Кіріспе

Листериоз – бактериялық инфекция, көбінесе Listeria monocytogenes бактериясынан туындайды, бірақ кейбір жағдайларда L. ivanovii және L. grayi түрлері де кездеседі. Листериоз ауыр ауруларға, соның ішінде ауыр сепсис, менингит немесе энцефалитке алып келуі мүмкін, кейде бұл өмір бойына сақталарлық зиянға, тіпті өлімге соқтырады. Ауыр ауруға шалдығу қаупі жоғары топтарға қарттар, жүкті әйелдердегі ұрықтар, жаңа туған нәрестелер және иммундық жүйесі әлсіз адамдар жатады. Жүкті әйелдерде листериоз өлі тууға немесе спонтанды түсікке, сондай-ақ ерте босануға себеп болуы мүмкін. Листериоз кез келген адамда жеңіл, өзінен-өзі шектеліп кететін гастроэнтерит пен қызбаға әкелуі мүмкін. Listeria кең таралған және көбінесе ластанған тағамдарды жеу арқылы, ауыз жолымен беріледі, содан кейін бактериялар ішек жолына еніп, жүйелік инфекцияларды тудырады. Листериозды диагностикалау үшін қаннан және/немесе ми-жұлын сұйықтығынан инфекцияны қоздыратын бактерияны бөліп алу қажет. Емдеуге, әдетте бактерияларға сезімтал болатын ампициллин және гентамицин сияқты антибиотиктерді ұзақ мерзімге қолдану кіреді.

Себеп

Listeria monocytogenes қоршаған ортада кең таралған. Листерия жұқтырудың басты жолы – ластанған тағамдарды жеу арқылы. Листерия шикі ет, сүт өнімдері, көкөністер, жемістер және теңіз өнімдерінен бөліп алынған. Жұмсақ ірімшіктер, пастеризацияланбаған сүт және паште қауіпті болуы мүмкін; бірақ, пастеризацияланған сүтке байланысты да кейбір жағдайлар тіркелген. Бұл гемохроматозбен ауырған науқастарда жиірек кездеседі. L. monocytogenes адам ағзасына енгеннен кейін, асқазан-ішек жолы арқылы жасушаларға өтеді деп саналады. Патоген жасуша бетіндегі эукариоттық рецепторларды таниды және фагоцитоз арқылы жасушаға еніп, фагоциттік вакуольдерде (фагосомаларда) тұрады. Содан кейін фагосома мембранасын бұзып, цитоплазмаға өтеді. Цитоплазмада бактериялар көбейеді және көрші жасушаларға ену үшін актин қозғалтқыш жүйесін немесе жасуша актинінің полимерленуін іске қосады. Бұл жүйе бактерияларға жасушадан актин пайдаланып, жасуша бетіне жабысуға, жасушадан псевдопод құрып шығуға және көрші жасушаларға енуге мүмкіндік береді. Бұл псевдопод көрші жасушаға фагоцитоз арқылы сіңіріледі, оның айналасында қос қабатты фагосома пайда болады, содан кейін бактериялар фагосомадан босап, цикл қайта басталады. Осы кезеңде науқаста қызбалы гастроэнтерит пайда болуы мүмкін. Ауру прогрессиясымен L. monocytogenes асқазан-ішек жолындағы жасушаларға енгеннен кейін қан ағынына өтіп, денедегі басқа маңызды органдарға таралады. Денсаулығы жақсы адамдарда қан ағынындағы L. monocytogenes бактерияларын макрофагтар қабылдап, организмнен шығарады, бірақ иммундық тапшылығы бар адамдарда патоген организмде таралып, листериоз инфекциясының өлімге әкелетін көптеген салдарына себеп болады. Бауырда бұл жағдай субклиникалық пиогрануломатозды гепатитті, орталық нерв жүйесінде – менингоэнцефалитті, жүкті әйелдерде – плацентитті тудырады, ал бактериемия септицемияға дейін жетеді. L. monocytogenes актинобактериялар класына және басқа грам-оң, төмен GC мазмұны бар және факультативті анаэробты бактериялармен бірге Bacillales ордеріне жатады. Листерия туысынан басқа, Bacillus және Staphylococcus туыстары да осы ордерде кездеседі, бұл осы туыстардың түрлерінің тығыз байланысты екенін көрсетеді. Бұл туыстар Bacillus anthracis (антракс) және Staphylococcus aureus (MRSA) сияқты басқа да ауыр ауруларды тудыратын бактерияларды қамтиды.

