықтан көбінесе консервативті жіктемелерге қарағанда көбірек санаттарды қамтиды. Мысалы, көптеген ғалымдар бірнеше диалектісі бар бір тіл деп санайтын Дания тілі Этнологта екі жеке тілге (дания және ютиялық) бөлінген. Этнологтың мәліметінше, 389 тілде (шамамен 6%) миллионнан астам адам сөйлейді. Бұл тілдер жалпы әлем халқының 94% құрайды, ал әлемдегі тілдердің 94% қалған 6% халқына тиесілі.
SIL Ethnologue defines a "living language" as "one that has at least one speaker for whom it is their first language". The exact number of known living languages varies from 6,000 to 7,000, depending on the precision of one's definition of "language", and in particular, on how one defines the distinction between a "language" and a "dialect". As of 2016, Ethnologue cataloged 7,097 living human languages. The Ethnologue establishes linguistic groups based on studies of mutual intelligibility, and therefore often includes more categories than more conservative classifications. For example, the Danish language that most scholars consider a single language with several dialects is classified as two distinct languages (Danish and Jutish) by the Ethnologue. According to the Ethnologue, 389 languages (nearly 6%) have more than a million speakers. These languages together account for 94% of the world's population, whereas 94% of the world's languages account for the remaining 6% of the global population.
Тілдер мен диалекттер
Тілші Макс Вайнрайхтың "тіл – әскері мен флоты бар диалект" деген атақты афоризміне қарамастан, тіл мен диалект арасында нақты айырмашылық жоқ. Мысалы, ұлттық шекаралар екі тілдік түрінің тіл немесе диалект екенін анықтауда тілдік ерекшеліктерді жиі елемейді. Мысалы, хакка, кантон және мандарин тілдері көбінесе қытай тілінің "диалектілері" деп жіктеледі, тіпті олар швед тілі мен норвег тілінен гөрі бір-бірінен көбірек өзгешеленеді. Югославия соғыстарына дейін серб-хорват тілі екі нормативті нұсқасы бар бір тіл деп есептелді, бірақ әлеуметтік-саяси себептерге байланысты хорват және серб тілдері қазір көбінесе жеке тілдер ретінде қарастырылады және әртүрлі жазу жүйелерін қолданады. Яғни, мұндай айырмашылық мәдени ерекшеліктермен қатар, саяси факторларға, ерекше жазу жүйелеріне немесе өзара түсіністік деңгейіне байланысты болуы мүмкін. Алайда, соңғысы тілдер мен диалекттерді ажырату үшін аса сенімді критерий емес. Бірнеше стандартты нұсқасы бар тілдер, яғни көп орталықты тілдер, осыған дәлел. Мысалы, стандартты американдық ағылшын және стандартты RP (британдық) ағылшын тілдері кейбір жағдайларда швед және норвег сияқты тілдерден де өзгеше болуы мүмкін. Мұндай мәртебе берудің артында күрделі әлеуметтік "тіл жасау" процесі жатыр, және кейде тіпті лингвистикалық сарапшылардың өзі келіспеуі мүмкін (мысалы, Бір стандартты неміс аксиомасы). Тіл жасау процесі динамикалық және уақыт өте келе өзгеріске ұшырайды.
