Кіріспе
Неміс шайқас крейсерлері класы
Маккенсен класы – Бірінші дүниежүзілік соғыста Германияда салынған соңғы шайқас крейсерлері класы. Бастапқы жобада жеті кеме көзделген, бірақ олардың үшеуі қайта жобаланды. Маккенсен класының төрт кемесі – Маккенсен, Граф Шпее және Принц Эйтель Фридрих – суға түсірілді, ал Фюрст Бисмарк суға түсірілмеді, бірақ соғыс кезінде кеме құрылысының басымдықтары U қайықтарына ауысқаннан кейін, 1920 жылдардың басында барлық кемелер бұзылып, бірі де аяқталмады. Кластың жетекші кемесі соғыс кезінде көрнекті әскери қолбасшы болған Август фон Маккенсеннің құрметіне аталған. Маккенсен класындағы кемелерге жауап ретінде британдық Корольдік теңіз күштері "S" класты кемелерді салуға кірісті, олардың барлығы дерлік кейіннен жойылды; жалғыз аман қалған кеме, соғыс аяқталғаннан кейін құрылысын аяқтады. Маккенсендердің конструкциясы – бұрынғы кемелердің күрт жақсартылған нұсқасы. Ең маңызды жақсарту – бұрынғы кемелердің қаруларымен салыстырғанда, жаңа, қуатты қару болды. Маккенсен класындағы кемелерде сонымен қатар қуатты қозғалтқыштар орнатылған, олар кемелерге жоғары жылдамдық пен айтарлықтай үлкен қашықтыққа жүзу мүмкіндігін берді. Маккенсеннің жобасы 1916 жылғы Ютландия шайқасынан кейін үлкен калибрлі қарулардың қажеттілігі анықталған соң, негізгі артиллериялық қаруларымен жабдықталған Ersatz Yorck класының негізі болды.
Дизайн
1912 жылы қабылданған төртінші және соңғы Әскери-теңіз заңы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия әскери-теңіз флотының құрылыс бағдарламасын реттеді. Императорлық Әскери-теңіз басқармасы (Reichsmarineamt) 1913 және 1917 жылдар аралығында әскери-теңіз флоты әр жыл сайын бір соғыс кемесі мен бір соғыс крейсерін құрастыру керек деп шешті, ал 1913 және 1916 жылдары екі типтің қосымша бірлігі жасалды. Жаңа класты жобалау жұмыстары 1912 жылы басталды, құрылыс 1914 қаржы жылында басталады деп жоспарланды. Жаңа крейсерлердің негізгі батареясы туралы мәселе ең өзекті болды; бұрынғылары пушкалармен қаруланды, бірақ соңғы екі кемені қайта құру туралы да ойлар болған еді. 35 см-лік пушкалар 30,5 см-лік пушкалардан ауыр болды, ал ауыр қару-жараққа ие болу үшін жаңа кемелерді ұлғайтуда қиындықтар туды. Императорлық құрғақ доктар тек су айырысы , болатын кемелерге жеткілікті тереңдікте болды, ал Derfflinger класы сияқты бір корпуста су айырысын арттыру жылдамдықты азайтуға әкелер еді. Бұл ығысудың артуын ұзын және кең корпустың қажеттілігін білдірді, бұл жобаның кез келген өсуін барынша азайтып, жылдамдықты азайтуды болдырмау үшін қажетті шара еді. Корпустың кеңейтілуіне қосымша шектеулер Вильгельмсхавендегі каналдың шлюздарының еніне байланысты шектеулермен күшейді. Нәтижесінде, RMA басшысы, Грос-адмирал (Гранд-адмирал) Альфред фон Тирпиц, жобаның ығысуын 30 қыркүйекте бекітілді, бірақ Бас Әскери-теңіз департаментінің басшылары – вице-адмирал (вице-адмирал) Гюнтер фон Кросигк және контр-адмирал (контр-адмирал) Рейнхард Шеер, сондай-ақ Қару департаментінің басшысы вице-адмирал Герхард Гердес, қажет деп тапқан кез келген түзетулерді ұсынуға міндетті болды. Жобалаушылар 30 000 тонналық шектен аспау үшін үш немесе тіпті төрт мұнаралы артиллериялық қондырғыларды пайдалануды ұсынды. Тағы бір ұсыныс – алдында біреуі және арт жағында екеуі бар екі мұнаралы, 38 см (15 дюйм) қаруларды пайдалану болды; Вильгельм II 1913 жылғы 2 мамырда бұл жобаны қабылдады, бірақ Ашық теңіз флотының бас қолбасшысы адмирал Фридрих фон Ингеноль Дерффлингер класындағы кемелердегі 30,5 см қаруды артық көрді. Келісім ретінде, жаңа соғыс крейсерлері сегіз 35 см (13,8 дюйм) пушкамен қаруланбақ болды. Жаңа кемелерді толығымен мұнаймен жұмыс істейтін қазандықтармен жабдықтау мәселесі осы деңгейде даулы болған жоқ. Жобалаушылар электр станциясының үштен екі бөлігінде көмірмен жұмыс істейтін қазандықтарды, ал қалған бөлігінде мұнаймен жұмыс істейтін қазандықтарды пайдаланудың стандартты тәжірибесімен келісті. Көмірмен жұмыс істейтін қазандықтар артықшылыққа ие болды, өйткені кемелердің қабырғаларында сақталатын көмір қосымша қорғаныс қамтамасыз етті, әсіресе жауынгерлік крейсерлер үшін, олар өздерінің жауынгерлік кемелерге қарағанда аз бронямен жабдықталған. Аяқталған жоба 1914 жылғы 23 мамырда бекітілді.
