Канада мен АҚШ жеріндегі Күтенаи тайпасы

Кіріспе

Этникалық топ; Канада мен АҚШ-тың түпкілікті халқы.

Кутенэй (/k//uː//t//ə//n//eɪ//, ///n//iː/ KOOtənay, nee), сондай-ақ Ktunaxa (/t//ʌ/'/n//ɑː//h//ɑː/ tunAHhah; ), Ksanka (/k//ə/'/s//ɑː//n//k//ɑː/ kəSAHNkah), Kootenay (Канадада) және Kootenai (АҚШ-та) – Канада мен АҚШ-тың түпкілікті халқы. Кутенай тайпалары Британдық Колумбияның оңтүстік-шығысында, Айдахоның солтүстігінде және Монтананың батысында қоныстанған. Кутенай тілі – оқшау тіл, демек, көршілес халықтардың тілдерімен немесе басқа белгілі тілдермен туыстық байланысы жоқ. Британдық Колумбиядағы Ктунакса ұлтын құрайтын төрт тайпа бар. Ктунакса ұлты тарихи түрде Шусвап үнді тайпасымен тайпалық байланыстар мен аралас некелер арқылы тығыз байланыста болған. АҚШ-та Кутенай халқын білдіретін екі федералды мойындалған тайпа бар: Айдахо штатының Кутенай тайпасы және Монтана штатындағы Біріккен Салиш және Кутенай тайпалары (CSKT), бұл конфедерацияға сонымен қатар Bitterroot Salish және Pend d'Oreilles тайпалары да кіреді.

Кунтай

1820 жылдан бері Кутенэй атауының шамамен 40 түрі анықталған; тағы екеуі қазір де қолданыста. Күтенай – Британдық Колумбияда, оның ішінде Төменгі Күтенай алғашқы ұлты атауында жиі қолданылатын жазу. Кутенай Монтана және Айдахо штаттарында, соның ішінде Айдахо Кутенай тайпасында және Біріккен Салиш және Кутенай тайпаларында қолданылады. Бұл екі жазу Канада-АҚШ шекарасының екі жағындағы түрлі жер-атаулар үшін пайдаланылған, әсіресе Кутенай өзені, АҚШ-та Күтенай өзені деп аталады. Атау, көрінеді, қара аяқтар тіліндегі халықты білдіретін Котонава сөзінен шыққан, ал ол өзі Кутенай тіліндегі Ктунакса сөзінен туындаған болуы мүмкін. Ксанка, яғни «тұрған жебе халқы» – жеті тайпаның оңтүстік-шығысындағысы, қазіргі уақытта негізінен Монтана штатының солтүстік-батысымен байланысты және CSKT құрамында саяси ұйымдастырылған.

Тарих

Бүгінде кутенайлар Британ Колумбиясының оңтүстік-шығысында, Айдахо және Монтана штаттарында тұрады. Олар шамамен екі топқа бөлінеді: Жоғарғы Кутенэй және Төменгі Кутенэй, бұл топтардың мекендеген жерлері Кутенэй өзенінің (АҚШ-та "Kootenai" деп жазылатын) әртүрлі бөліктерімен байланысты. Жоғарғы Кутенэйлерге Акискнук алғашқы ұлысы (Колумбия көлінің тобы), Сент-Мэри тобы және Британдық Колумбиядағы Тобак Алаңдарының үнді тобы, сондай-ақ Монтана Кутенаи жатады. Төменгі Кутенэйлерге Британ Колумбиясының Төменгі Кутенэй бірінші ұлты және Айдахо штатының Кутенэй тайпасы кіреді.

