Кіріспе

Кэрри – американдық жазушы Стивен Кингтің 1974 жылы жарық көрген, алғашқы қорқыныш романы. Оқиға Мэн штатының Чемберлен қаласында өрбітеді, және оның орталық тұлғасы – досы жоқ, зорлық көрген діни отбасынан шыққан, телекинетикалық қабілеті бар Кэрри Уайт. Кэрриді мазақтағаны үшін өзін кінәлі сезінген Сью Снелл оны Томми Росспен бірге кешке шақырады, бірақ Крис Харгенсеннің кеш барысында жасаған ұятты әрекеті Кэрриді өзінің күшімен қаланы жоюға итермелейді. Роман құрамына оқиғаның хронологиялық ретімен берілген, ойдан шығарылған құжаттар кіреді, олар кеш оқиғасы мен оның кінәлісіне қатысты түрлі көзқарастарды ұсынады. «Кэрри» оқшаулану мен кек тақырыптарын қамтиды, ал бастапқы душ сахнасы және Чемберленнің қирауы – маңызды эпизодтар. Кинг «Кэрриді» жазуға кіріскенде, ол «Cavalier» ерлер журналы үшін қысқа әңгіме жазуды жоспарлаған, бірақ достарының әйел кейіпкер туралы әңгіме жазу туралы ұсынысынан кейін идеяны кеңейтті. Кинг бастапқыда «Кэрриден» шаршап, оның сәтті бола қоймайтынын сезінген, бірақ әйелі Табита оны жазуын жалғастыруға көндірді. Кинг Кэрри кейіпкерін мектепте танысқан екі қыздың образынан жасады және оқиғаға қатысты құжаттарды құрастыруды ұнатты. «Doubleday» баспасы «Кэрриді» жариялауға келіскеннен кейін, Кинг редактор Билл Томпсонмен бірге романды қайта жөндеді. «Кэрри» 1974 жылдың 5 сәуірінде 30 000 данамен басылып шықты, ал 1975 жылдың сәуірінде «New American Library» баспасынан қағаз кітап түрінде жарық көрді. Қағаз кітап тез арада бестселлерге айналды, әсіресе 1976 жылы түсірілген фильмнен кейін, сатылымы төрт миллионнан асты. «Кэрри» шығуымен бірге жағымды пікірлер алды, және оның маңызы бүгінгі күнге дейін сақталған. Ұлы жазушының тұңғыш романы болғандықтан, «Кэрри» Кингтің мансабын бастап берді және оның кең қауымда танылуына көмектесті. Бұл роман сонымен қатар қорқыныш жанрына қызығушылықты қайта жандандырды және қазіргі заманғы қорқыныш жазушыларына үлкен әсер етті. Роман негізінде төрт фильм түсірілді, соның біріне сіквел шығарылды, ал 1988 жылы мюзикл қойылды.

