Кіріспе
Біз – БАҚ – Дэн Гиллмордың 2004 жылы O'Reilly баспасында жарық көрген кітабы. Гиллмор интернет-журналистерінің (блогерлердің) өркендеуі жаңалықтарды беру жолын қалай өзгертетінін талқылайды. Кітаптың негізгі ойы – ірі медиа корпорациялар енді біз алатын жаңалықтарды бақылай алмайды, себебі жаңалықтар нақты уақытта жарияланып, интернет арқылы барлығына қолжетімді. Кітап осы тақырыпты қамтыған аудиториядан жоғары баға алды, ал басқа жағынан аралас пікірлер тудырды.
Gillmor discusses how the proliferation of grassroots internet journalists (bloggers) has changed the way news is handled. One of the book's main points is that a few big media corporations cannot control the news we get any longer, now that news is being published in real time, available to everybody, via the Internet. The book received widespread praise from the demographic it covered, and mixed reviews elsewhere.
Өмірбаян
"Біз, БАҚ" онлайн платформалардың енгізілуімен қатар БАҚ және оның қолданылу әдісінің қалай өзгергенін көрсетеді. Ірі корпорациялар енді өздері туралы жарияланған материалды бақылай алмайды, ал Гиллмор атап көрсеткендей, "бұрынғы көрермендер" енді бейтарап емес. Бұрынғы көрермендер БАҚты тұтыну және өндіруде маңызды рөл атқарады. Гиллмор Америкада авторлық құқықты тым қатаң пайдалану елдегі шығармашылық пен жаңарудың баяулауына себеп болады деп есептейді. Сондықтан ол кітабын Creative Commons лицензиясымен тегін жариялады. Кітап жарық көргеннен кейін 14 жыл өткен соң, ол жалпыға қолжетімді болады.
1-тарау: Том Пэйннен блогтарға және одан да көп нәрсеге дейін
"Үлкен медиа" жаңалықтарды алу мүмкіндігін арттырды. Ірі телерадиокомпаниялар енді бұрынғыдай көптеген қолданушыларға ықпал ете алмайды. Жаңалықтар енді көбінесе әңгімелесу сипатында. Жаңалықтарда көбірек таңдау, түрлі дауыстар, көзқарастар мен мүмкіндіктер пайда болды. "Үлкен медианың" жалғыз артықшылығы – қаржылық ресурстарының азаюы және авторлық құқықтарды қорғау саласындағы тергеулердегі олардың ықпалды болуы. Томас Пэйн сияқты алғашқы әлеуметтік жаңарушылар, сондай-ақ ертедегі американдық памфлет жазушылар мен жайттарды әшкерелеушілер келесі медиа революцияларына негіз салды. Олардың ең маңыздысы – бүкіл әлемде қолжетімді, төмен құнды интернет және әлемде болып жатқан оқиғалар туралы өз пікірін білдіру мүмкіндігі болды.
2-тарау: Оқу-жазу желісі
Дэвид Уайнер компьютері бар көптеген адамдардың веб-сайтта жазуына мүмкіндік беретін, қолдануға оңай бағдарламалық жасақтаманы жасады. Адамдарға енді интернет-провайдерде тіркелуге немесе веб-беттер жасау үшін HTML-ді жақсы білуге қажеттілік болмады. Осы жаңа технологияның арқасында кез келген адам басқалардың мазмұнына жазыла алады. Соңғы 150 жылда екі басты коммуникация құралы болды: біреуден көпке және біреуге біреуге. Уайнердің бағдарламалық жасақтамасы мұны өзгертті. Бүгінде көптен көпке немесе аздан азға деген мүмкіндік пайда болды. Біз SMS-ті уақыты шектеулі ескертулерге, мәтіндік хабарламаларға және ақпарат алмасуға қолданамыз. RSS арқылы жариялау оңай. Ол адамдарға блог жазуға және сондай-ақ ағымдағы оқиғалар, пікірлер, жеке жаңалықтар мен бизнес туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Интернет әуесқойды кәсібиге айналдырады. Шешікті көздерге тәуелділік жоқ, себебі халық ақпаратқа қол жеткізе алады және оқиғаларды нақты уақытта біледі.
