Кіріспе

Француз жазушысы, фотограф, инсталляция суретшісі және концептуалдық суретші Софи Калле (9 қазан 1953 жылы туған) – француз жазушысы, фотограф, инсталляция суретшісі және концептуалдық суретші. Калленің туындылары кездейсоқ шектеулерді пайдалануымен ерекшеленеді және Oulipo деп аталатын француз әдеби қозғалысын еске түсіреді. Оның жұмыстары көбінесе адамның осалдығын көрсетеді, сонымен қатар жеке тұлға мен жақындық мәселелерін зерттейді. Ол бейтаныс адамдардың ізінен барып, олардың жеке өмірін зерттейтін детектив тәрізді бейімділігімен танымал. Оның фотожұмыстарының ішінде көбінесе өзінің жазған мәтіндерінен алынған панельдер кездеседі. 2005 жылдан бері Калле Швейцарияның Саас-Фее қаласындағы Еуропалық аспирантура мектебінде кино және фотография профессоры болып жұмыс істейді. Ол Сан-Диегодағы Калифорния университетінің Бейнелеу өнері факультетінде лекция оқыды. Сондай-ақ, Калифорния штатының Окленд қаласындағы Миллс колледжінде сабақ берді. Калленің туындыларының көрмелері Париждегі Жорж Помпиду орталығында, Париждегі Музей д'Арт э д'Истори дю Иудаизмде, Нью-Йорктегі Паула Купер галереясында, Брюссельдегі Көркем өнерлер сарайында (Бельгия), Видеобразильдегі SESC Pompeia (Сан-Паулу, Бразилия), Баия қазіргі заманғы өнер мұражайында (Сальвадор, Бразилия), Лондондағы Уайтчапел галереясында өтті. 2007 жылы ол Францияны Венеция биенналесінде өкілдік етті. 2019 жылы Корольдік фотографиялық қоғамның жүз жылдық медалін және Құрметті стипендиясын алды.

1979-1981 жылдар

Suite Venitienne (1979) жұмысында Калле Париждегі кеште танысқан бір ер адамды Венецияға дейін еріп келді, онда ол өзін жасырып, оны қала бойынша фотоға түсіріп, қадағалап жүрді. Калле оны тек Анри Б. деп атады. Оның бұл ер адамды бақылауы – мәтінмен бірге берілген қара-ақ фотосуреттерден тұрады. Калледің алғашқы көркем туындысы – "Ұйықтаушылар" (Les Dormeurs) болды, онда ол көшеден кездейсоқ адамдарды өз төсегіне шақырды. Олардың кейбіреулері оның достары немесе достарының достары болса, ал кейбіреулері оған мүлдем бейтаныс еді. Ол оларға тамақ беріп, әр сағат сайын суретке түсірді. "Отель" (1981) жобасын іске асыру үшін ол Венециядағы бір қонақ үйде үй қызметшісі болып жұмысқа орналасты, бұл оған қонақтардың жазбаларын және жеке заттарын зерттеуге мүмкіндік берді. Оның жұмыс процесі мен одан туындаған эстетикалық ерекшеліктер туралы оның осы жобаға қатысты әңгімесінен білуге болады: "Мен қонақ үйді табуға бір жыл жұмсадым, мәтінді қарап, жазуға үш ай кетті, фотосуреттерді қарауға үш ай жұмсадым, ал оның мөлшері мен жақтауына шешім қабылдауға бір күн жұмсадым – бұл процестің соңғы ойы болды."