Сюжет

1979 жылы Чемберлен, Мэн штатында 16 жасар Кариетта "Карри" Уайт салмағы, сұр келбеті және деспотикалық анасы Маргарет сіңірген ерекше діни нанымдары үшін мазаққа ұшыраған қыз. Бір күні дене шынықтыру сабағынан кейін қыздар киім ауыстыратын бөлмеде суға түскенде Карри алғашқы рет етеккірін көреді. Анасы жыныстық қатынасты күнә деп санайтындықтан, ол етеккір туралы ештеңе білмейді және анасы оған ешқашан үйреткен емес. Карри қорқып, үрейленгенде, бай және танымал Крис Харгенсен бастаған сыныптастары оны мазақтап, тампон мен гигиеналық төсемдермен лақтырады. Фитнес мұғалімі Рита Дежардин Карриді тыныштатып, үйіне жібереді. Жолда Карри алыстан заттарды басқару қабілетін сезіне бастайды. Ол үш жасында аспаннан тастарды түсіру үшін осы күшін қолданғанын еске алады. Үйге келген соң Маргарет Карриді күнә жасады деп айыптап, шкафқа қамап қояды. Келесі күні Дежардин Карриді қорлаған қыздарды сөгіп, бір аптаға қамауға алады. Крис бұйрыққа бағынбайды және оқудан шеттетіліп, мектепке баруға тыйым салынады. Әкесі оны қайтадан оқуға алмағаннан кейін Крис Карриден кек алуды шешеді. Басқа бір танымал қыз Сью Снелл Карриді мазаққа салғаны үшін өкініп, жігіті Томми Ростан Карриді мектепке шақыруын сұрайды. Карри күдікпен қарайды, бірақ келіседі және мектепке арналған көйлек тігуді бастайды. Осы уақытта Крис жігіті Билли Ноланды және оның достарын екі шелек шошқа қанын жинауға көндіреді, себебі ол Карриді королева етіп сайлауды жоспарлап отыр. Мектепке келген Карриге достары жылы қабылдайды, ал Томми Карриге достық сезіммен тартылады. Крис сайлауды бұрмалап, Карри мен Томмиді королева және король деп сайлайды. Бірақ таққа отырғызу кезінде Крис сырттан Карри мен Томмидің басына шошқа қанын төгеді. Томми бірінші шелек соққысынан есінен танып, қайтыс болады. Қанға батқан Карриді көрермендер күліп қарсы алады. Қорланған Карри ғимараттан шығып кетеді. Сыртта Карри телекинезіне ие екенін еске түсіріп, өзіне зиян келтіргендерден кек алуды шешеді. Ол күшін қолданып, спорт залын жауып, спринклерлік жүйені іске қосып, көптеген сыныптастарын тоқ соққысына ұшыратады, содан кейін мектептің жанар май резервуарларын тұтандырып, үлкен жарылыспен ғимаратты жояды. Аман қалған қызметкерлер мен студенттердің саны аз. Ашуға толы Карри өртке қарсы күреске тырысқандардың барлығын тоқтатып, мектеп маңындағы өрт сөндіру гидранттарын ашып, жанар май станцияларын қиратып, электр сымдарын кесіп тастайды. Ол қалаға телекинетикалық күшін жөнелтіп, бірнеше ғимаратты қиратып, жүздеген адамды өлтіреді. Ол телепатиялық хабар жіберіп, қала тұрғындарына осы қырғынның себебі өзі екенін көрсетеді. Карри үйге оралып, Маргаретпен бетпе-бет келеді. Маргарет Карриді шайтан билеп алды деп сеніп, оны өлтіруге тырысады. Маргарет оған жүктілігі күйеуінің зорлағанынан болғанын айтады. Ол Карриді ас үй пышағымен жарақаттайды, ал Карри Маргареттің жүрегін тоқтатып, дұға оқиды. Өлімге ұшыраған Карри туған жеріне барады. Ол Крис пен Биллидің Біллидің достарының бірінен апат туралы естіген соң кетіп бара жатқанын көреді. Билли Карриді қағып өтіп кетуге тырысқанда, Карри оның көлігін басып алып, қабырғаға соғып, Билли мен Кристі өлтіреді. Карридің "хабарын" бақылап жүрген Сью оны аялдамада, пышақ жарасынан қан ағып, құлап жатқанын көреді. Екеуі қысқа телепатиялық әңгімелеседі. Карри Сью мен Томмидің оны әзілге салғанын ойлаған, бірақ олардың кінәсіз екенін түсінеді. Карри анасын шақырып, жылап өледі. Төтенше жағдай жарияланып, аман қалғандар басқа жерге көшуді жоспарлайды. Чемберлен үкімет жұмысшылар аудандарын қалпына келтіруге көмектессе де, қаңыраушылықты болжайды. Дежардин мен мектеп директоры апат үшін өзіне кінә тағып, оқытушылық қызметтен кетеді. Сью өзінің өмірбаянына негізделген мемуарларын жариялайды. "Ақ комитет" паранормальді қабілеттерді зерттейтін баяндамасында Карри сияқты адамдардың тағы да пайда болатынын мәлімдейді. Аппалак таулы аймақтағы әйел қызының телекинетикалық қабілеттері туралы әпкесіне хат жазады және олардың әжесінің де осындай қабілеттері болғанын еске алады.