Диагностика

Орталық нерв жүйесінің инфекциясы болған жағдайда, L. monocytogenes көбінесе қаннан немесе ми-жұлын сұйықтығынан (цереброспинальді сұйықтықтан) оқшаулауға болады.

Алдын алу

Алдын алудың негізгі құралы – тағамды қауіпсіз ұстау, дайындау және тұтынуды насихаттау. Бұл шикі көкөністерді жуу, шикі тағамдарды толық пісіру, сондай-ақ хот-дог сияқты қалдықтарды немесе дайын тағамдарды ыстық күйінде қайта қыздыруды қамтиды. Алдын алудың тағы бір аспектісі – жүкті әйелдер және иммундық жүйесі әлсіреген науқастар сияқты тәуекел тобындағы адамдарға пастеризацияланбаған паштеттер мен фетта, бри, камамбер және блю сияқты жұмсақ ірімшіктерден аулақ болуға кеңес беру. Қаймақты сыр, йогурт және қымыз қауіпсіз деп есептеледі. Ұлыбританияда аналық клиникаларда бас дәрігердің осы бағыттағы кеңестері 1980-ші жылдардың соңында жүктілік кезінде листериозға шағудың күрт төмендеуіне әкелді. L. monocytogenes патогенін тудыратын листериоздың таралуын бақылаудың тағы бір тәсілі – LISTEX P100 бактериофагын қоспа ретінде тағамдарға шашу. P100 – бұл белгілі бір патогенге жұғатын және литикалық цикл деп аталатын процесс арқылы жасушаларды өлтіретін бактериофаг, осылайша патогенді тағамнан жояды. Көптеген азық-түлік өндіруші компаниялар таңбалау алдында өнімдерін осы бактериофагпен шашып қояды, себебі ол тағамның дәмін, түсін немесе сапасын өзгертпей L. monocytogenes штаммдарын өлтіреді. Зерттеулер LISTEX P100 L. monocytogenes бактериясын шикі лосось филесінен, сом филесінен, жемістерден, беті піскен жұмсақ ірімшіктерден, хот-догтардан, пісірілген және кесілген түйе етінен, түтінделген лосостен, теңіз өнімдерінің қоспасынан, шоколадты сүттен, моцарелла ірімшігінің тұздығынан, айсберг салатынан, капустадан және шұжықтан жоюда тиімді екенін көрсетті. Сонымен қатар, Listeria изоляттары бойынша жүргізілген қазіргі зерттеулерде P100 фагына генетикалық тұрақтылық туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Емдеу

Бактериемия 2 апта, менингит 3 апта, ал ми абсцесі кем дегенде 6 апта бойы емделуі керек. Ампициллин көбінесе таңдаулы антибиотик саналады; оның синергиялық әсері үшін гентамицин жиі қосылады. Жалпы өлім-жітім көрсеткіші 20–30% құрайды; жүктілікке байланысты барлық жағдайлардың 22% нәресте жоғалуға немесе жаңа туған сәбилердің өліміне әкелді, бірақ аналар көбінесе сау болып шығады.

Соңғы кездегі аурулар

Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарының (CDC) мәліметінше, АҚШ-та жыл сайын шамамен 1600 листериоз жағдайы тіркеледі. 1996–1998 жылдармен салыстырғанда, 2003 жылға қарай листериоз қоздырғыштығы шамамен 38%-ға төмендеді. Дегенмен, аурулар мен өлім-жітім оқиғалары жалғасуда. 1998 жылдан 2008 жылға дейін CDC-ге жылына орташа есеппен 2,4 іріктеу ошағы туралы хабарланды. Елеулі оқиғалардың кейбіреулері төменде тізілген.

2002 жылы АҚШ-та ошақ

2002 жылы ірі жарылыс болды, онда 9 штатта 54 науқас, 8 өлім және 3 түсік анықталды, бұл ластанған түйе етінен дайындалған деликатес жеумен байланысты болды.

