Кіріспе

Уильям Шекспирдің комедиялық пьесасы. «Love's Labour's Lost» – Уильям Шекспирдің ерте комедияларының бірі, 1590 жылдардың ортасында королева Елизавета I алдындағы соттарда қойылуы үшін жазылған деп саналады. Пьеса Наварра королі мен оның үш серігінің үш жыл бойы әйелдермен қарым-қатынасты доғаруға ант беруі және оқу мен ораза ұстауға ден қоюы туралы айтады. Бірақ Франция ханшайымы мен оның сүйіктілеріне ғашық болғандықтан, олар анттарын бұзуға мәжбүр болады. Комедияға тән емес аяқтамада, пьеса ханшайымның әкесінің қайтысымен аяқталады, ал барлық тойлар бір жылға кейінге шегеріледі. Пьесада еркектердің махаббаты мен құштарлығы, саналылық пен ақылға салу, шындық пен фантазия сияқты тақырыптар көтеріледі. 1598 жылы алғаш рет квартто түрінде жарық көргенімен, пьесаның атау парағы оның бұрынғы нұсқасы өңделгенін көрсетеді. Пьесаның сюжетіне тікелей қатысты нақты көздер жоқ. Пьеса атауындағы апострофтардың қолданылуы алғашқы басылымдарда әртүрлі болған, бірақ көбінесе «Love's Labour's Lost» деп берілген. Шекспирдің көрермендері пьесада бейнеленген тарихи тұлғалар мен Еуропадағы саяси ахуалды жақсы білген. Ғлымдар бұл пьесаның танымалдығын жоғалтуына Наварра сарайының тарихи және саяси суреттемелерінің ескіруі және кейінгі ұрпақтардың театршылары үшін оларға қол жеткізудің қиын болуы себеп болғанын айтады. Пьесаның күрделі тілдік ойындары, педантикалық юморы және көне әдеби сілтемелері Шекспирдің басқа танымал туындыларымен салыстырғанда оның салыстырмалы түрде белгісіз болуына да себеп болуы мүмкін. «Love's Labour's Lost» 19 ғасырда сирек қойылса, 20 және 21 ғасырларда, атап айтқанда, Корольдік Шекспир компаниясы, Ұлттық театр және Канаданың Стратфорд фестивалі сахнасында жиі қойылды. Одан бөлек, ол мюзикл, опера, радио және теледидарға, сондай-ақ музыкалық фильм ретінде бейімделді. «Love's Labour's Lost» пьесасындағы ең ұзын сахна (5.2), ең ұзын жеке сөз – «honorificabilitudinitatibus» (5.1.39–40) және (редакциялық таңдауларға байланысты) Шекспирдің барлық пьесаларындағы ең ұзын монолог (4.3.284–361) бар (төмендегі «Күні мен мәтіні» бөлімін қараңыз).

