Кіріспе
Эльвира Синоды (Concilium Eliberritanum, lang es) – Рим провинциясы Эльвира қаласында өткен шіркеулік синод. Оның нақты күні анықталмаған, бірақ IV ғасырдың бірінші тоқсанында, шамамен 305-306 жылдары өткен деп саналады. Бұл Арль (314) және Анкира синодтарымен бірге, жалпы кеңестер сипатына алғашқы қадам жасаған және бірінші экуменикалық кеңеске дайындық жасаған үш кеңес/синодтың бірі болды. Оған көбінесе Бетикада тұратын он тоғыз епископ және жиырма алты пресвитер қатысты. Сондай-ақ, диакондар мен миряндар да болды. 81 канон тіркелген, бірақ олардың көп бөлігі кейінірек қосылған деп есептеледі. Олардың барлығы христиан қауымындағы тәртіп, дисциплина және мінез-құлыққа қатысты. 36-шы канон шіркеулерде бейнелерді пайдалануға тыйым салады, және протестанттық реформациядан кейін католик және протестант ғалымдары арасында дау тудырды. Бұл экуменикалық кеңеске дейінгі ежелгі шіркеу кеңестері мен синодтарының бірі. 1913 жылғы Католик энциклопедиясы оны "кеңес" деп атайды, бұл синодтан гөрі кең ауқымды мағынаны білдіреді. Ватикан оны екі терминнің де біреуін қолданады.
The Synod of Elvira (Concilium Eliberritanum, lang es) was an ecclesiastical synod held at Elvira in the Roman province of Hispania Baetica, now Granada in southern Spain. Its date has not been exactly determined but is believed to be in the first quarter of the fourth century, approximately 305–6. It was one of three councils, together with the Synod of Arles (314) and the Synod of Ancyra, that first approached the character of general councils and prepared the way for the first ecumenical council. It was attended by nineteen bishops and twenty six presbyters, mostly resident in Baetica. Deacons and laymen were also present. Eighty one canons are recorded, although it is believed that many were added at later dates. All concern order, discipline and conduct among the Christian community. Canon 36, forbidding the use of images in churches, became a bone of contention between Catholic and Protestant scholars after the Protestant Reformation. It is one of a number of pre ecumenical ancient church councils and synods. The 1913 Catholic Encyclopedia refers to this as a "council," conveying a wider scope than a synod. The Vatican refers to it using both terms.
Орны және мақсаты
Кездесу орны, Элиберри, қазіргі Гранададан алыс емес еді, А. В. Дейл мен Эдгар Хеннеке шіркеуде тәртіп пен ұйымшылдықты қалпына келтіру ниетімен. Қабылданған канондар 4-ғасырдағы испан шіркеуінің ішкі өмірі мен сыртқы байланыстарын толыққанды көрсетеді. Бұл кеңестің беделі оның канондарына Эльвира Синодымен байланысты қосымша канондарды әкелді. Виктор Де Клерк атап көрсетеді: "Кордовалық Озийден басқа, біз бұл адамдар туралы дерлік ештеңе білмейміз, сонымен қатар кеңес қашан және не үшін өткізілгенін анық білмейміз, ал Испания шіркеуі Константинге дейінгі дәуірде ең жақсы зерттелмегендердің бірі болып табылады".