Шығу тегі

Ғалымдар Ктунаксаның шығу тегі туралы көптеген пікір білдіреді. Бір теория бойынша, олар бастапқыда далаларда өмір сүрген, бірақ бәсекелес Блэкфут тайпалары немесе ашаршылық пен аурулар оларды Роки таулары арқылы ығыстырған. Кейбір Жоғарғы Кутенэйлер жылдың бір бөлігінде бизон аулау үшін Роки тауларының шығысына өтіп, жазықтардағы өмір салтын ұстанған. Олар Блэкфут тайпаларымен жақсы таныс болған, кейде олардың арасында азық-түлік үшін зорлыққа толы қақтығыстар болған. Кейбір Ктунаксалар жыл бойы далада қалды немесе оған қайта оралды; олар Альберта штатындағы Форт-Маклиод маңында қоныс салған. Бұл топтағы Ктунаксалар жоғары өлім-жітім көрсеткіштеріне тап болды, себебі Блэкфут тайпаларының зиянкестігіне және шешек эпидемиясына ұшырады. Саны күрт азайғаннан кейін, бұл далалық Ктунаксалар Британдық Колумбияның Кутенэй аймағына оралды. Кейбір Ктунаксалар олардың ата-бабалары Мичиган көлінің аймағынан келгенін айтады. Дегенмен, ғалымдар осы мәлімдемені қолдайтын археологиялық немесе тарихи дәлелдерді әлі тапқан жоқ. Британдық Колумбиядағы Ктунакса территориясында Канададағы ең көне адам жасаған артефактілер табылған археологиялық орындар бар, олардың жасы 11 500 жыл бұрынғы (BP) деп есептеледі. Бұл артефактілерді Ктунаксаның ата-бабалары жасаған ба, әлде басқа, мүмкін Салишан тайпасы жасаған ба, әлі анықталған жоқ. Адамның Кутенэй тауларында қоныстанғанына тас қазбалары мен кремнездердің, әсіресе кварцит пен турмалиннің табылуы куәлік етеді. Бұл ең көне артефактілер жиынтығы Goatfell Complex деп аталады, ол Британдық Колумбияның Крестон қаласынан шығысқа қарай 40 шақырым қашықтықтағы Goatfell аймағынан табылған. Бұл артефактілер Goatfell, Harvey Mountain, Айдахо, Негро көлі және Киахо көлі (Лумбертон мен Кранбруктың жанында), 3-ші тас жолындағы Крестонның батысында орналасқан Солтүстік Жұлдыз тауынан және Блю Риджден табылған. Бұл орындардың барлығы Крэстоннан 50 шақырымға дейін орналасқан, бірақ Блю Ридж Кютенэй көлінің батысында, Касло ауылының жанында, солтүстікке қарай қашықтау жерде орналасқан. Археолог доктор Уэйн Чокетттің пікірінше, Goatfell Complex-індегі артефактілер, б.з.