Қысқаша мазмұны

Наварра королі Фердинанд және оның үш асыл серігі, Лордтар Бероун, Дюмен және Лонгвиль әйелдермен қарым-қатынасқа түспеуге ант етеді. Олар үш жыл бойы оқу мен ораза ұстауға бел буады, Берун қалғандарына қарағанда көбірек тартыншақтықпен келіседі. Король әйелдердің сарайға бір шақырымға жақындауына тыйым салады. Корольге сапармен келген испандық Дон Адриано де Армадо, Костард пен Жакенетаның жасырын кездесуі туралы хат жазады. Король Костардты жазалағаннан кейін, Дон Армадо өзінің сүйіктісі Жакенетаға деген сезімін пажасы Молдаға айтады. Дон Армадо Жакенетаға хат жазып, оны жеткізуді Костардтан өтінеді. Франция ханшайымы және оның сүйіктілері Аквитанияны беру мәселесін талқылау үшін корольмен кездесуге келеді, бірақ бұл жарлыққа байланысты сарайдан тысқары лагерьде орналасуға мәжбүр болады. Ханшайым мен оның сүйіктілерінің лагеріне барған король ханшайымға ғашық болады, ал лордтар сүйіктілерге ғашық болады. Бероун Розалинға хатты Костардқа тапсырады, бірақ Костард оны Дон Армадоның Жакенетаға арналған хатымен ауыстырып алады. Жакенета екі ғалым – Холоферн мен сэр Натаниелмен кеңеседі, олар хатты Беруннің жазғанын анықтап, оған корольге айтуын бұйырады. Король мен оның серіктері жасырынып, бір-бірін бақылап, әрқайсысы өз сезімдерін білдіреді. Король ақырында лордтарды ант бұзғаны үшін кінәлайды, бірақ Берун корольдің де ханшайымға ғашық екенін ашады. Жакенета мен Костард Беруннің хатымен келіп, оны опасыздыққа айыптайды. Берун антты бұзғанын мойындайды, адамзатқа ең лайықты оқу – махаббат екенін түсіндіреді, және олар анттан бас тартуға келіседі. Холоферннің қыздарды көңіл көтеруін ұйымдастырып, ерлер москвалықтар кейпінде киініп, қыздарға жақындасады. Корольдің кеңесшісі Бойет олардың жоспарын естіп, әйелдерге еркектерді алдауға көмектеседі. Лордтар өздерінің нағыз кейпіне оралғанда, әйелдер оларды мазақтап, олардың алдауын әшкерелейді. Әйелдердің зиялылығына таң қалған ерлер кешірім сұрайды, және барлық жағдай түзелгеннен кейін, олар Холоферн, сэр Натаниел, Костард, Мотт және Дон Армадоның «Тоғыз батырды» көрсеткенін көреді. Төрт лорд пен Бойет қойылымды сынап, мақтауларын тек Костардқа арнайды. Дон Армадо мен Костард арасында төбелес болады, себебі Костард қойылым ортасында Дон Армадоның Жакенетаны жүкті қылғанын жариялайды. Олардың дауын ханшайымның әкесінің қайтыс болғаны туралы жаңалық тоқтатады. Ханшайым дереу жолға шығуға жоспарлайды, ол және оның сүйіктілері аза тұтуға дайындалып, ерлердің махаббатына лайық екенін дәлелдеу үшін бір жыл және бір күн күту керектігін жариялайды. Дон Армадо Жакенетаға да осындай ант беруге уәде береді, содан кейін ақсүйектерге ән сыйлайды.

Атау

Атауы әдетте "Love's Labour's Lost" деп беріледі. Ерте басылымдарда апострофтардың қолданылуы әртүрлі болған. 1598 жылғы алғашқы кварто басылымда "Loues labors loſt" деп көрсетілген. 1623 жылғы Бірінші фолиода "Loues Labour's Lost" деп, ал 1631 жылғы квартода "Loues Labours Lost" деп жазылған. Үшінші фолиода қазіргі заманғы тыныш белгілер мен жазу нұсқасы бойынша "Love's Labour's Lost" деп алғаш рет пайда болды. Тарихшы Джон Хейл атаудың тыныш белгілеріне байланысты "сүйіспеншілік еңбегі жоғалды" немесе "сүйіспеншіліктің жоғалған еңбегі" деп оқылуы мүмкін екенін айтады. Хейл бұл өнім мен процестің параллельдігі мақсатты болған және латын тіліндегі қолданыстағы идиомалардан алынған деп санайды. Хейл атаудың тапқыр аллитерациясы пьесаның педантикалық сипатына сай келеді деп есептейді. 1935 жылы Франсис Йейтс атаудың Джон Флорионың "His firste Fruites" (1578) кітабындағы мына жолдан шыққандығын мәлімдеді: "Бізге махаббат туралы көп айтудың қажеті жоқ, себебі барлық кітаптар махаббатқа толы, сондай-ақ көптеген авторлар бар, махаббат туралы айту – бекер еңбек болар еді", – Шекспирдің де аудармасыз қолданған Венециялық мақалы "Venetia, Venetia/Chi non ti vede non ti pretia (LLL 4.2.92–93)" ("Венеция, Венеция, кім сені көрмесе, сені бағалай алмайды") осы дереккөзден алынған.