Қаңтар
Морис Мейннің пікірінше, берілген тізімдегі алғашқы жиырма бір канон ғана Эльвирада жарияланды; қалғандары жинаққа қосылды. Испаниядағы христиандардың некеге тұруына және басқа да қарым-қатынастарға тыйым салатын канондардан христиандардың әлеуметтік ортасын тұжырымдауға болады. Әдептің жағдайы кең таралған жамандықтарды айыптаған канондарда көрінеді. Діни қызметкерлерге қатысты канондар діни қызметкерлерді ерекше артықшылықтары бар ерекше сынып ретінде көрсетеді, олар қатаң моральдық стандарттар бойынша әрекет етеді, қылмыстық әрекеттер үшін ауыр жазалар қарастырылған. Епископ тағамдық рәсімдерді, пресвитерлер мен дьякондарды оның бұйрықтары бойынша ғана әрекет ететіндей басқарады; епископтық бірлік ретінде көрінеді, епископтар бір-бірінің тәртіптік жарлықтарын құрметтеуге міндетті. Канондар (ағылшын және латын тілдерінде онлайн қолжетімді) христиан қауымының әртүрлі элементтерінің мінез-құлқымен толықтай байланысты және теологиялық мазмұны жоқ. Санкцияларға шомылдыру рәсімінен бұрын ұзақ уақыт кідіру, бірнеше ай немесе жыл бойы немесе белгісіз мерзімге Евхаристиядан шеттету, кейде өлім төсегіндегілер үшін қосымша рұхсаттар қарастырылған, бірақ бұл кейбір жағдайларда нақты алынып тасталады. Жазалау мерзімдері, көбінесе жыныстық қылмыстар үшін, 5 немесе 10 жылға созылады: "5. Егер әйел қызметшісін ұрып, үш күн ішінде өлтірсе, ол қасақана әрекет еткен жағдайда жеті жыл, ал жазасыздықпен – бес жыл жазаланады. Ол науқас болмаса, осы күнәдан бас тарту кезінде қасиетті тағамды қабылдамайды. Егер солай болса, діни тосын қабылдай алады". Яһудилерге қатысты барлық канондар екі қауымның арасын ажыратуға бағытталған. 15-ші канон бойынша, басқа дінге сенушілерге үйленуге тыйым салынса, 16-шы канон бойынша, яһудилер мен христиандарға үйленуге тыйым салынды. 78-ші канон яһудилермен неке бұзған христиандарды остракизммен қорқытады. 49-шы канон яһудилердің христиандық егінді баталауына тыйым салады, ал 50-ші канон яһудилер мен христиандардың бірге тамақтануына тыйым салады. Ертедегі канондардың (бәлкім, жалғыз түпнұсқасы) ішінде 1-ші канонда тіпті өлім төсегінде де құлдыраған христиандарға киелі тағам беруге тыйым салынды, бұл Новоациандық қағидаларды ерекше қатаң қолдану, ол шіркеуді 3-ші ғасырдың ортасынан бастап қуғын-сүргіннен қалпына келтіргеннен бері бөлді: Карфагендік Киприанның қатаңдығын салыстырыңыз. Бұл жетекші канонның тақырыбы соңғы қуғын-сүргіннен кейінгі мерзімді көрсетеді. Кейінгі канондардың ішінде 33-ші канон ерекше назарға ие, ол барлық дін қызметкерлеріне, некеде болсын, болмасын, және құрбандық үстелінде қызмет ететіндерге (дін қызметкерлерінің салтбастылығына қатысты ең көне канон) бойдақ болуды талап етеді. Сондай-ақ, діни қызметкерлердің бойдақ болуына қатысты 27-ші канон, епископтар мен басқа да дін қызметкерлері әйелдермен туыстық қатынаста болмай тұрса ғана өмір сүруден бас тартуға шақырады. Бұл канон аскет ерлер мен әйелдер арасында кеңінен таралып келе жатқан синеисактизм немесе рухани неке үрдісін айыптайды деп есептеледі. 