Кіріспе

Монтана штатындағы Флэтхед ұлтының американдықтар тобы, АҚШ.

Биттеррот салиш (немесе Флэтхед, Салиш, Селиш) – салиш тілінде сөйлейтін американдықтардың тобы және Монтана штатындағы Флэтхед ұлтының Біріккен салиш және Кутенай тайпаларының үш тайпасының бірі. Флэтхед резервациясында Кутенай және Пенд д'Орель тайпалары да тұрады. Биттеррот салиш немесе Флэтхед бастапқыда Монтана штатының Біллингс қаласының батысында, континенттік бөлініске дейін және Ұлы Каскадтың оңтүстігінде, Монтана – Вайоминг шекарасына дейін орналасқан аймақта өмір сүрді. Кейін олар батысқа қарай Биттеррот аңғарына көшіп барды. Олардың өтініші бойынша 1841 жылы мұнда католик миссиясы салынды. 1891 жылы олар күшпен Флэтхед резервациясына көшірілді.

Басқа атаулар

Ащы түбірлі салиштер салиш, селиш және Жалпақ Бас сияқты әр түрлі атаулармен танымал. "Жалпақ Бас" атауы бас пішінін өзгерту әдісін қолданған түпкілікті тайпаларды анықтау үшін пайдаланылған термин еді. Дегенмен, салиштер өз ата-бабаларының мұндай әдіспен айналысқандығын жоққа шығарады. Олардың пікірінше, бұл атау оларды тану үшін қолданылған қол тілінің салдарынан пайда болған: екі қолмен бас екі жағынан қысып көрсету, бұл "біз – халық" дегенді білдірген.

Тіл

Бұл адамдар Американың ішкі Салиш тілінде сөйлейтін жергілікті американдықтар тобы. Олардың тілі де Салиш деп аталады және ол бүкіл Салиш тілдері тобының атауын береді. Спокан халқының сөйлейтін Спокан тілі (npoqínišcn), Пенд д'Ореилл тайпасының сөйлейтін Калиспель тілі (qlispé) және Биттеррут Салиш (séliš) тілдері – барлығы бір тілдің диалектілері. Салиш тарихы бойынша, Салиш тілінде сөйлейтін адамдар мыңдаған жылдар бұрын бір үлкен ұлт ретінде өмір сүрген. Тайпа ақсақалдары халық саны артып, бір орталықта өмір сүруге қиындық туғандықтан, тайпалар кішігірім топтарға бөліне бастады дейді. Ғасырлар өткен соң Салиш тілдері, тайпалар тараған түрлі аймақтарға байланысты әртүрлі диалекттерге жіктелді. Бұл аймақтар Монтанадан Тынық мұхитының жағалауына дейін созылып жатыр. Таралудан кейінгі ғасырларда Салиш халықтарының жеке топтары көбірек ерекшеленді, нәтижесінде тілдегі айырмашылықтар пайда болды. Салиш тілі ерекше тілдерімен және олардың өзгеше диалектілерімен кіші отбасыларға айналды. Шығыс кіші отбасы Ішкі Салиш деп белгілі. Ішкі Салиш тіліндегі үш диалект – Flathead (Séliš), Kalispell (Qlispé) және Spokane.

Шығу тегі

Бұл тайпалардың ауызша тарихында олардың туған жерлеріне, қазіргі Монтана аймағына, Койоттың налыскэликсв-ты (налыскэликсв – сөзбе-сөз «адам жегіштер») өлтіргеннен кейін қоныстанғаны айтылады. Біздің тарихымыз Жаратушының жануарларды осы жерге жаратқаннан басталады. Ол Койотты алға жіберді, себебі бұл әлем зұлымдыққа толы еді және адамзат өмір сүруге лайық болмаған. Ақсақалдардың айтуынша, осы үлкен аралға, Койот өзінің інісі Түлкімен бірге осы зұлымдықтарды жою үшін келді. Олар көптеген географиялық құрылымдарды жасауға және адам баласына қажетті жақсы дағдылар мен білім беруге жауапты болды. Дегенмен, Койот ашкөздік, қызғаныш, аштық, өсек және бүгін білеміз деген көптеген кемшіліктерді де қалдырды. Clarence Woodcock

Көптеген Койот әңгімелерінде соңғы мұз дәуіріне дейін болған геологиялық оқиғалардың тарихына қатысты айқын сипаттамалар бар. Оларға "қазіргі Флатхед көлінің орнында мұздықтардың кеңеюі, Монтананың батысын үлкен көлдің астына батуы, мұз дәуірі аяқталғанда суықтың біртіндеп жеңілуі, алып сусарлар сияқты ірі жануарлардың жоғалуы және олардың орнына қазіргі кездегі осы жануарлардың кішірек түрлерінің пайда болуы" жатады. Археологтар кейбір участақтарда мұздықтардың соңғы шегіну кезінде, шамамен 12 600 жыл бұрынғы тұрақты қоныстануды анықтады. Кейбір әңгімелер мұз дәуірінің басталған кезінде, яғни 40 000 жыл бұрын да адамдар осы жерде тұрғандығын көрсетеді.