Беделі

Love's Labour's Lost сөз тіркестерімен, әдеби аллюзиялармен және заманауи поэтикалық формалардың шеберлікпен жасалған пародилерімен толы. "Батыс каноны" (1994) еңбегінде Гарольд Блум осы туындыны "таң қалдырарлық" деп бағалап, оны Шекспирдің "алғашқы толыққанды жетістігі" деп атайды. Көпшілік пікір бойынша, бұл пьеса соттардағы оқу орындарында сахналау үшін жазылған, ондағы студенттер оның стилін бағалайтын болар еді. Бұл Шекспирдің ең танымал пьесаларының қатарына ешқашан кірген емес, мүмкін оның педантикалық юморы мен тілдік тығыздығы қазіргі заманғы көрермендерге тым қиын болар. Сыншы Марк Брайтенберг Петрарканың идеалистік поэзиясын кеңінен пайдалануы ерлердің көзқарасының көрнекі бейнесіне айналады деп түсіндірді. Love's Labour's Lost пьесасында бұл көбінесе моральдық бағалауды білдіру үшін қолданылады, әсіресе өліммен байланысты соңғы есеп идеясы. Пьесада қиял мен шындық араласқандықтан, ханшайымның әкесінің қайтысы туралы хабарлама келгенде бұл ойға толыққанды мән беріледі. Ғалым Синтия Льюис соңғы есептің пайда болуы махаббаттың маңыздылығын еске түсіру үшін қажет деп санайды. Пьесада қиял мен фантазияға негізделген бірнеше сюжеттік желілер бар. Лордтар мен корольдың қанағаттанбай қалуға ант беруі – бұл орындалмаған қиял. Бұл қиял ер адамдардың осыдан туындайтын даңқ оларға өлім мен ұмытылудан құтылуға мүмкіндік береді деген ойына негізделген, өзіндік фантастикалық ұғым. Ант берген сәтте олардың қиялданған мақсатының әлемнің шындығына, қанағаттанбай қалудың табиғи еместігіне және ханшайым мен оның сүйкімді әйелдерінің келуіне байланысты орындалмауы анық болады. Бұл қарама-қайшылық пьесаның ирониясы мен юморына ықпал етеді. Бұл әндердің мағынасына қатысты әртүрлі түсіндірулер бар: болашаққа деген оптимистік көзқарас, жақындағы өлім туралы хабарға қатысты пессимистік көзқарас немесе король мен оның лордтарын махаббат пен өмірге жаңаша қарауға бағыттайтын ирониялық тәсіл. Бұл әндер уақыт тақырыбына сәйкес келеді және шындық пен қиялға байланысты пьесаға уақыт сезімін қайтаруға көмектеседі. Екі әннің де қарама-қарсылығы оларды пьесадағы махаббатқа қатысты қарама-қарсы көзқарастар туралы пікірталас ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. "Таймс" газеті бұл пьесадан әсер алмады, былай деп жазды: "Оқиға тым ауыр жүрді. Диалогтың бәрі – жақсы орындалмаса, жалықтыратын және түсініксіз болатын керемет ойлардың тізбегі. Кешегі қойылымның стилі оның жарқырауын толығымен жойды және әшекейлермен күшейтілмеген, керісінше, ауырлатқан, дәмсіздіктің қалдықтарын қалдырды". XIX ғасырда Англияда осы пьесаның басқа қойылымдары 1857 жылы Садлерс-Уэллсте және 1886 жылы Сент-Джеймс театрында болды. 1949 жылы бұл пьеса Жаңа театрда Берун рөлінде Редгрейвпен қойылды. 1965 жылы Корольдік Шекспир компаниясының қойылымында Гленда Джексон, Джанет Сузман және Тимоти Вест ойнады. 1968 жылы Лоуренс Оливье бұл пьесаны Ұлттық театр үшін қойып, Дерек Джейкоби герцог рөлінде, ал Джереми Бретт Бэронн рөлінде ойнады. 1994 жылы "Royal Shakespeare Company" бұл пьесаны қайтадан сахналады. Сынықшы Майкл Биллингтон қойылым туралы былай деп жазды: "Love's Labour's Lost пьесасын неғұрлым көп көрсем, соғұрлым оны Шекспирдің ең тартымды комедиясы деп ойлаймын. Ол тілдік өркендеуді мақтайды және қанағаттандырады, жастықтан ересекке дейінгі ауысуды зерттейді және біздің жалпы өлімге ұшырауымызды еске салады". 2005 жылдың жазында пьесаның адаптациясы Дари тілінде Кабулда, Ауғанстанда ауған актерлері тобымен сахналанып, жақсы қабылданды. 2009 жылы Шекспирдің Глобус театрының сахналық қойылымы Доминик Дромгулдің көркемдік жетекшілігімен халықаралық турнеге шықты. Бен Брантли "Нью-Йорк Таймс" газетінде Пейс университетінде көрсетілген қойылымды "софоморлық" деп атады. Ол пьесаның өзі "бес ғасырдан кейін аздап күрделі формаларда өркендейтін жанрдың алғашқы және ең жақсы үлгісі болуы мүмкін: колледж комедиясы" деп болжады. 2014 жылы Корольдік Шекспир компаниясы Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында өтетін Love's Labour's Lost және одан кейін "Жоқ туралы көп шу" (Love's Labour's Won) пьесаларын қоса алған екі пьесаны бірге қойды. Телеграфтың Доминик Кавендиш оны "Мен көп жылдар бойы көрген ең қызықты және эмоционалды түрде RSC ұсынысы" деп атады және "Екі жұмыстың арасындағы параллельдер – шабуылдау ақыл-ойы, жыныстық соғыс шайқастары, көрнекті тілдік жалтарудан жүрекке сезімтал шынайылыққа ауысу – сенімді түрде айқын болады" деп атап өтті.