2008 жылғы листериоздың Канададағы басталуы

Канададағы листериоздың жайылуы Торонто қаласындағы (Онтарио) Maple Leaf Foods зауытымен байланысты болды және 22 адамның өліміне әкелді.

2011 жылы АҚШ-та листериоз ауруының басталуы

2011 жылдың 14 қыркүйегінде АҚШ-тың тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы тұтынушыларды ескертіп, Колорадо штатының Гранада қаласынан Jensen Farms компаниясы жіберген қарбызды (канталупа) жемеуге кеңес берді, себебі бұл листериоздың бірнеше штат бойынша туындаған жағдайымен байланысты болуы мүмкін. Сол кезде Jensen Farms компаниясы 29 шілдеден 10 қыркүйекке дейін жіберілген және кем дегенде 17 штатқа таратылған қарбызды өз еркімен қайтарып алды, одан әрі тарату мүмкіндігі де болды. 26 қыркүйекте Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) 18 штаттан CDC-ге хабарланған Listeria monocytogenes бактериясының төрт түрімен 72 адамның жұқтырғанын мәлімдеді. Барлық аурулар 2011 жылдың 31 шілдесінен бастап немесе одан кейін тіркелді. 2011 жылдың 30 қыркүйегінде АҚШ-тың тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы алған салат (рома мақтасы) үлгісінде, 12 және 13 қыркүйекте Орегон дистрибьюторы арқылы кем дегенде екі штатқа – Вашингтон және Айдахоға жіберілген салатта листерия анықталды. 18 қазанға дейін CDC 12 штаттың қарбызбен байланысты листериозға шалдыққанын және 123 адамның ауырғанын хабарлады. 8 желтоқсандағы соңғы мәлімет бойынша, қаза болғандардың саны 30-ға жетті: Колорадо (8), Индиана (1), Канзас (3), Луизиана (2), Мэриленд (1), Миссури (3), Небраска (1), Нью-Мексико (5), Нью-Йорк (2), Оклахома (1), Техас (2) және Вайоминг (1). Қаза тапқандардың жасы 48-ден 96-ға дейін, ал орташа жасы 82,5 жас болды. Сонымен қатар, жүкті болған бір әйел түсік тартты.

2015 жылы АҚШ-та листериоз ауруының басталуы

2015 жылдың 13 наурызында АҚШ Ауруды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) мемлекеттік және жергілікті денсаулық сақтау органдарымен, CDC және Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасымен бірлесіп Канзаста листериоздың таралуын тергеп жатқанын хабарлады. Бірлескен тергеу көрсеткендей, Blue Bell Creameries компаниясының кейбір мұзқаймақ өнімдері, оның ішінде таяқшалар, кескіштер және печеньелер, осы аурулардың біріне немесе барлығына себеп болуы мүмкін. CDC мәліметінше, 2013 жылдың наурызында Оклахома штатындағы Blue Bell мұзқаймақ зауытында Listeria бактериясының бар екені анықталған. Бұл жағдай Канзаста 3 адамның қаза болуына әкелді. Blue Bell – елдегі үшінші ең танымал мұзқаймақ бренді болған. Өнімдер компанияның Оклахома штатындағы Брокен-Эрроу қаласындағы өндіріс орнынан шыққан. CDC хабарлағандай, ауырған бес адамның барлығы, соның ішінде қайтыс болған үш қарт адам, листериозға шалдыққанға дейін бір Канзас ауруханасында ем алып жатқан. Бұл олардың Listeria бактериясымен ауруханада жұқтырғанын (нозокомиялық инфекция) көрсетеді. Олардың бұрыннан бар денсаулығының нашарлауы осы жағдайларда өлім-жітімнің жоғары деңгейін (60%, ал әдеттегі көрсеткіш 20-30%) түсіндіруге көмектеседі. 2015 жылдың 20 сәуірінде Blue Bell компаниясы барлық өнімдерін өз еркімен қайтарып алды, себебі Brenham зауытынан алынған тағы бір жарты галлон мұзқаймақта Listeria monocytogenes бактериясы табылды.