36-шы канонда былай делінген: "Шіркеулерде мүсіндер болмауы дұрыс деп есептелді, себебі құдайға табынатын нәрселердің суреттері қабырғаларға түсірілмеуі керек". Бұл заңда шіркеулерде суреттерге тыйым салынды (Шығыстағы иконотуарлық даумен салыстырып көрейік); Филип Шаффтың айтуынша, бұл ережені "протестанттар бейнелерге табынуды жалған тәңірлерге табыну деп қарастырып, жиі келтіреді; ал Рим-католик жазушылары оны тек құдайдың бейнелерін қолдануға тыйым салу ретінде немесе қасиетті нәрселерді жалған тәңірлерге табынуға қарсы сақтық шарасы ретінде түсіндіреді". 36-шы канон - бұл христиан шіркеуінің өнер туралы алғашқы ресми мәлімдемесі, сондықтан ол ерте христиандық және ортағасырлық өнер тарихында ерекше қызығушылық тудырады, тіпті ол тек Испаниядағы синодтың юрисдикциясы шегінде ғана шіркеу саясатын білдірсе де. 38-ші канон белгілі бір жағдайларда жай адам шомылдыру рәсімінен өтуіне рұқсат береді, ал 53-ші канон бір епископтың басқа епископпен қауымнан шығарылған адамды қайтаруына тыйым салады. Басқа да ережелерде құл иелеріне құлдарға өздерінің мүсіндерін ұстауға рұқсат бермеуді, немесе "егер бұны жүзеге асыру мүмкін болмаса, олар кем дегенде мүсіндерден аулақ болып, таза болулары керек. Егер бұл болмаса, олар шіркеуден шеттетіледі" (канон 41) талап етіледі. 60-шы канонда былай делінген: "Егер біреу бір тәңір мүсінін талқандап, содан кейін өлім жазасына кесілсе, онда ол шейіт деп есептелмейді, себебі мұндай әрекеттің негізінде Құранда немесе апостолдардың сөздерінде дәлел жоқ". 34-ші канонда былай делінген: "Күндіз зиратқа шам жағуға болмайды. Бұл әдет басқа дінге сенушілерге тән және христиандар үшін зиянды. Мұндай іс жасағандар шіркеудің қатысуынан айырылады". Басқа канондар әртүрлі жағдайларда қатаң ораза ұстауды талап етеді (канон 26), көліктерде немесе сахнада өнер көрсететіндердің шомылдырылуына тыйым салады (канон 62), және көптеген канондар бұрынғы басқа дінге сенушілердің христиан шіркеуіне және дін қызметкерлеріне қабылдануын қатаң бақылайды (канондар 2, 3, 4, 55). Бірнеше канондар әйелдердің мінез-құлқына қатысты, мысалы, 67-ші канон: "Шомылдырылған немесе катехумен әйелдер шаштараздармен немесе ұзын шашты ерлермен араласуға болмайды". 81-ші канон былай дейді: "Әйел күйеуінің келісімінсіз басқа христиандарға хат жаза алмайды. Әйел күйеуіне ғана емес, оған да арналған достық хаттарды қабылдай алмайды". Алайда, бұрынғы жыныстық қызметпен айналысқан әйелдердің шомылдырылуына кешігуге рұқсат етілмейді (канон 44).
Синодтың күні
Күн мәселесінің шешімі канондарды қалай түсіндіруге байланысты, яғни олар жақында болған қуғын-сүргінді көрсете ме, әлде бейбіт уақытта, Диоклетианның қуғын-сүргінінен бұрын немесе кейін жазылған деп қарастырылуы керек пе. Осылайша, алғашқы зерттеушілер Луи Дюшн мен Виктор Де Клерк 300 және 303 жылдар аралығында, яғни Диоклетианның қуғын-сүргінінен бұрынғы мерзімді ұсынады; ал басқалары 303 және 314 жылдар аралығында, қуғын-сүргіннен кейін, бірақ Арль Синодынан (314) бұрынғы кезеңді көрсетеді; тағы да бірі – Арль Синоды мен Никей Кеңесінің (325) арасындағы уақытты ұсынады. Карл Йозеф фон Хефеле мен Роберт Уильям Дейл канондардың алғашқы жинақтаушылары Джованни Доменико Манси мен Жан Хардуиннің 305 немесе 306 жылдарды қолдайтын пікірімен келіседі, ал Хеннеке: "бүкіл көзқарас қуғын-сүргіннен кейінгі емес, бейбіт заманды көрсетеді; қайтадан дінге оралмағандардың жағдайы туралы ешқандай ережелердің болмауы қазіргі теорияның мерзімін жоққа шығарады" деген қорытындыға келеді.