Музыкалық театр, опера және пьесалар

Пьесаның атын атаған операны Николас Набоков жазды, либреттосын В. Х. Ауден мен Честер Каллман жазды, ал ол алғаш рет 1973 жылы қойылды. 2013 жылдың жазында Нью-Йорктегі «Қоғамдық театр» пьесаның музыкалық бейімделуін «Шекспир паркі» бағдарламасы аясында ұсынды. Бұл қойылым 1971 жылы Галт МакДермоттың музыкасымен қойылған «Веронаның екі джентльмені» қойылымынан кейін Орталық парктегі Делакорте театрында Шекспирге негізделген алғашқы жаңа музыкалық қойылым болды. «Love's Labour's Lost» бейімделуінде «Bloody Bloody Andrew Jackson» жобасының авторлары Майкл Фридман мен Алекс Тимберстің музыкасы қолданылды. Тимберс сонымен қатар қойылымның режиссері болды, онда Дэниел Брейкер, Колин Доннелл, Рейчел Дратч және Пэтти Мурин сияқты актерлер ойнады. 2004 жылғы ska музыкалық «The Big Life» «Love's Labour's Lost» негізінде жасалған, ол Лондонға келген Windrush буыны туралы қайта жазылған. Марк Палмиеридің 2015 жылғы «The Groundling» пьесасы, «Нью-Йорк Таймс» «жартылай комедия және жартылай трагедия» деп сипаттаған, «Love's Labour's Lost» пьесасының соңғы сәттерінің мәніне арналған ой-толғаныс ретінде таныстырылды.