The initial design was approved on 30 September 1912, though the heads of the General Navy Department—Vizeadmiral (Vice Admiral) Günther von Krosigk and Konteradmiral (Rear Admiral) Reinhard Scheer—and the Weapons Department head, Vizeadmiral Gerhard Gerdes, had to submit any revisions they deemed were necessary. The design staff suggested using triple or even quadruple gun turrets to keep the displacement under the 30,000 ton limit. Another suggested alternative was to use six 38 cm (15 in) guns in twin turrets, one forward and two aft; Wilhelm II accepted that design on 2 May 1913, though Admiral Friedrich von Ingenohl, the commander in chief of the High Seas Fleet, preferred the 30.5 cm gun of the Derfflinger class ships. As a compromise, the new battlecruisers were to be armed with eight 35 cm (13.8 inch) guns. The question of whether the new ships should be powered entirely by oil fired boilers was less controversial. The design staff was generally in agreement with the standard practice of using coal fired boilers for two thirds of the power plant, with the remainder being oil fired boilers. Coal fired boilers were preferred because the coal, stored in the sides of the ship, provided additional protection, particularly for the battlecruisers, which carried less armor than their battleship counterparts. The finalized design was approved on 23 May 1914.
Жалпы сипаттамалары
Маккенсен класының кемелері ұзын болды, ені және алдыңғы бөлігіндегі суға бату тереңдігі, ал артқы бөлігіндегісі болды. Кемелер стандартты жүктемеде және толық жүктелгенде дейін ығысуға есептелген. Маккенсендердің корпусы бойлық болаттан жасалған қаңқадан тұрды, оған сыртқы қабырғалық плиталар қадаланған. Бұл конструкция бұрынғы Derfflinger класындағы крейсерлердегідей болды және салмақты азайту мақсатында жасалған, дәстүрлі құрылыс әдісінен өзгеше, ол бойлық және көлденең қаңқаларды біріктіреді. Кемелердің корпусында 18 су өткізбейтін бөлімше және корпустың ұзындығының 92 пайызын құрайтын қос түбі болды. Бұл көрсеткіш ескі Derfflinger класындағы кемелерге қарағанда айтарлықтай жоғары болды, онда қос түбі корпустың ұзындығының тек 65 пайызын ғана құрады. Бұрынғы крейсерлік жобалардағы тәжірибе жоғары жылдамдықта, тіпті тыныш теңізде де артқы палубалар суға батып қалуын болдырмау үшін үздіксіз жоғарғы палубаны қабылдауға әкелді. Кемелер сонымен қатар корпустағы кедергіні азайту үшін бұранда тәрізді мұрынмен жабдықталған, бұл мүмкіндік алғаш рет неміс теңіз күштерінде қолданылды. Кемелердік құрамға 46 офицер және 1140 теңізші кірді. Эскадрильяның флагманы ретінде қызмет атқару кемедегі адам саны 14 офицер мен 62 теңізшіге артады. Кемелерде екі күзет қайығы, бір баржа, екі шлюпка, екі кеспе және үш ял қайық сияқты бірнеше шағын қайықтар тасымалданды.