Әлемдегі тілдер отбасылары
Әлемдегі тілдерді ортақ түбі бар тілдерден тұратын тілдер отбасына топтастыруға болады. Тіл білімі мамандары жүздеген тілдік отбасыларды таниды, бірақ олардың кейбіреулерін үлкен топтарға біріктіру мүмкін, себебі қосымша дәлелдер табылып, терең зерттеулер жүргізілуде. Қазіргі уақытта ондаған оқшау тілдер бар: әлемдегі басқа тілдермен байланысы дәлелденбеген тілдер. Олардың ішінде Еуропадағы баск тілі, Нью-Мексикодағы зуни, Мексикадағы пурепеча, Жапониядағы айн, Пәкістанның бурушаски және тағы да басқалары бар. Әлемдегі ең көп сөйлейтін адамдарға ие тілдер отбасы – Үнді-Еуропа тілдері, олармен әлем халқының 46% сөйлейді. Бұл отбасыға ағылшын, испан, француз, неміс, орыс және хинди (урду) сияқты маңызды әлемдік тілдер кіреді. Үнді-Еуропа тілдері алғашқыда шамамен б.з.б. 8000–1500 жылдар аралығында болған деп саналатын Үнді-Еуропалық көші-қондар арқылы тарады, ал кейіннен Еуропалық отаршылдық кеңею арқылы Америкада және Африканың көп бөлігінде саяси және көбінесе сандық басымдыққа ие болды. Қытай-Тибет тілдерінде 20% адам сөйлейді. Африкада көптеген тілдік отбасылар бар, олардың ең ірісі – Нигер-Конго тілдер отбасы, оған суахили, шона және йоруба тілдері кіреді. Нигер-Конго тілдерінде сөйлейтіндер әлем халқының 6,9% құрайды.
Africa is home to a large number of language families, the largest of which is the Niger Congo language family, which includes such languages as Swahili, Shona, and Yoruba. Speakers of the Niger Congo languages account for 6.9% of the world's population.
Тілдің жойылуы
Тілдің жойылып кету қаупі тілде сөйлейтін адамдардың азаюы немесе басқа тілге ауысуы салдарынан тілдің қолданыстан шығу қаупі туғанда пайда болады. Тіл жоғалуы – тілдің ана тілі ретінде сөйлейтін адамдарының қалмауымен және тілдің өлі тілге айналуымен сипатталады. Егер тілде сөйлейтін адамдар мүлдем қалмаса, ол жойылып кеткен тілге айналады. Адамзат тарихында тілдер әрқашан жоғалып келгенімен, 20 және 21 ғасырларда жаһандану және неоколониализм процестеріне байланысты олардың жоғалу қарқыны үдеп кетті. 2010 жылы бар болған 7000 тілдің 50-90 пайызының 2100 жылға қарай жойылып кетуі күтілуде. Әлем халқының 50 пайызы 50 миллионнан астам адам сөйлейтін ең көп таралған 20 тілде сөйлейді, ал көптеген басқа тілдерді кішкентай қауымдастықтарда, көбінесе 10 000-нан аз адам сөйлейді. Алайда, әлемдегі зорлық-зомбылықтың көптеген жағдайлары, мысалы, Югославия және АҚШ-тың азамат соғыстары немесе Руандадағы геноцид сияқты, тілдік әртүрліліктің төмен деңгейі бар жағдайларда орын алды. Көптеген жобалар жойылып бара жатқан тілдерді жаңғырту және азшылық тілдерінде білім беру мен сауаттылықты қолдау арқылы осы жоғалтуды болдырмауға немесе баяулатуға бағытталған. Әлемнің көптеген елдері жергілікті тілде сөйлейтін қауымдастықтардың тілін қорғау және тұрақтандыру үшін арнайы заңдар қабылдады. Лингвистердің аз бөлігі тіл жоғалуы – табиғи процесс екенін, оған қарсы тұрудың қажеті жоқ екенін және жойылып бара жатқан тілдерді болашақ ұрпақ үшін құжаттау жеткілікті деп санайды. Уайкато университеті маори тілін жаңғырту бағдарламасының үлгісі ретінде уэльс тілін пайдаланады, өйткені олар уэльс тілін тілдерді сақтаудың әлемдегі ең табысты мысалы деп есептейді. 2019 жылы гавай телекомпаниясы Oiwi Солтүстік Уэльстің Нант Гвартейрн қаласындағы уэльс тілі орталығына сапар шегіп, өздерінің Ōlelo Hawaiʻi тілін сақтау жолдарын табуға көмектесті.