Биттерут аңғары

Биттеррот салиштері 1700 жылдары Биттеррот аңғарын мекендеуге кіріскен, себебі батысқа қарай жылжыған дала тайпаларының қысымы оларды даладан ығыстырып шығарды. Сонымен бірге, тайпа арасында шешек індеті тарап, халық санының азаюына себеп болды. Халық жаңа жағдайға бейімделіп, маусымдық көші-қон жасап, жыл сайын бір-екі рет континенттік бөліністің ар жағына бұғыл аң аулауға барып тұратын. Олар Қара аяқты тайпалары сияқты дала тайпаларына қарсы қорғанысын күшейту үшін батыстағы тайпалармен одақ іздестірді.

Сент-Мари миссиясы

1805 жылы Льюис пен Кларк Биттерутке жеткенге дейін, салиш пайғамбары Халикс (Шаяндайтын көйлек) аңғарға қара киім киген ақ терілі адамдар келіп, халыққа жаңа моральдық қағидалар мен дұға етудің жаңа жолын үйрететінін болжаған. Бұл адамдар, мойындарында крест тағып, әйел алмайтын, бейбітшілік әкелер еді, бірақ олардың келуі барлық тума халықтың аяқталуының бастауы болар еді. 1830-шы жылдары иезуиттер білім алған ирокездер аңшылары Биттерутке қоныстанды және салиштерге католицизмнің "күшті күші" туралы айтты. Халикс пайғамбарлығын есінде сақтап, салиштер 1831, 1835, 1837 және 1839 жылдары Сент-Луиске делегациялар жіберіп, аңғарға Қара киімділерді шақырды. 1839 жылғы делегация Пьер Жан ДеСмет әкесін салиш жеріне келуге көндірді. 1840 жылдың жазында 1600 салиш және Пенд д'Орельдер ДеСметпен Пьердің ойынында кездесті. 350-ге жуық адам, соның ішінде бірнеше басшылар: Тьолжицай (Үлкен Бет), Жүретін Аю және Виктор (Xweɫxƛ̣ ̓cín немесе Көп Аттар) крещениеден өтуді таңдады. ДеСмет миссияны қаржыландыру үшін шығысқа сапар шегіп, 1841 жылдың қыркүйегінде тағы бес иезуит дін қызметкерімен бірге Биттерутке оралды. Олар Сент-Мэри миссиясын құрды. Көптеген салиштер католицизмнің өз сенімдеріне толықтыратын элементтерін қабылдады, соның ішінде "жомарттық, қоғамдық бірлік, бағыну және отбасыға құрмет" сияқты идеялар да болды. Салиштер католиктік "ән салудан, дұғадан, құдайға арналған әндерден, қасиетті түстермен байланысты қасиетті күнтізбеден, қасиетті заттар мен қасиетті орындарға құрмет көрсетуден, тазару үшін қолданылатын судан" және басқа да практикалардан күш алды. Дегенмен, салиштер католиктік барлық ілімдерді қабылдамады. Олар тозақ пен күнә туралы доктриналарды қабылдамады. Сонымен қатар, дін қызметкерлері оларды егіншілікке үйретпек болғанда, көпшілігі маусымдық циклді жалғастыруды жөн көрді. Иезуиттер католиктік ілімдеріне қайшы келетін салиш дәстүрлерін жоюға тырысты; олар дәрігерлерді жинап, олардың қасиетті бушақтарын шіркеудің жанындағы шұңқырға тастауларын талап етті. Иезуиттердің араласуы салдарынан дәрігерлердің ұрпақтан ұрпаққа берілген білімінің көп бөлігі жоғалды.