3-тарау: Қақпалар құлады
Үлкен медианың жаңалықтарды жариялау және жасыру мүмкіндігі жаңа дәуірдің туысымен әлсіреп барады. Қазіргі кезде негізінен халықтық медиа дәуірі орнап тұр. Біріккен қарапайым халықтың, «ақиқат жасағы» ретіндегі күші бұрынғыдан да артып отыр. Олар блогтар, электрондық пошта және журналдар арқылы ақпарат жинап, таратуға қабілетті. Қоғам корпоративтік кеңселер мен саяси істерді қадағалай алады. Бұрын үлкен медиа жұртшылыққа қандай ақпарат жететінін бақылап отырды. Жазушылар өздерінің материалдарын онлайн-қоғамдастықтарындағы басқаларға жеткізудің көптеген жолдары бар. Twitter, Tumblr, Facebook, Medium және WordPress – осы онлайн платформалардың кейбірі ғана. Осы халық үшін жеке жазу қозғалысының кеңдеуіне байланысты үлкен медианың күндері санаулы.
4-тарау: Жаңалықтар шығарушылар
Болашақтағы саясаткерлер бұқаралық ақпарат құралдарын толыққанды пайдалана алмайды. Фил Гомес туралы әңгімелесуде Гиллмор Гомес стратегиясының сәттілігінің маңызды бөлігі IBM AS/400 екенін айтады. Компьютерлер материалдарды дереу таратуға мүмкіндік берді. Бұл Гомеске маркетингтік енуге қол жеткізуге көмектесті. Гиллмордың негізгі назары қазіргі саяси қоғамның әлеуметтік желілерді қабылдауға асықпауында. Оның қоғамға берген басты кеңесі – бұқаралық ақпарат құралдарын бір құрал ретінде қолдану. Қоғам сол желілердің екінші жағындағы әлі пайдаланылмаған көпшілікті пайдалана алады.
5-тарау: Билік иелерінің келісімі
Интернет саясаткерлер мен азаматтардың үгіт-насихат науқандарына белсенді қатысуына жағдай жасайды. Бұл тарауда сайлаушылар мен сайланғандар арасындағы демократиялық өзара әрекеттесудің жеке формасы ретінде микроблогтарды пайдалану қарастырылады. Говард Дин мен Джон Маккейн бұл халықтық құралды дамытушылар және жетілдірушілер деп есептеледі. Қызығы, бұл тарауда 2008 жылғы сайлауда микроблогтардың өркендеуі күтілген, онда Джон Маккейн басты рөлде болмақ. Маккейн микроблогтарды тиімді пайдаланса да, оның қарсыласы Барак Обама осы күнге дейін ең табысты интернет-науқанын жүргізді. Обаманың стратегиялық және мақсатты микроблогтарды табысты қолдануы оның Маккейнді жеңіп, президенттікке сайлануына әкелді.
6-тарау: Кәсіби журналист
Би-би-си аудиторияның белсенділігін арттыру үшін iCan жобасын іске қосты. Бұл аудиторияға хабарланған ақпаратқа өздері жауапкершілік тануға мүмкіндік береді. Оңтүстік Кореяда OhmyNews – аудиторияның жаңалықтарды өздері дайындап жариялайтын жүйесі. Бұл BBC-нің iCan идеясы сияқты жүйелердің болашағына үлкен үміт береді. Аудиторияның қатысуы арқасында әр адам тілші бола алады. Олар басты ақпарат құралдарында жарылмайтын мәселелерді көтеріп, жергілікті проблемаларды ұлттық немесе әлемдік деңгейге жеткізуге басты БАҚ-ты мәжбүрлейді. OhmyNews «қарапайым адамдардың күшін ашады». Гилмор оқырмандардан түсетін кері байланыстың маңыздылығын айтады. Ол журналистер оқырмандарының ой-пікірін ескермесе, олармен қарым-қатынас орната алмайды деп санайды. Оның мысалы – «Джейннің барлау шолуы» деген мақала. Мақалада компьютерлік қауіпсіздік туралы жазған мақалаларының дұрыс бағытта екенін білгісі келген ұйым туралы айтылады. Ұйым мақаланы өз сайтында жариялап, пайдаланушылар мен оқырмандарға пікір білдіруге шақырды. Оқырмандардан келген жауаптар өте тікелей және шыншыл болды, бұл оларды таң қалдырды. Олар оқырмандардың кәсіби мамандардан да жақсы білетінін анықтады.