1980-жылдардың ортасы мен аяғы

Калленің қоғамдық дау тудырған алғашқы жобаларының бірі – «Мекенжай кітабы» (1983). Француздық «Либерация» газеті оны 28 мақаладан тұратын серия жариялауға шақырды. Жақында көшеде мекенжай кітабын тауып алып (оны көшіріп алып, иесіне қайтарған), ол кітаптағы телефон нөмірлерінің біріне қоңырау шалып, кітап иесі туралы әңгімелесуді шешті. Осы әңгімелердің стенограммаларына Калл кітап иесінің сүйікті іс-әрекеттерінің суреттерін қосты, осылайша ол ешқашан кездеспеген адамның бейнесін оның таныстары арқылы жасады. Мақалалар жарияланды, бірақ оларды көргеннен кейін, мекенжай кітабының иесі, Пьер Бодри есімді деректі фильмдер режиссері, суретшіні жеке өмірге араласуы үшін сотқа берумен қорқытты. Каллдың хабарлауынша, иесі оның жалаңаш суретін тауып алып, газетте жариялауды талап етті, бұл оның жеке өміріне жасалған бұзушылыққа жауап ретінде болды. Каллдің тағы бір ең атақты жобасы – «Соқырлар» (1986) деп аталады, онда ол соқыр адамдармен сұхбаттасып, олардан әдемілікті қалай анықтайтындарын сұрады. Олардың жауаптары оның әдемілік туралы түсінігінің фототүсірілімдерімен және сұхбаттасқандардың портреттерімен бірге ұсынылды. Калл өмірі бойы алған туған күн сыйлықтарынан жасалған әсем көрме стендтерін құрды; осы процесті Грегуар Буйльер «Сырлы қонақ: Есеп» (2006) атты естеліктерінде егжей-тегжейлі сипаттады. Буйльердің сөзіне қарағанда, оның әңгімесінің негізі мынада: «Ер адамды себебін айтпай тастап кеткен әйел бірнеше жылдан кейін оған қоңырау шалып, суретші Софи Калл ұйымдастырған туған күніне «құпия қонақ» болуын сұрайды. Ал осы әсем, бірақ қорлаушы кештің соңында баяндаушы олардың ажырасуының себебін біледі».

1990 жылдар

1996 жылы Калле Иерусалимдегі израильдіктер мен палестиналықтардан жеке өмірінің бір бөлігіне айналған қоғамдық орындарға бастап беруді сұрады, соның арқылы адамның жеке тарихы қалай бір орынмен жақындық тудыратынын зерттеді. Эрувтан – яғни, сымдармен қоршап, қоғамдық кеңістікті жеке аумаққа айналдыруға рұқсат беретін еврей заңынан шабыттандырылып, сенбі күні заттарды алып жүруге мүмкіндік беретін бұл құбылыс Париждегі Музей д'Арт э д'Истуар дю Иудаизмде көрсетілді. Сол жылы Калле америкалық фотограф Грегори Шепардпен бірлесіп «Түні секстік қатынас болмады» (No Sex Last Night) атты фильмді шығарды. Фильмде олардың Америка бойынша саяхаты және Лас-Вегастағы үйлену шіркеуінде аяқталуы бейнеленген. Бұл фильм жол саяхаты немесе роман жанрының қағидаларын ұстанбайды, керісінше, бірін-бірін жақсы білмейтін ер және әйелдің бірге жақын сапарға шығуының нәтижесін көрсетеді. Калле жазушы және режиссер Пол Остерден «Мен ұқсауға тырысатын ойдан туған кейіпкерді ойлап табуды» сұрады және ол 1992 жылы Остердің «Левиафан» романындағы Мария кейіпкерінің прототипі болды. Бұл факт пен қиялдың үйлесімі Каллеге қызығушылық туғызды, ол қиял кейіпкер жасаған өнер туындыларын жасады, оларға түрлі түстермен үйлестірілген тағамдар сериясы кірді. Бұл туындылар «Қос ойын» (Double Game, 1999) атты басылымда жарияланды. Кейін Остер Каллеге Нью-Йоркте қоғамдық пайдалы нысан құруды және оны күтіп ұстауды ұсынды. Суретші Манхэттендегі Гринвич және Харрисон көшелерінің бұрышындағы телефон будкасын жазба кітапшасымен, судың бөтелкесімен, темекінің бір бумасымен, гүлдермен, ақшамен және түрлі-түрлі заттармен толықтырды. Калле күн сайын будканы тазалап, заттарды толықтырып отырды, телефон компаниясы оны алып тастағанға дейін. Бұл жоба «Готэм нұсқаулығында» (The Gotham Handbook, 1998) сипатталған. Калле достарынан, таныстарынан және барлық жастағы әйелдерден – тіпті попугай мен қол қуыршақтан да – ажырасу туралы электрондық хатты түсіндіруді сұрады және нәтижелерін француз павильонында ұсынды. Калле бұл туындыны былай түсіндіреді: «Маған ажырасу туралы электрондық хат келді. Мен қалай жауап беруді білмедім. Ол маған арналмаған сияқты болды. Ол "өз-өзіңді сақта" деген сөздермен аяқталды. Мен де солай істедім. Мен мамандығы немесе біліктілігі бойынша таңдалған 107 әйелден осы хатты түсіндіруді сұрадым. Оны талдау, пікір білдіру, билеу, ән айту, оны түгелдей зерттеу, мен үшін түсіну, мен үшін жауап беру. Бұл ажырасуға уақыт берудің бір жолы еді. Өзімді сақтаудың бір жолы». Фриз жазушысының сыйлығының иегері Джессика Лотт бұл туындыны былай сипаттады: «Өзіңді сақта» (Take Care of Yourself) – бұл Калленің сол кездегі жігіті (Грегоар Буйлье, «X» деп аталған) оған электрондық пошта арқылы жіберген ажырасу хаты. Калле электрондық хатты және жүрек ауруының түсінікті болмауынан туған шатастықты алып, оны әртүрлі мамандықтар мен дағдылары бар 107 әйелге таратып, оны түсінуге көмектесті – интерпретациялау, талдау, зерттеу және оның қызықты жағдайын түсіну үшін орындау. Калле өзіне басқа әйелдердің сезімдері қажет емес екенін, бірақ туындының толықтығына көз жеткізу үшін қажет екенін айтады. Галереядағы көрмелерінде Калле жиі ұсыныс формаларын ұсынады, онда келушілер оның өнері үшін идеялар беруге шақырылады, ал ол олардың қасында қызығушылықсыз көрініспен отырады. 2009/2010 жылдары оның «Өзіңді сақта, ұйықтағандар, мекенжай кітабы және басқалары» атты ірі ретроспективті көрмесі Лондондағы Уайтчапел галереясында ашылды.