б. 11 500 жылдан бастап ерте тарихи кезеңге дейін, археологиялық жазбаларда үзіліс болмағанын көрсетеді. Оның айтуынша, технология жергілікті дамыған. Бұл аймақтың алғашқы тұрғындары осы аймақтан көшіп кеткен деген болжамды немесе олардың орнын басқа халық басып алған деген пікірді қолдайтын ешқандай дәлел жоқ. Чокетттің қорытындысы бойынша, бүгінгі Ктунаксалар осы жерді мекендеген алғашқы адамдардың ұрпақтары. Басқа ғалымдар, мысалы Редж Эшвелл, Ктунаксалардың 18-ғасырдың алғашқы жартысында Британдық Колумбия аймағына көшіп келгенін, оларды Роки тауларының шығысынан Блэкфут тайпалары қырып-жойып, солтүстікке итермелегенін айтады. Ол олардың тілі Тынық мұхитының жағалауында кең таралған Салиш тайпаларының тілінен ерекшеленетінін атап өтеді. Сонымен қатар, олардың дәстүрлі киімдері, көптеген әдет-ғұрыптары (мысалы, типи стиліндегі тасымалданатын үйлерді қолдану) және олардың дәстүрлі діні жағалаудағы Салиш тайпаларына қарағанда жазықтардағы халықтармен көбірек ортақ. Goatfell артефактілерінің жиынтығы 11 500 BP-ден бұрын Кутенэй тауларында тұрған адамдар қазіргі АҚШ-тың оңтүстік-батысында, Британдық Колумбия соңғы мұз дәуірінің Кордилер мұздықтарының астында болған кезде өмір сүрген болуы мүмкін. Goatfell Complex, әсіресе құралдар мен ұштар жасау әдістері, Плейстоценнің соңында Солтүстік Американың Ұлы бассейні мен континенттің батысындағы тау аралық аймақтарында болған түймелеу дәстүрінің бөлігі болып табылады. Көпшілік теория бойынша, мұздықтар кетіп, адамдар солтүстікке қарай жылжи бастады, солтүстікке қарай флора мен фаунаның қайта жаңғыруын ұстанып. Ктунаксалар Кутенэйде тұңғыш қоныстанған кезден бастап, 18-ғасырдың аяғында басталған тарихи кезеңге дейін халықтың әлеуметтік, саяси және интеллектуалдық дамуы туралы аз мәлімет бар. Тас құралдар технологиясы өзгеріп, күрделірек және әртүрлі болды. Олар ертедегі дәуірде ірі аң аулаушылар болған шығар. Ктунаксалар алғаш рет тарихи жазбаларда 1793 жылы Александр Маккензидің картасында айтылған кезде аталып өтті. Температураның көтерілуімен мұздық көлдер сарқылып, балықтар жылы суларда тіршілік ету ортасын тапты. Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы Төменгі Кутенэйлер балық аулауды өздерінің тамақтану және мәдениетінің негізгі бөлігіне айналдырды, сонымен бірге ойын аңшылықтарының ескі дәстүрлерін сақтап қалды.