7-тарау: Бұрынғы аудитория партияға қосылады
Бұл тарауда блогерлер мен көптеген басқа адамдардың жылдар бойы қандай әсер еткені және олардың қалай дамығаны туралы сөз болады. Гилмор Хосейн Дерахшанды парсы тіліндегі алғашқы веблогер деп санайды. Дерахшан өзінің сайтына 2000 жылдың желтоқсан айында старт берді. Оның сайты басқа ирандықтарды жеке блогтар ашуға ынталандырады. Блогтар – ирандық қоғамның әртүрлі салаларын қамтиды. Көптеген ірі компаниялар өздерінің ақпаратын "интеллектуалдық меншік" құқығының артына тығылып, жасыруға тырысады. Бұл американдықтардың сөз бостандығына құқығына қауіп тудыруы мүмкін. Вики бағдарламалық қамтамасы қолданылатын Уикипедия кез келген адамға кез келген мәліметті жариялауға және кез келген бетті өңдеуге рұқсат береді. Ашық ресурс болғандықтан, ол көптеген қиратушылық әрекеттерден сақталып, сенімді ақпарат көзіне айналды.
8-тарау: Келесі қадамдар
Гиллмор Мур заңы туралы айтады, ол жаңа медианың жақсаруына зор ықпал етеді. Pew Internet & American Life 2003 жылдың ортасында ересек интернет қолданушыларының жартысынан азы ғана интернетті "өз ойларын жариялау, басқаларға жауап беру, суреттер салу, файлдармен бөлісу және онлайн контенттің өркендеуіне үлес қосу" үшін пайдаланғанын анықтады. Гиллмор болашақ өнертабыстардың алдағы цифрлық дәуірде қалай қалыптасуы үшін мұның өзгеруі керек екенін жазады. Сол кезде қажетті жаңалықтарды алу мүмкіндігі – желілік әлемнің маңызды ерекшелігі болды. RSS түрлі сайттардан ақпарат жинау тәсіліне әсер етті. Бұл жаңа медианың ұйымдастырылуына қатысты алғашқы қадам болды, ол 1990-шы жылдардың басында жаңа медианың өзгеруін күшейтті. 2002 жылы Дейв Сифри Technorati бағдарламасын жасады. Technorati API (қосымша бағдарламалау интерфейсі) бір бағдарламаны екіншісімен байланыстырады. Гиллмор бұл бағдарламаның жаңа медианы басқаруға, бизнестің құлдырауына әкелмейтін күші бар деп санайды.
9-тарау: Тролльдер, спин және сенімнің шекаралары
Бұл тарауда Гилмор қазіргі заманғы медианың түрлі алдау амалдарын ашады. Ол сегіз кішітақырыпты пайдаланып, осы ұғымдарды көрнекті етеді. Олар қабылдаудың бұрмалануын түсіндіреді, бейнелерді манипуляциялаудың қате жолдаушы тәжірибесін және интернетке негізделген медиадағы дереккөздердің сенімділігіне анонимділіктің әсерін талқылайды. Гиллмор медиаға тролльдердің әсерін анықтап, түсіндіреді, мүдделі және баяулы топтар ұсынатын ақпараттың әсерін талқылайды, сондай-ақ дәстүрлі емес медиа өкілдерінің цифрлық медиадағы фактчекингтің түзетушілік ықпалын көрсетеді. Ол медианың, басым жалған ақпараттың салдарынан сенімсіздікке ұшырап, құлай ма деген сұрақ қояды.