Машиналар
Маккенсен класының кемелері төрт жиынтық теңіз түріндегі турбиналық қозғалтқыштармен жабдықталған, олардың әрқайсысы диаметрі 1,5 метр болатын үш пернелі бұрандалы винтті қозғалтады. "Фюрст Бисмарк" кемесіне орнатылған турбиналар "Феттингер" сұйықтық берілісімен жабдықталған, ал қалған үш кеменің турбиналары тікелей қосылған екі жиынтық турбиналар және редукторлы берілістерден тұрды. Кемелерде 24 көмірмен жұмыс істейтін теңіз типіндегі бір жақты қазандықтар және сегіз мұнаймен жұмыс істейтін теңіз типіндегі қазандықтар болды. Энергиялық қондырғылар минутына 295 айналымға дейін қуат беруге арналған. Ең жоғары жылдамдық сағатына шамамен 28 беделге бағаланды. Кемелер "Дерфлингер" класындағы кемелерде қолданылатын тізбекті рульдерден айырмашылығы, қатар орналасқан екі рульмен жабдықталған. Кеме турбиналары "Феттингер" редукторларымен жабдықталған, бұл круиздік жылдамдықта өнімділікті айтарлықтай жақсартты және шамамен 20 пайызға дейін қашықтықты арттырды. Кемелер арнайы салынған кеңістіктерде көмір мен мұнайды сақтауға арналған; торпедалық бөлім мен кеме қабырғасы арасындағы корпус қосымша отын сақтауға пайдаланылды. Отынның ең жоғары сыйымдылығы көмір үшін және мұнай үшін шамамен болды. Бұл круиздік жылдамдықта сағатына дейін қашықтыққа жете алады деп есептелді. Кемелердегі электр қуаты сегіз дизель генераторы арқылы қамтамасыз етілді, олар 220 вольтта 2320 киловатт қуат берді.
Қару-жарақ
Маккенсендер төрт қос мұнаралы сегіз жаңа 35 см SK L/45 зеңбірегімен жабдықталды. Мұнаралар негізгі суперструктураның алдыңғы және артқы бөліктерінде жұптап орналастырылды. Зеңбіректер Drh LC/1914 орнатуларында орналастырылды, олар 20 градусқа дейін көтеріліп, -5 градусқа дейін төмендей алады. Зеңбіректер жалпы саны 720 бронебойғыш снарядпен, яғни әр зеңбірекке 90 снарядтан жабдықталды. Қарулар 600 кг (1,323 фунт) салмақты снарядтарды минутына шамамен 2,5 оқ ату жылдамдығымен атуға арналған. Оқтардың бастапқы жылдамдығы болды. Басқа ауыр неміс зеңбіректері сияқты, бұл қарулар да жібек қапшақтағы алдыңғы итергіш зарядты және мыс корпустағы негізгі зарядты пайдаланды. Кемелердің қосымша зеңбірегі орталық суперструктура бойындағы брондалған казематтарға орнатылған он төрт 15 см (5,9 дюйм) SK L/45 жылдам атушы зеңбіректен тұрды. Әр зеңбірек 160 оқпен жабдықталды және ең көп тиімді қашықтығы болды, бірақ кейіннен бұл қашықтыққа дейін ұзартылды. Зеңбіректер минутына 7 оқ ату жылдамдығына ие болды. Оқтардың салмағы 45,3 кг (99,8 фунт) болды және 13,7 кг (31,2 фунт) RPC/12 итергіш зарядымен мыс патронға салынатын. Зеңбіректер секундына 835 метр жылдамдықпен атылды. Зеңбіректерді ауыстыру қажет болғанша, олар шамамен 1400 оқ атуға тиіс болды. Кемелерде сондай-ақ сегіз 8,8 см (3,45 дюйм) L/45 Flak зеңбірегі болды. Төртеуі артқы басты мұнараның айналасына, ал қалған төртеуі алдыңғы басқару мұнарасының айналасына орналастырылды. Flak зеңбіректері MPL C/13 орнатуларында орналастырылды, бұл -10 градусқа дейін төмендеуге және 70 градусқа дейін көтерілуге мүмкіндік берді. Бұл зеңбіректер 9 кг салмақты снарядтармен атылды және 70 градус бұрышта тиімді биіктігі болды. Сол кездегі әскери кемелерге тән болғандай, Маккенсендер су асты торпедалық құбырлармен жабдықталды. Біреуі кеменің мұртында, ал әр жағында екеуден барлығы бес құбыр болды. Торпедалар H8 типі болды, олар ұзын және 210 кг (463 фунт) гексанитті жарылғыш бөлігіне ие болды. Торпедалардың қашықтығы жылдамдығымен орнатылғанда болды; жылдамдық төмендетілгенде қашықтық айтарлықтай ұзартылды.