Scholars have numerous ideas about the origins of the Ktunaxa. One theory is that they originally lived on the prairies, and were driven across the Rockies by the competing Blackfoot people or by famine and disease. Some Upper Kootenay participated in a Plains Native lifestyle for part of the year, crossing the Rockies to the east for the bison hunt. They were relatively well known to the Blackfoot, and sometimes their relations with them were in the form of violent confrontation over food competition. Some Ktunaxa remained on or returned to the prairies year round; they had a settlement near Fort Macleod, Alberta. This group of Ktunaxa suffered high mortality rates, partly because of the depredations of the Blackfoot, and partly because of smallpox epidemics. With numbers sharply reduced, these Plains Ktunaxa returned to the Kootenay region of British Columbia. Some of the Ktunaxa say that their ancestors came originally from the Great Lakes region of Michigan. To date, scholars have not found either archeological or historic evidence to support this account. The Ktunaxa territory in British Columbia has archeological sites with some of the oldest human made artifacts in Canada, dated to 11,500 before the present (BP). It has not been proven whether these artifacts were left by ancestors of the Ktunaxa or by another, possibly Salishan, group. Human occupation of the Kootenay Rockies has been demonstrated by dated sites with evidence of quarrying and flint knapping, especially of quartzite and tourmaline. This oldest assemblage of artifacts is known as the Goatfell Complex, named after the Goatfell region about 40 km east of Creston, British Columbia on Highway 3. These artifacts have been found at quarries in Goatfell, Harvey Mountain, Idaho, Negro Lake and Kiakho Lake (both near Lumberton and Cranbrook), North Star Mountain just west of Creston on Highway 3, and at Blue Ridge. All these sites are within 50 km of Creston, with the exception of Blue Ridge, which is near the village of Kaslo, quite a distance north on the west side of Kootenay Lake. Archaeologist Dr. Wayne Choquette believes that the artifacts represented in the Goatfell Complex, dated from 11,500 BP up to the early historical period, show that there has been no break in the archaeological record. In addition, he says that it appears that the technology was local. No evidence supports the conjecture that the region's first inhabitants emigrated from this area, nor that they were replaced or succeeded by a different people. Choquette concludes that the Ktunaxa today are the descendants of those first people to inhabit the land. Other scholars, such as Reg Ashwell, suggest that the Ktunaxa moved to the British Columbia region in the early half of the 18th century, having been harassed and pushed there from East of the Rockies by the Blackfoot. He notes that their language is isolated from that of Salish tribes common to the Pacific Coast. In addition, their traditional dress, many of their customs (such as their use of teepee style portable dwellings), and their traditional religion have more in common with Plains peoples than with the Coastal Salish. The Goatfell assemblage of artifacts suggests that prior to 11,500 BP, the people who came to inhabit the Kootenay mountains may have lived in what is now the southwestern United States, during a period when British Columbia was beneath the Cordilleran ice sheet of the last ice age. The Goatfell Complex, and specifically the techniques of manufacture of the tools and points, are part of a tradition of knapping that existed in the North American Great Basin and the intermontane west of the continent in the late Pleistocene. The prevailing theory is that as the glaciers retreated, people moved northward, following the revival of the flora and fauna to the north. From the time of the first Ktunaxa settlement in the Kootenays, until the historical period beginning in the late 18th century, there is little known of the people's social, political, and intellectual development. Stone tool technologies changed and became more complex and differentiated. They were probably big game hunters in their earliest prehistoric phase. The Ktunaxa were first noted in the historical record when mentioned on Alexander Mackenzie's map, circa 1793. As temperatures continued to warm, the glacial lakes drained and fish found habitat in the warmer waters. The Lower Kootenay across the Pacific Northwest made fishing a fundamental part of their diet and culture, while maintaining the old traditions of game hunting.

