Жан Ардуэн: Көне әдебиетті сынаған ғалым және даулы теориялары

Кіріспе

Француз классигі (1646–1729)

Жан Хардуин (; Иоганнес Хардуин; 23 желтоқсан 1646 – 3 қыркүйек 1729), француз дін қызметкері және классикалық ғалым, өмірінде ежелгі авторлардың басылымдарымен және экуменикалық кеңестер тарихын жазумен танымал болды. Бірақ, қазір ол ерекше, дәстүрден тыс теориялардың авторы ретінде жақсырақ есімдерімен белгілі, әсіресе оның пікірінше 14 ғасырдағы қастандық барлық әдебиетті, бұрынғы дәуірде жазылған деп есептелгенін жасаған. Ол сондай-ақ көптеген ежелгі өнер туындыларының, монеталардың және жазбалардың нақтылығын жоққа шығарды. Хардуиннің ерекше идеялары оның көптеген еңбектерін Тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізуге себепкер болды. Хардуинге "патологиялық" және "ессіз" деген ат берілгенімен, ол Барух Спиноза, Томас Гоббс немесе Жан Дайль сияқты авторларды ұстанған, орта ғасырлық құжаттар мен шіркеу жазбаларының қателіктерін анықтап, жоюды бастаған заманының жалпы сыншыл бағытының бір шегі болды.

Өмірбаян

Ол Бриттаниядағы Кимперде дүниеге келген. Әкесінің кітап дүкенінде әдебиетке деген құштарлығын дамытқан ол, шамамен 1662 жылы (16 жасында) иезуиттер орденіне қабылдануға тырысып, қабылданды. Парижге теологияны оқуға барды. 1683 жылы Луи-ле-Гранд лицейінің кітапханашысы болып тағайындалды және сол жерде қайтыс болды. Оның алғашқы жарияланған еңбегі – Темистийдің (1684) басылымы болды, онда он үштен кем емес жаңа сөздер енгізілген. Жан Гарньеден (1612–1681) кеңес алғаннан кейін, ол «Дофин» сериясы үшін Плинийдің «Табиғи тарихын» редакциялауға кірісті, бұл жұмысты бес жылда аяқтады. Редакциялық жұмыстан бөлек, ол нумизматикаға қызығушылық танытып, осы тақырыпта бірнеше ғылыми еңбектер жариялады, олардың барлығы басқа зерттеушілерден өзгеше болуға ұмтылыспен ерекшеленді. Бір күні бір иезуит Хардуинге оның «парадокстары мен абсурдтығы» жұртшылықты қынжылтқанын айтқанда, Хардуин ашуланып: «Мен өмір бойы таңғы 4-те оянғаным басқалар айтқандарды қайталау үшін деп ойлайсыз ба?» – деп жауап берді. Осы тақырыптағы еңбектері: Nummi antiqui populorum et urbium illustrati (1684), Antirrheticus de nummis antiquis coloniarum et municipiorum (1689) және Chronologia Veteris Testamenti ad vulgatam versionem exacta et nummis illustrata (1696). Хардуин шіркеу билігімен Conciliorum collectio regia maxima (1715) жинағын бақылауға тағайындалды; бірақ ол маңызды құжаттарды жойды және апокрифтік құжаттарды қосты деген айып тағылды. Париж Парламентінің (иезуиттермен қақтығыста болған) бұйрығымен жұмыстың жариялануы кейінге қалдырылды. Оның өлімінен кейін 1733 жылы Амстердамда Opera varia жинағы жарық көрді. Рене Жозеф де Турнемин осы томды қарап шығып, анонимді редакторлар Хардуинге шынымен құрмет көрсетсе, олар осы еңбектерді жарияламайтын еді, және Хардуиннің досы Пьер Дэниел Хуэ де солай істеген болар еді, ол бірде Хардуин қырық жыл бойы өз беделін құрту үшін еңбек еткенін, бірақ оған жете алмағанын айтқан.