Хеллгейт келісім-шарты

1855 жылы Вашингтон территориясының губернаторы және индейлік істер жөніндегі инспекторы Исаак Стивенс Биттеррот Салиш тайпасының бас басшысы Викторды (Xweɫxƛ̣ ̓cín), Пенд д'Орельс тайпасының бас басшысы Тмɫxƛ̣ ̓cín (No Horses or Alexander) және Кутенай тайпасының бас басшысы Мишельді қазіргі Монтана штатының Миссула қаласындағы кеңеске шақырды. Тайпа басшыларына Стивенс бейбіт келісім туралы сөйлескісі келетінін айтты; бірақ, басшылар мен басшылар Стивенстің басты мақсаты – индей жерлерін беру туралы келіссөздер жүргізу екенін білгенде қатты таң қалды және ашуланды. Плато тайпаларымен болған басқа келіссөздер сияқты, Стивенстің мақсаты көптеген тайпаларды бір резервацияға шоғырландырып, ақ адамдардың мүмкіндігінше көп жерге қоныстануына жол ашу болатын. Стивенс басшыларды Хеллгейт келісіміне қол қоюға көндіруге тырысты, оған сәйкес олар өз территорияларынан 120 000 доллар алған болар еді. Келісім бойынша Флэтхед өзенінің төменгі аңғарындағы Флэтхед үнді резервациясы құрылуы тиіс болды, онда тайпалар көшірілмек. Xweɫxƛ̣ ̓cín (Виктор) Биттеррот аңғарынан бас тартқанда, Стивенс келісімге 11-бапты қосты. Бұл бапта Биттерроттағы шамамен 1,7 миллион акр жер уақытша резервация ретінде белгіленді. Шарттарға сәйкес, аңғарды зерттеу керек еді, содан кейін президент Биттеррот немесе Флэтхед резервациясының "Флэтхед тайпасының қажеттіліктеріне жақсырақ сай келетінін" анықтамақ. Осы уақыт аралығында АҚШ үкіметі ақ нәсілді қоныс аударушыларды Биттеррот аңғарына кіргізбеуге тиіс болды. Кеңес отырысын бақылаған Адриан Хокен, S. J., былай деп жазды: "Бүкіл кеңес қандай күлкілі трагикомедия болды. Бәрін жазып алуға көп уақыт кетіп, ах, жарайды! Екі тараптың да оннан бір бөлігін түсінбеді, өйткені Бен Кизер [аудармашы] Флэтхед тілін өте нашар біледі және ағылшын тіліне аударуда да жақсы емес". Биттеррот резервациясы мәселесі Конгресс 1859 жылға дейін келісімді ратификациялай алмағандықтан, белгісіздік күйінде қалды. Стивенс осы уақыт аралығында екі резервацияны аралап шығу үшін Р. Лансдейлге аңғарды тексеруді тапсырды. Стивенс Лансдейлге "индейлердің көпшілігі Флэтхед өзенінің резервациясын артық көретінін ескеру қажет" деді. Аңғарларды аралап шыққаннан кейін Лансдейл мойынсұнып, "солтүстік аймақ артықшылыққа ие" деп хабарлады. Азамат соғысымен алаңдаған АҚШ үкіметі Биттеррот мәселесін шешуді кейінге қалдырды. Осы уақыт аралығында ол аңғарға қоныс аударушыларды кіргізбеу туралы уәдесін орындамады.

Гарфилд шарты

1870 жылы Виктор (Xweɫxƛ̣ ̓cín) қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Шарло (Sɫm̓xẹ Q̓woxq̣eys, Кішкентай гризли аюдың тырнағы) келесі басшы ретінде таңдалды. Ақ қоныс салушылар мен Монтананың аумақтық өкілі бұл басшылық алмасуды Салиштерді Флатхед резервациясына күштеп орналастыру мүмкіндігі ретінде қарастырды. 1871 жылы президент Улисс С. Грант Салиштерді Биттерруттен шығарып жіберу туралы жарлық шығарды. 1872 жылы конгрессмен Джеймс А. Гарфилд оларды көшіру туралы келіссөздер жүргізу үшін келді. Шарло аңғарды тастаудан бас тартқанда, Гарфилд Салиштер пікірін өзгертеді деп есептеді және "Шарло [Xweɫxƛ̣ ̓cín], бірінші басшы келісімге қол қойғандай жұмысты жалғастырды". Ұлттық мұрағатта сақталған келісімнің түпнұсқалық көшірмесінде Шарлоның атынан басқа "x" белгісі болмаса да, Конгресс дауыс берген ресми көшірмелерде оның атының жанында "x" болды. Бұл тайпаны одан әрі ашуландырып, нашарлап бара жатқан жағдайға қарамастан Биттеррут аңғарын тастамауға бекітті. Келісімге қол қою үшін үкімет шенеуніктері Арлиді басшы деп мойындады. Арли 1873 жылы Салиштердің шағын тобын Флатхедке жетектеді. Көптеген адамдар Шарломен бірге Биттеррутте қалды, ал кейбіреулері аңғардағы шаруашылықтарға "мүліктік құқығы шектеусіз" патенттер алды. Үкімет оларды тайпалық байланыстарын үзіп, АҚШ азаматтары деп қарады, бірақ халық әлі де өзін тәуелсіз тайпалық қауымдастық ретінде сезінді.