Стиль және тақырыптар

Кэрри – қорқыныш романы, сонымен қатар табиғаттан тыс және готикалық көркем әдебиеттің бір үлгісі. Бұл эпистолярлық роман: оқиға шамамен хронологиялық тәртіппен жиналған есептер мен үзінділер арқылы баяндалады және бірнеше баяндаушыдан тұратын құрылымдық элементтерге негізделген. Әдебиеттанушы Ли Элерс бұл құрылымның мақсаты – Кэрри мен кешкі мәдени шарадағы оқиғаны түсіндіруге ешқандай нақты көзқарас, тіпті ғылыми тұрғысынан да жеткіліксіз екенін көрсету екенін айтады. Роман остракизм тақырыбын қамтиды, яғни Кэрридің қоғамдық нормаларға сай келмегендігі үшін оқшаулануы. Романның негізгі қозғаушы күші – оның душ қабылдағанда алғашқы етеккірін сезінуі, одан кейін тампондармен шабуылға ұшырауы және одан әрі қорлануы. Сью – Кэрриге шынайы өкініш білдіретін азаматтардың бірі, ол Сьюдің жігіті Томмимен көктемгі кеште кездесуді ұйымдастырады. Бірақ, Крис Кэрриге кек қайтару ниетімен, көктемгі кештің кезінде оның үстіне шошқа қанын төгеді. Бұл оқиға мектепте және Чемберленде қырғынға әкеледі. Қырғыннан кейін Сью, өзінің игі ниеттеріне қарамастан, Кэрри сияқты шеттетіледі. Әдебиеттанушы Джон Керриган және Виктория Мэдден роман барысында Кэрридің жиі "нашар" жануарлар саналатын шошқалармен байланыстырылатынын атап көрсетеді. Қатаң мұқабалы басылымның сатылған даналары туралы мәліметтер әртүрлі, 13 000-нан 17 000-ға дейін жетеді. Ал жұмсақ мұқабалы басылым өте сәтті сатылды. Бірінші жылы одан бір миллион дана сатылды. 1976 жылы түсірілген фильмге байланысты сату көлемі артты, жалпы сатылған даналар саны төрт миллионға жетті. Кэрри «Нью-Йорк Таймс» бестселлері тізіміне енді, 1976 жылдың желтоқсан айында тізімге қосылып, 14 апта бойы тізімде тұрды, ең жоғары көрсеткіші 3-орынды иеленді. Роман көбінесе оң пікірлер алды және жанкүйерлердің сүйіктісіне айналды. Көптеген сыншылар оны әдебиеттегі керемет дебют деп санады. «Нью-Йорк Таймс» газетінен Ньюгейт Каллендар «Кинг дебюттік роман болғанымен, тәжірибелі жазушыларға тән сенімділікпен жазады» деді. «Daily Times Advocate» газетінен Ина Бондс осы романды алғашқы туынды үшін «тамаша жетістік» деп бағалады, ал «Kirkus Reviews» Кингтің дебюттік романын жақсы орындағанын, артық мәнсіздікке бармағанын айтты. «Daily Sentinel & Leominster Enterprise» газетінен Боб Кормьер романның тақырыбына байланысты сәтсіз аяқталуы мүмкін екенін, бірақ олай болмағанын, сондықтан Кингті «қарапайым емес жазушы» деп есептейді. Әртүрлі сыншылар сюжеттің оқырмандарды қорқытатынын жазды, ал «Library Journal» романы «қорқыныш және парапсихология жанкүйерлері үшін қорқынышты сыйлық» екенін мәлімдеді. Мэри Шэдлдің пікірінше, «Кэрри» романы «қорқыныш жанрының шектерін кеңейтеді» және адамзат туралы хабарлама береді. «Publishers Weekly» романында Кэрриге деген жанашырлықпен қарауды мақтайды. «Progress Bulletin» газетінен Джой Антос және «Wilson Library Journal» журналынан Гари Богарт екеуі де романның соңы болғанына қарамастан, оны ұнатып оқыды. Дегенмен, «Booklist» романына «сенуді тоқтату және дәм таңдау қажеттігін» айтады. Романды қайта қарастыра келе, Майкл Р. Коллингс пен Адам Невилл сюжеттің жарияланғанынан кейін де ондаған жылдар бойы сақталатынын мәлімдеді. Коллингс оны назар аудару мен қысқалыққа, ал Невилл кейіпкерлерді сомдау мен құрылымына байланыстырды. Әдебиетті талдау кезінде Рокки Вуд сюжетті «өте қысқа, бірақ тартымды» деп атады. «Common Sense Media» сайтынан Майкл Берри кейіпкерлерді сомдауды мақтап, эпистолярлық құрылымның «қияметтің реализмін беретінін» айтты. Грейди Хендрикс пен Джеймс Смайт екеуі де оқиғаны мақтады, бірақ Хендрикс жазудың көп бөлігінде қиындықтарды сезінді, ал Смайт эпистолярлық стильдегі үзінділерді «романның ең нашар [және ең баяу] бөліктері» деп тапты. Гарольд Блум кейіпкерлерді сомдау мен стильді ерекше деп санамаса да, романның күшті бейнелері бар екенін айтты және «Кэрридің кешкі мәдени шарадағы көрінісі – мелодраманың керемет шыңы» деді.