He was born at Quimper in Brittany. Having acquired a taste for literature in his father's book shop, he sought and obtained admission into the order of the Jesuits in around 1662 (when he was 16). In Paris, where he went to study theology. He ultimately became librarian of the Lycée Louis le Grand in 1683, and he died there. His first published work was an edition of Themistius (1684), which included no fewer than thirteen new orations. On the advice of Jean Garnier (1612–1681) he undertook to edit the Natural History of Pliny for the Dauphin series, a task which he completed in five years. Aside from editorial work, he became interested in numismatics, and published several learned works on this subject, all marked by a determination to be different from other interpreters. When a fellow Jesuit once spoke to Hardouin about the shock his "paradoxes and absurdities" had given to the public, Hardouin brusquely replied, "do you think I would have got up at 4 AM all my life just to say what others have already said before me?" His works on this topic include: Nummi antiqui populorum et urbium illustrati (1684), Antirrheticus de nummis antiquis coloniarum et municipiorum (1689), and Chronologia Veteris Testamenti ad vulgatam versionem exacta et nummis illustrata (1696). Hardouin was appointed by the ecclesiastical authorities to supervise the Conciliorum collectio regia maxima (1715); but he was accused of suppressing important documents and including apocryphal ones, and by the order of the parlement of Paris (then in conflict with the Jesuits) the publication of the work was delayed. After his death, a collection of works Opera varia appeared in Amsterdam in 1733. René Joseph de Tournemine remarked in a review of this volume that if the anonymous editors had truly loved Hardouin, they would have left these works unpublished, and that that is what Hardouin's friend Pierre Daniel Huet would have done, who once said that Hardouin had laboured for forty years to ruin his own reputation without being able to accomplish it.

Атеизм ұғымы

XVII ғасырдағы Францияда "атеизм" термині көбінесе Құдайдың бар екендігін жоққа шығаратын немесе күмәнданатын адамдарға ғана емес, сонымен қатар Құдайдың табиғаты туралы бұрыс түсініктерді ұстанатындарға, Құдайдың әлемді басқаруын немесе өлгеннен кейінгі өмірдің, сыйлықтар мен жазалардың бар екендігін мойындамайтындарға, христиан дінін қабылдамайтындарға, дұрыс христиан теологиясын қабылдамайтындарға немесе адалсыздыққа бой беретіндерге де қолданылды. 1733 жылы Opera varia-да жарық көрген ең танымал еңбек – Хардуиннің "Athei detecti" ("Атеистер ашылды") еңбегі болды, онда Корнелиус Янсен, Андре Мартин, Луи Томассин, Николас Малебранш, Паскье Кеснель, Антуан Арно, Пьер Николь, Блез Паскаль, Рене Декарт, Антуан Ле Гранд және Пьер Сильвен Регис атеисттер ретінде көрсетілді. Хардуиннің пікірінше, Құдайды "болу" және "ақиқат" сияқты трансценденттік ұғымдармен немесе "шексіз мінсіз болмыс" ретінде теңестіретін классикалық философиялық теология атеистік болып саналады. "Athei detecti" еңбегінен кейін "Рефлексиялар маңызды" деген атаумен қосымша сөз келді, онда Хардуин атеизм мен картезиандық философияның бір екенін көрсетуге тырысты.

Киелі кітап теориялары

Қабылданған көзқарасқа қарамастан, Жаңа Келісімнің латын Вульгатасы грек мәтінінен аударылған, Хардуан Жаңа Келісімнің барлық кітаптары бастапқыда латын тілінде жазылған, немесе кем дегенде еврей немесе грек түпнұсқаларынан авторлардың келісімімен латын тіліне аударылған, ал түпнұсқалары жоғалып кеткен деп сарқырамалады. Хардуин сондай-ақ Иса Мәсіхтің күнделікті өмірінде латын тілінде сөйлегенін, ал Ізгі хабарлардағы арамей тілінде жазылған сөздерін, оның әдетте қолданбайтын тілі екенін көрсету үшін түсіндірді. Хардуин 1708 жылы жарық көрген, кейіннен Жаңа Келісімге түсініктеме ретінде қайта басылған эссесінде Антиохиядағы оқиғаны түсіндірді. Ізгі хабарларда Иса, Жүніс ұлы Шимонға арамей және грек тілдерінде сәйкесінше «Кефа» және «Петір» деп аударылатын жаңа есім берген. Пауыл елші Ғалаттықтарға жолдаған хатында «Кефа» Антақияға келгенде Пауыл оны бетке айтқан сөздерімен сөккенін жазды. Осы үзіндіні түсіндіретін көне және заманауи сарқырамалардың көпшілігі, сөккен адамның он екі елшінің бірі болған және Петір деп те аталатын Кефа екенін қабылдады. Алайда, протестант және янсеншілердің Антиохиядағы оқиғаны Петірдің (демек, Петірдің орнындағы папаның) үстемдігі мен қатесіздігіне қарсы дәлел ретінде пайдалануына байланысты, Хардуин Пауыл басқа, сонымен қатар Кефа есімді адамды сөккен деген бірнеше көне авторлардың пікірін қорғады. Альберт Пигиус бұрын осы ұстанымды қорғаған еді. Хардуин эссесінің бесінші және алтыншы тарауларында, егер Петір Пауылмен сөккен болса, онда Петірдің ереске ұшырағанын мойындауға және киелі жазбаларға сенімді жоюға болады деп мәлімдеді. Осы ынтаның артуы түсініктемені «Индекске» енгізуге әкелді. О.С.Б. орденінің мүшесі Аугустин Кальмет Бойломен келісті, ал Франческо Антонио Заккария Хардуинге қарсы жазған бірнеше католик және протестант авторларын келтірді, олардың бірі Хардуиннің пікірін «қателік, еріншектік, жалпыламалық, балалық және ақылсыздық» деп теологтардың айыптамаларымен атады. XVIII және XIX ғасырлардағы католик теологтарының көпшілігі Пигиус және Хардуиннің ізімен жүрді. Бұл ұстаным 20 ғасырда католик экзегеттері арасында құлдырады.