20 ғасыр

Кейде Якан Нуки мен Крестонның жергілікті қоныстанушылар қауымы арасында қақтығыс болғанмен, олардың қарым-қатынастары бейбіт өмір сүрумен сипатталды. Олардың қақтығыстары көбінесе жерді пайдалану мәселесіне байланысты болды. Ал Төменгі Кутенэй мен Айдахо штатының Бонерс-Ферри қаласындағы еуропалық қоғам арасындағы қарым-қатынас нашарлаған. 20 ғасырдың басында кейбір Якан Нуки еуропалық қоныстанушылар енгізген ауыл шаруашылығымен айналысты, бірақ жерге деген көзқарасы басқаша болды. Еуропалық қоныстанушылар мен жергілікті шаруалар арасында қайта-қайта туындаған жанжалдың мысалын 1912 жылғы 9 тамыздағы Creston Review газетінде жарияланған мақаладан көруге болады: Индейлер мен ақтар арасындағы жазық жерлерде сабан кесу құқығына қатысты дау, қантөгіске әкелуі мүмкін еді, шаршембі күні Нельсонның үкіметтік агенті В. Ф. Титцель шешті. Ол индейлерге де, ақтарға да егер зорлық-зомбылық жасалса, ешкімге үкіметтік жерлерде сабан кесуге рұқсат етілмейді деп айтты. Бұл жылы басты қиындық кейбір үндістердің Фрэнк Льюиске қауіп төндіріп, оны кесіп алған сабаннан қуғанда болды. Үндістер бұл жерде жылдар бойы жер жырғанын айтады, ал бұрынғы шаруалар осында ешқашан шөп жыртылмағанын айтады. Льюис мырза полиция қызметкері Ганнға шағымданды, өйткені үнді резервациясының нақты шекарасы белгісіз болғандықтан, ол не істеу керектігін білмеді, себебі зорлық-зомбылық жасалмаған еді. Мистер Титцел Нельсоннан шаршембі күні келді және басшы Александрмен келіссөздер жүргізіп, Льюис мырзаның сабанын алуға уәде берді және оны зорлық-зомбылық жасаса, сабан кесу құқығынан айырылатыны туралы ескертті. Бұл ескертуді ол ақтарға да берді. Бұл осы жылы орын алған жалғыз оқиға емес. Қорыққа жақын жерде орналасқан бір шаруаның жерін үндістер үнемі малын отарлауға және қоршауларын кесуге тырысты. Крестон Ревью 1912 жылғы 21 маусымында хабарлағандай: "[Индия агенті Галбрайт] барлық нәрсе жақсы күйде екенін және үндістердің көпшілігі шаруалар үшін жидек жинауда жұмыс істеп, олардың көмегін пайдалы және тиімді деп тапқан" деді. Бұл мысалдар екі халық арасындағы қарым-қатынастың динамикасын көрсетеді: Ктунакса, олардың жерлері резерват жүйесін енгізу арқылы айтарлықтай қысқарды, және еуропалық қоныстанушылар, олар үнемі жерге (кейінірек өнеркәсіптерге) қол жеткізуді кеңейтуге тырысады. 20 ғасырда Якан Нуки Крестон аңғарының барлық салаларына: ауыл шаруашылығына, орман шаруашылығына, тау-кен өндірісіне, кейіннен денсаулық сақтау, білім беру және туризм салаларына қатысты. Бұл интеграция процесі Якан Нукиді дәстүрлі өмір салтынан бөліп, оларды өте табысты және өзіне сенімді қауымдастық етіп сақтады. Олар біртіндеп көбірек бақылауға ие болып, өзін-өзі басқаруға көшті, Үндістан немесе аборигендер істері департаментінің араласуы азайды. Британ Колумбиясындағы көптеген тайпалар сияқты, Якан Нукидің өз аумағына қатысты құқықтарын айқындайтын шарты болған жоқ. Олар ондаған жылдар бойы Канада үкіметімен келіссөздер жүргізу процесінде мұқият және ынтымақтастықпен жұмыс істеп келеді. Ктунаксаның Крестон тобында бүгінде қорықта тұратын 113 адам бар, ал көптеген басқалары қорықтан тыс жерде тұрады және Канада мен АҚШ-тың әртүрлі салаларында жұмыс істейді. Өздері үшін маңызды кейбір дәстүрлерді жоғалтқандарын сезінген ктунаксалар өз мәдениеттерін қайта жаңғыртуға, әсіресе тілдерді зерттеуге күш салады. АҚШ пен Канадада ктунакса тілін еркін меңгерген 10 адам тұрады. Якан Нуки 4-6 сыныптарға арналған тілдік оқу бағдарламасын әзірледі және жаңа буынның ана тілінде сөйлейтін адамын дамыту үшін оны төрт жылдан бері оқытып келеді. Олар 7-12 сыныптарға арналған оқу бағдарламасын әзірлеуге қатысады, бұл Б.К. оқу бағдарламасының нұсқаулықтарын орындауды талап етеді. Сонымен қатар олар ауызша айтылған аңыздар мен мифтерді жазып, өздерінің дәстүрлі қолөнерлері мен технологияларын ауызша нұсқаумен бейнелейді.

While there was sometimes conflict between the Yaqan Nu'kiy and the local settler community at Creston, their relations were more characterized by peaceful coexistence. Their conflicts tended to be over land use. In contrast, relations between the Lower Kootenay and the surrounding European society in Bonners Ferry, Idaho, deteriorated. By the turn of the 20th century, some Yaqan Nu'kiy were engaged in agricultural activities introduced by European settlers, but their approach to the land was different. An example of the type of conflict that repeatedly arose between European settlers and Native farmers is shown by a newspaper article in the Creston Review dated Friday, 9 August 1912:

A dispute over the rights to cut hay on the flat lands, between the Indians and the white men, which might have resulted in bloodshed, was settled Wednesday by W. F. Teetzel, government agent, of Nelson, who told both Indians and whites that if violence is done, no one would be allowed to cut hay on government land. The principal trouble this year occurred when some Indians threatened Frank Lewis and drove him from the hay he had already cut. The Indians claim they have cut land at this particular place for years while the old time ranchers say that hay has never before been cut there. Mr. Lewis complained to Policeman Gunn who, as the definite of the Indian reservation is not known was at a loss what to do because no violence was committed whereby he could act. Mr. Teetzel arrived from Nelson Wednesday and in conference with Chief Alexander, got him to promise to see that Mr. Lewis got his hay, and warned him to keep the Indians from violence under penalty of losing the right of cutting hay on the flats. This warning he also gave to the white men. This is not the only one of the cases occurring this year. One farmer whose place is located near the reservation has been continually bothered by the Indians cutting his fences and turning their cattle in to graze on his property. The Creston Review, also reported on 21 June 1912: "[Indian Agent Galbraith] says everything is in good condition and the majority of the Indians are at work picking berries for the ranchers who find their help useful and profitable." These examples illustrate the dynamic of relations between two peoples: the Ktunaxa whose lands have been vastly reduced by the introduction of a reserve system, and the European settlers who are constantly looking to expand their access to the land (and later industries). During the 20th century the Yaqan Nu'kiy gradually became involved in all the industries of the Creston valley: agriculture, forestry, mining, and later health care, education, and tourism. This process of integration separated the Yaqan Nu'kiy from their traditional lifeways, yet they have remained a very successful and self confident community. They gradually gained more control and self government, with less involvement from the Department of Indian or Aboriginal Affairs. Like most tribes in British Columbia, the Yaqan Nu'kiy did not have a treaty defining their rights regarding their territory. They have been working for decades on a careful and more or less cooperative treaty negotiation process with the government of Canada. The Creston Band of the Ktunaxa today has 113 individuals living on the reserve, and many others living off reserve and working in various industries in Canada and the United States. Feeling that they have lost some traditions that are very important to them, the Ktunaxa are working to revive their culture, and particularly to encourage language study. A total of 10 fluent speakers of Ktunaxa live in both the U. S. and Canada. The Yaqan Nu'kiy have developed a language curriculum for grades 4–6, and have been teaching it for four years, to develop a new generation of native speakers. They are involved in designing curriculum for grades 7–12, which requires meeting B. C. curriculum guidelines. Concurrent with this, they are recording oral stories and myths, as well as to videotaping the practice of their traditional crafts and technologies, with spoken directions.

"Кутеней ұлтының соғысы"

1974 жылдың 20 қыркүйегінде Эми Трайс төрағасы басқарған Кутенай тайпасы АҚШ үкіметіне соғыс жариялады. Олардың алғашқы әрекеті – Боннерс-Ферри қаласынан өтетін 95-ші АҚШ тас жолының екі шетіне тайпа мүшелерін орналастыру болды. Олар көлік жүргізушілерінен өздерінің иеленген жерінен өту үшін жол төлемі сұрады. (Шамамен 200 Айдахо штатының полиция қызметкерлері тәртіп сақтап тұрды және зорлық-зомбылыққа орай кез келген оқиға тіркелмеді.) Олар жиналған ақшаны тайпаның егде жастағы мүшелерін бағып-қарауға және тұрғын үймен қамтамасыз етуге ниеттенді. АҚШ-тағы көптеген тайпалар келісімдерге байланысты АҚШ үкіметіне соғыс жариялаудан тыйым салынған, бірақ Кутенай тайпасы ешқашан келісімге қол қойған емес. АҚШ үкіметі соңында Кутенай резервациясының негізін құратын жерді берді. 1976 жылы тайпа 1,00 доллардан сатылған «Кутенай ұлтының соғыс облигацияларын» шығарды. Облигациялар 1974 жылдың 20 қыркүйегінде шығарылып, АҚШ-қа соғыс жариялау туралы қысқаша мәлімдеме қамтыды. Бұл облигацияларға тайпа төрағасы Амелия Кустак Трайс және тайпа өкілі Дуглас Джеймс Уитон аға қол қойды. Олар тығыз қағазға басылып, батыс суретшісі Эмили Турейнмен жасалып, қол қойылды.