The ships' secondary battery consisted of fourteen 15 cm (5.9 in) SK L/45 quick firing guns mounted in armored casemates along the central superstructure. Each gun was supplied with 160 rounds, and had a maximum range of , though this was later extended to The guns had a sustained rate of fire of 7 rounds per minute. The shells were 45.3 kg (99.8 lb), and were loaded with a 13.7 kg (31.2 lb) RPC/12 propellant charge in a brass cartridge. The guns fired at a muzzle velocity of 835 meters per second (2,740 ft/s). The guns were expected to fire around 1,400 shells before they needed to be replaced. The ships were also armed with eight 8.8 cm (3.45 in) L/45 Flak guns in single pedestal mounts. Four were arranged around the rear superfiring main battery turret and the other four around the forward conning tower. The Flak guns were emplaced in MPL C/13 mountings, which allowed depression to −10 degrees and elevation to 70 degrees. These guns fired 9 kg (19.8 lb) shells, and had an effective ceiling of at 70 degrees. As was standard for warships of the period, the Mackensens were equipped with submerged torpedo tubes. There were five tubes: one in the bow, and two on each flank of the ship. The torpedoes were the H8 type, which were long and carried a 210 kg (463 lb) Hexanite warhead. The torpedoes had a range of when set at a speed of ; at a reduced speed of , the range increased significantly to .
Қару-жарақ
Маккенсен класының кемелері сол кездегі неміс әскери кемелерінің стандарты бойынша Krupp цементтелген болат бронясымен қорғалған. Бронялық қабаттаманың орналасуы туралы нақты деректер сақталмаған, бірақ теңіз тарихшысы Эрих Гренердің айтуынша, "Крупп бронясының жиынтығы [алдыңғы] Дерффлингер класының жиынтығына ұқсас болды". Мұнда келтірілген деректер Дерффлингер класының деректері. Кеменің ең маңызды бөліктері орналасқан кеменің орталық бөлігінде қалың броньдық белдеу болған. Бұған оқ-дәрі қоймалары мен машина бөлімдері кірген. Белдеу кеменің аз маңызды бөліктерінде, алдыңғы және артқы жағында азайтылған. Белдеу кеменің мұртында қалыңдығы азайды, ал кормасы мүлдем брондалмаған. Негізгі броньдық бөлімше корпустың бойымен, негізгі белдеуден бірнеше метр қалысқа дейін созылған. Негізгі брондалған палубаның қалыңдығы маңызды емес аймақтарда 30 мм-ден басталып, кеменің маңызды бөліктерін қамтитын бөліктерде артты. Алдыңғы бақылау мұнарасы ауыр бронямен қорғалған: қабырғалары 300 мм қалыңдықпен және шатыры болды. Артқы бақылау мұнарасы нашар брондалған; оның қабырғалары тек қана , ал шатыры бронь пластинасымен қапталған. Басты батареяның оқ ату мұнаралары да ауыр брондалған: мұнара қабырғалары мен төбелері , 15 см-лік оқ ату қаруларының казематтарында 150 мм бронямен қапталған; ал қарулардың өзінде экипаждың жарқын сынықтардан қорғалуы үшін қалқандар болған.