Кино, теледидар және радио

Кеннет Брананың 2000 жылғы киноадаптациясы оқиға орнын 1930 жылдарға көшіріп, пьесаны музыкалық қойылымға айналдыру арқылы оны көрерменге жақындатуға тырысты. Фильм кассалық табысқа жете алмады. Бұл пьеса 1985 жылы BBC телеарнасының «Шекспир» жобасы үшін жазылған соңғы туындылардың бірі болды. Қойылымдағы оқиғалар XVIII ғасырда өрбітіп, костюмдер мен декорациялар Жан-Антуан Ваттоның картиналарынан үлгі алды. Бұл жобада Шекспирдің өлімінен кейін орын алған кезеңдегі туындының жалғыз мысалы еді. Пьеса британдық «Доктор Ху» телешоуының бір эпизодында көрсетілді. «Шекспир коды» деген атаумен шыққан эпизодтың негізгі тақырыбы Шекспирдің өзі және «Love's Labour's Won» деген гипотетикалық жаңа пьесасы болды, оның соңғы көрінісі шетелдік колдовниктердің Жерге шабуыл жасауына арналған портал ретінде пайдаланылды. Пьесаның барлық түптемелері колдовниктермен бірге жоғалып кетті. BBC Radio 3 1946 жылдың 16 желтоқсанында Ноэль Ильифтің режиссерлігімен, Джеральд Финцидің шағын камералық оркестрге арналған музыкасымен радиоадаптациясын ұсынды. Орындаушылар құрамында Пол Скофилд болды. Музыка кейіннен оркестрлік сюитаға айналдырылды. BBC Radio 3 1979 жылдың 22 ақпанында Дэвид Спенсердің режиссерлігімен, Дерек Олдфилдтің музыкасымен тағы бір радиоадаптациясын көрсетті. Орындаушылар құрамында Фердинанд рөлінде Майкл Китчен, Берун рөлінде Джон МакЭнери, Франция ханшайымы рөлінде Анна Масси, Розалин рөлінде Эйлин Аткинс және Дон Адриано рөлінде Пол Скофилд болды. «Он немесе одан да көп адамның тобы» деген атаумен пьесаның қазіргі тілге бейімделген нұсқасы 2020 жылдың шілдесінде Чикагодағы Littlebrain Theatre компаниясы тарапынан онлайн жарияланды. COVID-19 пандемиясының басында түсірілген бұл адаптация Zoom цифрлық конференция бағдарламасы арқылы толығымен түсірілді.

Басылымдар

Бэйт, Джонатан және Расмуссен, Эрик (ред.) Love's Labour's Lost (The RSC Shakespeare; Лондон: Macmillan, 2008)
Артос, Джон (ред.) Love's Labour's Lost (Signet Classic Shakespeare; Нью-Йорк: Signet, 1965; қайта қараланған басылым, 1988; 2-ші қайта қараланған басылым, 2004)
Кэрролл, Уильям С. (ред.) Love's Labour's Lost (The New Cambridge Shakespeare; Кембридж: Cambridge University Press, 2009)
Дэвид, Ричард Т. (ред.) Love's Labour's Lost (The Arden Shakespeare, 2-ші серия; Лондон: Arden, 1951)
Фурнесс, Х. Х. (ред.) Love's Labour's Lost (Shakespeare-дің жаңа вариорымдық басылымы; Филадельфия: J. B. Lippincott Company, 1904)
Эванс, Г. Блейкмор (ред.) The Riverside Shakespeare (Бостон: Houghton Mifflin, 1974; 2-ші басылым, 1997)
Гринблатт, Стивен; Коэн, Уолтер; Говард, Жан Е. және Маус, Кэтрин Айсман (ред.) The Norton Shakespeare: Oxford Shakespeare-дің негізінде (Лондон: Norton, 1997)
Харбидж, Альфред (ред.) Love's Labour's Lost (The Pelican Shakespeare; Лондон: Penguin, 1963; қайта қараланған басылым, 1973)
Харт, Х. С. (ред.) Love's Labour's Lost (The Arden Shakespeare, 1-ші серия; Лондон: Arden, 1906)
Гиббард, Г. Р. (ред.) Love's Labour's Lost (The Oxford Shakespeare; Оксфорд: Oxford University Press, 1990)
Голланд, Питер (ред.) Love's Labour's Lost (The Pelican Shakespeare, 2-ші басылым; Лондон: Penguin, 2000)
Керриган, Джон (ред.) Love's Labour's Lost (The New Penguin Shakespeare; Лондон: Penguin, 1982; 1996 жылғы қайта қараланған басылым)
Куиллер Коуч, Артур және Довер Уилсон, Джон (ред.) Love's Labour's Lost (The New Shakespeare; Кембридж: Cambridge University Press, 1923; 2-ші басылым, тек Довер Уилсон редакциясымен, 1962)
Уолтон, Николас (ред.) Love's Labour's Lost (The New Penguin Shakespeare, 2-ші басылым; Лондон: Penguin, 2005)
Уэллс, Стэнли; Тейлор, Гэри; Джоуетт, Джон және Монтгомери, Уильям (ред.) The Oxford Shakespeare: Толық шығармалар (Оксфорд: Oxford University Press, 1986; 2-ші басылым, 2005)
Верстин, Пол және Моват, Барбара А. (ред.) Love's Labour's Lost (Folger Shakespeare Library; Вашингтон: Simon & Schuster, 1996)