10-тарау: Сотшылар (және заңгерлер)
"Барлық нәрсеге рұқсат етілген" қоғамда Гилмор блогерлер мен онлайн журналистерге қатысты туындауы мүмкін заңдық жауапкершілік туралы ескертеді. Заңдық жауапкершілікке қорлау, ар-намысқа тигізу, плагиат, рұхсатсыз сілтемелер және авторлық құқықты бұзу жатады. Тіпті, қате ақпаратты түзеп алған жағдайда да, қорлау және ар-намысқа тигізу үшін сотқа шақыру мүмкіндігі сақталады. Гилморның пікірінше, жазушы "қасақанттықпен" әрекет етпесе, танымал тұлғаны қорлай алмайды. Қорлау фактісінің болуы сот юрисдикциясына байланысты, өйткені бір елдің заңдары екінші елдің заңдарынан өзгеше болуы мүмкін. Егер блогер басқа елде тұратын адам туралы пікір білдірсе, сол адам блогерді өз елінің заңдары бойынша, блогердің тұратын еліне қарамастан сотқа шақыруға құқылы. Блогтардағы қолданушылардың пікірлері АҚШ Конституциясының сөз бостандығына қатысты түзетулерімен қорғалады.
11-тарау: Империялар қарсы соққы береді
Вебтің жаңа еркіндігі бастапқыда нағыз клиент құруға мүмкіндік береді деп есептелді. Бірақ, технология дамыған сайын, үкіметтер, телекоммуникация компаниялары мен ірі бизнес осы прогресті тоқтатуға тырысты. Жіберілген және алынған барлық ақпаратты іздеуге және сүзуге болады. 1990 жылдардың ортасында Netscape компаниясы жасаған HTTP cookie-лер жеке құпияға қатысты мәселелерді тудырды. Сонымен қатар, веб кеңейгенімен авторлық құқық заңдары енді автор мен пайдаланушы арасында нақты шекараны көрсетпейді. Телефон және кабель компаниялары өздерінің желілерін монополиялап, бәсекелестерге беруге құлықсыз болды. Тағы бір мәселе – эфирді реттеу. АҚШ 1930 жылдары эфирдің белгілі бір бөліктеріне мемлекеттік органдар мен компанияларға лицензия берді. Содан кейін FCC спектр саясаты жөніндегі жұмыс тобы құрылды.
12-тарау: Өз жаңалықтарымызды жасау
12-тарауда Гилмор интернеттің журналистикаға қатысты күші мен ықпалын зерттейді. Оның сөзіне göre, кітап жазу мақсаты – оқырмандарын технология дәуірінде журналистер, жаңалықтар жасайтындар және жаңалықтарды қабылдаушылардың қандай салдарға ұшырап жатқанына көндіру болған. Гилмор «Біз – медиа» кітабын Creative Commons лицензиясымен жариялағанын мәлімдейді. Ол кітаптың басылған нұсқаларын сатуға қойып, интернеттен тегін жүктеуге мүмкіндік берді. Кітапты 14 жылдық авторлық құқықпен шығарды, бұл автордың өміріне плюс 75 жылды қамтитын стандартты авторлық құқықтан әлдеқайда кем.
Эпилог
2004 жылдың 10 наурызында Дэн Гиллмор өзінің веб-блогында «Біз – БАҚ» кітабының жобасын жариялады. Ол оқырмандарымен бірге кітапты өңдеуге кірісіп, кітаптағы идеяларды жазу процесіне пайдаланды. 2003 жылдың көктемінде кітаптың толық жоспары интернетке жарияланды, оған әртүрлі пікірлер айтылды. Сол жылы Гиллмордың барлық өңдеулері сақталған электрондық пошта жәшігі күтпеген жерден жоғалып кетті, бұл оның өңдеу жұмысын қиын жағдайға түсірді. Ол жергілікті резервтік көшірмелерді пайдаланып оларды қайта құруға тырысты, бірақ көптеген түзетулер мен пікірлер жоғалып қалды. Гиллмор бұл жобаны кейіннен «журналистиканың келесі буынының сынағы» деп атады.