Құрылыс және жою
Бастапқыда жеті кеме жоспарланған: Маккенсен, Граф Шпее, Принц Эйтель Фридрих, "А"/Ерзац Фридрих Карл және тағы үш кеме. Соңғы үш кеме қайта жобаланып, "Маккенсен" класына енгізілді, нәтижесінде төрт кеме "Маккенсен" дизайны бойынша салынды. Бірінші екі кемеге 1914 жылдың 14 тамызында, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін тапсырыс берілді. "Маккенсен" 1914 жылғы бюджеттен қаржыландырылды, ал "Граф Шпееге" қаржы соғыс бюджетінен бөлінді. "Маккенсен" – бастапқыда "Эрзац Виктория Луиза" деп аталған, ескі қорғалған крейсерді алмастыру мақсатымен салынды және генерал-фельдмаршал Август фон Маккенсеннің құрметіне аталды. Кеме 1915 жылдың 30 қаңтарында Гамбургтегі Blohm & Voss кемешілігінде 240-шы құрылыс нөмірімен салынды. Ол 1917 жылдың 21 сәуірінде суға түсірілді; кішкентай суға түсіру салтанатында генерал-оберст (полковник-генерал) Йозиас фон Хееринг сөз сөйледі, ал кемені Маккенсеннің әйелі қадірледі. Құрылыс аяқталуға шамамен 15 ай қалғанда тоқтатылды. Британдықтар кеменің аяқталғанын қате түсінді және оны Скапа Флоудағы интерн кемелер тізіміне қосты, оның орнына флоттың флагмандық кемесі "Маккенсенді" есептен шығарды. Версаль келісімінің шарттарына сәйкес, 1919 жылдың 17 қарашасында "Маккенсен" неміс теңіз күшінен шығарылды. Ол 1922 жылы Киль-Нордмоледе металлға тапсырылып, бұзылды. "Граф Шпее" 1914 жылы Фолкленд аралдары шайқасында жойылған Шығыс Азия эскадриласының командирі вице-адмирал Максимилиан фон Шпееге арналған. "Граф Шпее" 1915 жылдың 30 қарашасында Данцигтегі (қазіргі Гданьск, Польша) Schichau кемешілігінде "Эрзац Блюхер" деген уақытша атаумен салынды, ол 1915 жылдың қаңтарында Доггер Банкі шайқасында батып кеткен үлкен бронелі крейсерді алмастыруы тиіс болды. Ол 1917 жылдың 15 қыркүйегінде суға түсірілді. Суға түсіру салтанатында гросс-адмирал принц Генрих сөз сөйледі, ал Шпеенің жесірі Маргарет кемені қадірледі. Құрылыс аяқталуға шамамен 12 ай қалғанда тоқтатылды; жұмыс тоқтатылған кезде "Граф Шпее" төрт кемеден ең дайын болды. Ол да 1919 жылдың 17 қарашасында эскадрадан шығарылды; 1921 жылдың 28 қазанында аяқталмаған корпус 4,4 миллион маркаға сатылып, Киль-Нордмоледе бұзылды. "Принц Эйтель Фридрих", "Эрзац Фрея" (ауыстыру) ретінде тапсырыс берілген, кайзер Вильгельм II-нің ұлы Эйтель Фридрихтің құрметіне аталды. Ол 1915 жылдың 1 мамырында Blohm & Voss кемешілігінде 241-ші құрылыс нөмірімен салынды. Ол аяқталуға 21 ай қалғанда, 1920 жылдың 13 наурызында стапелінен босатылды және 1921 жылы Гамбургте бұзылды. Суға түсіру салтанатында кемешілік жұмысшылары кемеге рейхсвер министрі Густав Носкеге арнап "Носке" деген ат қойды. "А"/Ерзац Фридрих Карл, атақты неміс канцлері Отто фон Бисмарктің құрметіне "Фюрст Бисмарк" деп аталған, және оның орнына тапсырыс берілген, 1915 жылдың 3 қарашасында Вильгельмсхавендегі императорлық кемешілікте 25-ші құрылыс нөмірімен салынды. Жұмыс тоқтатылған кезде аяқталуға шамамен 26 ай қалды. Ол ешқашан суға түсірілмеді; оның орнына 1922 жылы стапелінде бұзылды. Ютландия шайқасындағы тәжірибе RMA-ны 38 см-лік зеңбіректермен, ауыр бронямен және жоғары жылдамдықпен кемелердің қажеттігіне көндірді. "Маккенсен" дизайны "Эрзац Йорк" класының негізі ретінде пайдаланылды, онда негізгі батарея мұнаралары мен барбеттеріне үлкен зеңбіректер мен қосымша броня енгізілді. Қосымша салмақты өтеу үшін жеткілікті қуатты қозғалтқыштар болмағандықтан, конструкторлар жылдамдықты азайтуға мәжбүр болды. Дегенмен, "Маккенсендер" сияқты, "Эрзац Йорк" дизайнымен тапсырылған үш кеме де аяқталмады. Жауап ретінде британдықтар төрт "Адмирал" класын тапсырыс берді, бірақ британдықтар "Маккенсен" класы 38 см-лік зеңбіректермен қаруланғанын және "Адмирал" класымен теңдесе алатынын қате түсінді. Төрт кемедегі құрылыс тоқтатылуының басты себебі – соғыстың соңғы екі жылында капиталдық кемелерден U- қайықтарына құрылыс материалдары мен жұмыс күшін ауыстыру болды. RMA 1918 жылдың 1 ақпанында капиталдық кемелерді салу негізінен осы себеппен тоқтағанын мәлімдеді. Соғыстан кейін төрт кеме де құрғақ астық тасымалдаушы кемелерге айналдыру туралы ойлар туды, бірақ ұсыныстар нәтижесіз аяқталды.