Contrary to the received view that the Latin Vulgate edition of the New Testament was translated from the extant Greek text, Hardouin argued that all the books of the New Testament were originally written in Latin, or at least were translated into Latin with the approval of the authors from Hebrew or Greek originals which have been lost. Hardouin also argued that Jesus Christ himself spoke Latin on a daily basis, interpreting passages in the Gospels where Jesus' very words are recorded in Aramaic to indicate that this was not the language which he usually spoke. In an essay published in 1708, later reprinted as an appendix to his commentary on the New Testament, Hardouin explained his interpretation of the incident at Antioch. According to the Gospels, Jesus gave his disciple Simon son of Jonah a new name given in Aramaic and Greek versions as "Cephas" and "Peter." Paul the Apostle writes in the Epistle to the Galatians of a time when "Cephas" came to Antioch, and Paul rebuked him to his face. Most ancient and modern commentators on this passage have taken for granted that the man who was rebuked is the Cephas who was one of the twelve disciples and is also called Peter. However, motivated by Protestant and Jansenist polemicists' use of the incident at Antioch as an objection against the supremacy and infallibility of Peter (and therefore of the pope as Peter's successor), Hardouin defends the opinion expressed by a few ancient authors that Paul rebuked another man who happened to also be named Cephas. Albert Pighius had earlier defended the same position. In the fifth and sixth chapters of his essay, Hardouin went so far as to assert that if one grants that Peter was rebuked by Paul, it would follow that Peter was guilty of heresy, and all faith in the sacred scriptures would be upset. This excess of zeal led to the placement of the commentary on the Index. Augustin Calmet, O. S. B., agreed with Boileau, and Francesco Antonio Zaccaria cites several other Catholic and Protestant authors who wrote against Hardouin, one of whom branded Hardouin's opinion with the theological censures of "error, temerity, insipidity, childishness, and imprudence." Most Catholic theologians of the 18th and 19th centuries followed Pighius and Hardouin. This position had fallen out of favour among Catholic exegetes by the 20th Century,

Жаңа Келісімді зерттеудегі соңғы сыншыл зерттеулер Петір мен Кефа арасындағы айырмашылықты мойындамайды. Барт Эрман 1990 жылғы мақаласында Петір мен Кефаның екі түрлі адам екендігі туралы пікірді қорғады, бірақ Дейл Эллисон оған қарсы шықты. Эрман өзінің мақаласында қорғаған пікіріне күмән білдірді, әсіресе Эллисонның алғашқы христиан қауымында екі көрнекті тұлғаның Петір/Кефа есімін тағу ықтимал емес деген тұжырымына байланысты, өйткені Кефа есімі жеке есім ретінде тек бір рет қолданылған, ал Петір есімі жеке есім ретінде Исаның Шимонға осы есімді беруінен бұрын қолданылған ешқандай дәлел жоқ.