201518 Еуропа листериозының ошағы

2018 жылғы 5 шілдеде «Manchester Evening News» газеті Венгриядан әкелінген мұздатылған көкөністердің болуы мүмкін ластануын растаған ірі жеткізушінің салдарынан кем дегенде төрт ірі супермаркет сауда желісі өнімдерді кері қайтарып алу туралы хабарлады. Greenyard Frozen UK жеткізушісі Ұлыбританияның Тамақ стандарттары агенттігіне Венгрияның Азық тізбегі қауіпсіздігі басқармасы тамақ өнімдерін өңдеген зауытын жапқанын хабарлады. Содан кейін Еуропалық тамақ қауіпсіздігі агенттігі мен Ауруларды бақылау және алдын алу жөніндегі Еуропалық орталық кем дегенде бес ЕО мүше мемлекетінің (Ұлыбритания, Австрия, Дания, Финляндия және Швеция) зардап шеккенін көрсететін жаңа мәліметтер жариялады. 2015 жылдың маусымы мен 2018 жылдың шілдесі аралығында листериоз салдарынан 9 адам қайтыс болды, жалпы тіркелген қоздырылған жағдайлар саны 47 болды. EFSA веб-сайтындағы жаңартылған мәліметтерде ластанудың кем дегенде 2015 жылдан бері болғаны айтылды, осыған байланысты Венгрияның Азық тізбегі қауіпсіздігі басқармасы Баха қаласындағы зауытта 2016 жылдың тамызынан 2018 жылдың маусымына дейін өндірілген барлық зақымдалған мұздатылған көкөністер мен мұздатылған көкөністер жиынтығының сатуын тоқтатты. Бұл, L. monocytogenes изоляттарының көп бөлігі 2017 жылғы түрлі мұздатылған көкөністер үлгісінде табылып, 2016 жылғы үлгіде азырақ, ал 2018 жылғы үлгіде шамалы мөлшерде кездескенін көрсеткен бұрынғы зерттеуден кейін болды. Зерттеуде анықталған штаммның (L. monocytogenes IVb серотобы, көп локустық тізбек түрі 6 (ST6)) стандартты тазалау және дезинфекциялау шараларынан өте алатыны және ортақ өндіріс желілерінің жұмыс істеуіне байланысты қосымша қиындықтар туындауы мүмкін екені көрсетілді.

201718 Оңтүстік Африка листериозының ошағы

2017 жылдың желтоқсан айының басында Оңтүстік Африка Денсаулық сақтау министрлігі листериоздың ошағы тіркелгенін хабарлады. 2018 жылдың 4 наурызына дейін 967 адамға жұққан және 180 адамның қаза болған жағдайлар тіркелді, бұл тарихтағы ең ірі листериоз ошағы еді. Жұққандардың себебі "Tiger Brands Enterprise" компаниясының Полокуане қаласындағы зауытында өндірілген қайта өңделген ет өнімдеріне байланысты болды.

2018 жылғы Австралия листериозының ошақтары

2018 жылғы 2 наурызда Жаңа Оңтүстік Уэльс азық-түлік басқармасы қаңтар айында тасты қарбыз (канталупа) листериозының ошағына қатысты тергеулер басталғанын растады. Бұл канталупалар Виктория, Квинсленд, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Тасмания штаттарындағы адамдарды жұқтырды, олар Нью-Уэльстің Риверина аймағындағы бір шаруашылықта өсірілген. 2018 жылғы 2 наурызға дейін 15 жағдайдың 13-і листериямен зарарланған канталупадан туындағаны расталды, ал жұқтырған 15 адамның 3-і қайтыс болды. Кейіннен наурыздың 7-сінде төртінші адам және наурыздың 16-сы күні 80 жастағы Виктория тұрғыны құрбан болды. Сондай-ақ, түсік тастау жағдайы да листериозбен байланысты болды. Наурыздың 7-сіне қарай 17 жағдай расталды.

2022 АҚШ листериоз ауруының ошағы

2022 жылдың 9 қарашасында АҚШ Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) деликатес еттері мен ірімшіктерінде табылған листерия бактериясының кем дегенде 16 жағдай листериозға, оның ішінде 13 жағдай ауруханаға түсуге және 1 өлімге себеп болғанын хабарлады. Науқастар Мэриленд, Нью-Йорк, Иллинойс, Массачусетс, Нью-Джерси және Калифорния штаттарында тіркелді.