2010 жылдар

2011 жылы оның "Нағыз әңгімелер" шығармасы Нью-Орлеан қаласының француз кварталында, Луизиана штатындағы Джексон алаңындағы Понталба ғимаратындағы 1850 жылғы тарихи үйде Prospect 2 заманауи өнер фестивалі аясында орнатылды. Луизиана мемлекеттік мұражайының бөлігі ретінде басқарылатын тарихи мұражай, 19-ғасырдың ортасындағыдай тарихи жиһазбен жабдықталған. Суретші өзінің жеке тарихи заттары мен құжаттарын, сондай-ақ қысқа түсіндірме мәтіндерін көріністерге енгізіп, көрермендер келгенге дейін ол үйді пайдаланғандай әсер қалдыруға тырысты. 2012 жылы Калленің "Адрес кітабы" толыққанды нұсқада алғаш рет жарық көрді. 2015 жылы "Венециялық сюита" қайта жобаланып, қайта басылды. 2014 жылы Калленің "Рейчел, Моник" жұмысы Нью-Йорктегі Аспан Тынысы епископальдық шіркеуінде көрсетілді. Бұл туындыда Калле анасы Моник Синдлердің өлім төсегіндегі бейнесі және актриса Ким Кэтралл оқыған оның күнделігінен үзінділер ұсынылды. Калле анасының портреті мен әшекейлерін алып, Солтүстік полюске жерледі, оның суреттері де көрмеге қойылды. 2017 жылы Каллеге Бруклиндегі Грин-Вуд зираты үшін "Грин-Вуд зиратының келушілерінің құпиялары осында жатыр" атты қоғамдық өнер туындысын жасау тапсырылды. Бұл туынды 25 жыл бойы зиратта қалады.

Санаткерлік талдау

Кристин Масел Калленің жұмысын "автордың өлімі" туралы постструктуралистік идеяны жоққа шығару ретінде сипаттады, ол өзінің өмірін туындыларына енгізетін және автор ұғымын қайта қарастыратын "бірінші жақтағы суретші" ретінде жұмыс істейді. Анжелика Хрисафис The Guardian газетінде жазған мақаласында оны "эмоционалды жеке құпияларды ашып көрсетудің Марсель Дюшаны" деп атады. Ол Блейк Гопниктың 2011 жылғы "Қазіргі заманғы ең маңызды 10 суретшісі" тізіміне енді, Гопник былай деді: "Калленің жұмысының ерекшелігі – оның кез келген стандартты санатқа немесе ешкімнің үйіне де сыймауы, осының өзі оны мұражайларда көрсетуге лайық етеді".

Аудио релиздер

Санба де Моналиса. Тетин vs Софи Калле. (CD, Sulfur Records, 2002)
Сорис Калле (Үштік LP, 2018). "Галерея Перротиндегі" көрме үшін жасалған. Калленің 18 жылдық мысығы туралы әртүрлі суретшілердің 38 трегі. Суретшілер қатарында Лори Андерсон, Боно, Майкл Стайп, Жан Мишель Жарр, Фаррелл Уильямс, Джарвис Кокер бар.