Мұра

Кэрри Кингтің авторлық жолын ашты; «Кэрри» романы көптеп таратуға қабылданғанда Кинг алған 200 000 доллар оған мұғалімдік жұмысынан кетіп, кәсіби жазушы болуға мүмкіндік берді. Роман Кингті «үстіртүрлі, қараңғы және ерекше» туралы жазатын қорқыныш жанрындағы автор ретінде таныстырды. «Кэрри» жарық көргеннен кейін Кинг өнімді жазудың алты айлық кезеңін басынан өткерді. Осы уақыт ішінде Кинг «Блейз» және «Сейлем лоты» романдарының жобаларын жасады, соңғысы 1975 жылы жарық көрген оның екінші жарияланған туындысы болды. «Кэрри» және оның 1976 жылғы киноадаптациясы Кингтің танымалдығын арттырды, содан бері ол заманауи әдебиеттегі ең сәтті авторлардың біріне айналды. Автор Джефф ВандерМир «Кэрридің» ықпалы туралы былай деді: Блокцитата
|text=«Кэрри» өте американдық қорқыныш үлгісін жариялап, бұрынғылардан өзгеше парадигманы өзгертті. Бұл процесс бұрын да жүріп жатқан болуы мүмкін, бірақ көптеген қорқыныш және фантастикалық әдебиеттер әлі де М.Р. Джеймс/Лавкрафт үлгісіндегі пергамент, көлеңкелі көшелер және жартылай көрінетін қорқыныштарда болды, ал Кинг барлық жерге қан төгіп, кейіпкерлерді бейімдеуді оңайлатып, заманауи етіп көрсетті. Бірақ ол да сондай күрделі, бірақ табиғирақ, стильдендірілмеген. Бұл фильм 1970-ші жылдардағы қорқыныш фильмдерінің көрнекті мысалы және Кингтің табысына үлкен үлес қосты. 1976 жылғы фильмнің жалғасы «The Rage: Carrie 2» 1999 жылы шықты. 1988 жылдың 12-15 мамыр аралығында Ройал Шекспир компаниясы Вирджиния театрында мюзиклдік қойылымды бес рет орындады, содан кейін ол жабылды. Бұл Бродвей театрының ең қымбат сәтсіздіктерінің бірі болды, 7 миллион доллардан астам шығынға ұшырады. 2002 жылғы фильмге теріс пікірлер айтылды, ал 2013 жылғы фильмге аралас пікірлер берілді. Мюзиклдің Бродвейден тыс қайта қойылымы 2012 жылдың 1 наурызынан 8 сәуіріне дейін өтті. «Ривердейл» телесериалы 2018 жылы мюзикл негізінде түсірілген «31-тарау: Есте қалар түн» атты эпизодын көрсетті.