Алып тастау

Биттеррот салиштері Биттеррот аңғарында мүмкіндігінше ұзақ уақыт бойы маусымдық циклдарын сақтап келді. 1870 және 1880 жылдары бизон популяциясының қырылуы оларды егіншілік және мал шаруашылығымен айналысуға мәжбүр етті. Олар 1889 жылы болмаған құрғақшылыққа дейін ауыл шаруашылығында біршама табысқа жетті. Азық-түлік тапшылығынан халық қиындыққа ұшырап, соңында АҚШ үкіметінің Флэтхед резервациясындағы жерді ұсынуын қарастыра бастады. 1889 жылдың қазан айында отставкадағы генерал Генри Б. Каррингтон Биттерротқа Салиштермен келіссөз жүргізу және оларды Флэтхедке көшуге біржола көндіру үшін келді. Каррингтон Шарлоның сенімін жеңіп алуға тырысты, бірінші кезекте сыйлықтармен, содан кейін Шарлоның өзі қол қоймағанын айтқан 1872 жылғы Гарфилд келісімін көрсетті. Ол халыққа көптеген уәделер берді: олар Флэтхед резервациясында жақсы шаруашылықтарды таңдай алады, жаңа шаруашылықтарын жыртуға және қоршауға көмек алады, балалары бар әрбір отбасы сиыр алады және олар көшіп кеткенге дейін немесе Биттеррот жерлерін сатудан түскен ақшаны алғанға дейін азық-түлікпен қамтамасыз етіледі. Бастапқыда Салиштер Каррингтонның ұсынысын қабылдамай, келісімге қол қоюдан бас тартты. Олар «Хеллгейт» шартының «сөзсіз орындалуын» талап етті, бірақ Каррингтон олардың талабын мойындамады. Ақырында Шарло 1889 жылдың 3 қарашасында Каррингтонның келісіміне қол қойды. Салиштер өз халқы мен мәдениетін сақтау үшін туған жерлерінен айырылудың қиын шешімін қабылдап, Флэтхедке көшіруге мәжбүр болды. Олар 1891 жылдың 15 қазанында аңғарды тастап кетті. Шарло шеруді өзі ұйымдастырып, оның ақ әскери күзетсіз өтуін талап етті. Алайда, Салиш ауыз әдебиеті мен газеттерде жарияланған мәліметтерге сәйкес, көшіру кезінде әскерлер болған. Егдеулер бұл үш күндік, алпыс шақырымдық сапарды еске алғанда, ол жерлеу шеруі сияқты болғанын айтты. Кейбір тарихшылар бұл оқиғаны «Монтананың Көз Жасы» немесе «Салиштің Көз Жасы» деп атады.

Флатхед үнді резервациясы

Флатхедке көшіру кезінде және одан кейін Салиштер үкіметтің бұзылған уәделерімен күресуге мәжбүр болды. Оларға жеткілікті азық-түлік берілмеді. Уәде етілген жер жырту және қоршау жұмыстарына көмек, сондай-ақ уәде етілген сиырлар ешқашан берілген жоқ. 1910 жылы конгрессмен Джозеф М. Диксонның күш-жігері арқасында Флатхед резервациясы ақ фермерлерге ашылды. Биттеррут Салиш осы барлық шабуылдарға төтеп беріп, резервацияда қоғам құрды. 1920 жылдары Флатхед резервациясындағы тайпалар АҚШ үкіметін Керр бөгеті, немесе Сели’ш Ксанка Клиспе’ бөгетіне қатысты меншік құқықтарын мойындауға мәжбүр етті. Салиштер басқа тайпалармен бірігіп, Біріккен Салиш және Кутенай тайпаларын (CSKT) құрды. 1953 жылы АҚШ үкіметі тайпаларды таратуға тырысқанда, CSKT Монтана саясаткерлерінен қолдау алып, шабуылға қарсы табысты қорғаныс жасады. ХХ ғасырдың соңғы жартысында Салиш халқы академиялық білім алып, саяси ықпалын кеңейтті. Сонымен қатар, 80-ші жылдары Агнес Вандербург келесі буынға дәстүрлі шеберліктерді үйрету үшін жыл сайынғы лагерь ашты. 2020 жылы заңнамалық мақұлдаумен және 2021 жылы Байден әкімшілігі кезіндегі Ішкі істер министрі Деб Хааландтың келісімімен Ұлттық бизон қорығындағы бизонды тайпалық басқару қайта жаңғыртылды. Бүгінде Салиштер тайпасын сақтап, мүдделерін қорғау үшін күш-жігерін жалғастыруда.