Ежелгі және ортағасырлық әдебиетке көзқарас

Хардуан 1690 жылдың тамызында Гипполық Әулие Августин мен оның замандастарының кейбір еңбектерінің түпнұсқасыз екеніне күдіктенуін еске алды, ал 1692 жылдың мамырына қарай ол «барлығын ашты» деді. Хардуанның пікірінше, христиан дінінің алғашқы 1300 жылында христиандық ілімдер жазбасыз ауызша беріліп келген, ал теологиялық кітаптар жазылмаған; 14 ғасырда шіркеу әкелерінің және ортағасырлық схоластикалық еңбектерінің барлығы «атеист» монахтар «Север Архонтий» басшылығымен шіркеуге ересін енгізу үшін жасалған. Осыған сәйкес, Хардуан Рим папасы Линус бастап, баспа машинасы ойлап табылғанға дейінгі шіркеу тарихының барлығының ойдан шығарылған деп санайды. Егер Хардуан Трент соборына дейінгі соборлар өтпегенін есептесе де, экуменикалық соборлар тарихын неге жазғанын сұрағанда, ол: «Құдай мен мен ғана білеміз» деп жауап берді. Хардуанның пікірінше, қазіргі заманға дейінгі әдебиеттердің бәрі грек немесе латын тілінде жазылған, бұл стилі бойынша азаматтық авторлардың стилінен әлдеқайда төмен, бұл барлық осы еңбектердің бір дәуірде жазылғандығын көрсетеді. Турнемин «Әке Хардуан жүйесінің он екі мүмкін еместігі» атты еңбегін жазды, ол қазір жоғалып кетті. 1707 жылы Мишель Ле Теллиер (иезуит) иезуит генерал-суперинтенданты Микеланджело Тамбурининің тапсырысымен Хардуан жүйесін зерттеуді бастады. Онға жуық иезуит Тамбуриниге хат жазып, Хардуан идеяларының Иса қоғамы мен Католик шіркеуі үшін өте қауіпті екенін және оларды жою қажет екенін білдірді. Протестант жазушысы Матурин Вейссьер Ла Кроз Хардуан жүйесіне қарсы француз тілінде жазылған, содан кейін латын тілінде басылған еңбегінде шабуыл жасады. Ла Кроз Хардуанның «Север Архонтийін» Фридрих II-ге жасалған ишарат ретінде түсіндірді. 1708 жылы Амстердамда жарық көрген Хардуанның Opera selecta-сы жүйесін жұртшылыққа ең айқын түрде ұсынды. Opera selecta басылымы Хардуанның басшыларын жүйесіне наразылық білдіруге мәжбүр етті. 1709 жылдың ақпан айында «Ғылымдар мен әдемі өнерлер тарихына арналған естеліктерде» (көбінесе Journal de Trévoux деп аталады) Ле Теллиер мен Париздегі иезуит үйлерінің басшылары қол қойған және Тамбурининің мәлімдемені де мақұлдағанын растаған «Декларация» жарияланды. Онда Амстердам басылымында олар ешқашан күн сәулесін көрмегенін немесе ұмытылып кеткенін қалаған шығармалар бар екені айтылды. Атап айтқанда, қол қоюшылар былай деп жазды: «Біз Киелі кітаптардың грек мәтінінің, грек және латын әкелерінің еңбектерінің және шіркеуде түпнұсқасыз деп танылған басқа да шіркеу ескерткіштерінің түпнұсқасыздығы туралы парадоксты зиянды деп есептейміз». Олар сонымен қатар Хардуанның әлемдік әдебиеттерді мерзімдеу туралы идеяларын «тұрақсыз химера» деп қарастырды және әсіресе Хардуанның шіркеу әкелері келтірген әлемдік еңбектердің ежелгілігін жоққа шығарғанын айыптады. Декларациядан кейін Хардуанның өзі қол қойған мәлімдеме жасалды, ол былай деп жазды: «Мен жоғарыда аталған декларацияның барлық мазмұнына шын жүректен қосыламын; адалдықпен, мен өз жұмыстарымда ол айыптайтын нәрселерді айыптаймын; және әсіресе, мен бірнеше ғасыр бұрын шіркеудің немесе әлемдік еңбектердің көпшілігін жасақтаған, қазірге дейін ежелгі деп саналған тақуа топ туралы айтқандарым». Хардуан ауызша немесе жазбаша түрде кері қайтарылғанға тікелей немесе жанама түрде қайшы келетін ештеңе айтпауға уәде берді. Амстердам басылымы кейіннен Хардуанның басылымға рұқсат етілмегенін және қайта қаралмағанын білдіретін «науыспен» басылды; Хардуан сонымен қатар Ла Кроздың Хардуан грек және латын әкелерінің түпнұсқасыз екенін әлі «айқын ұсынбағанын» айтты және Ла Крозды «менің кітаптарымда көргенді емес, онда көргенін сенді» деп айыптап, Ла Кроздың уәжін атап өтті. Хардуан грек немесе латын әкелері туралы ештеңеге сенбейтінін, бірақ «Рим шіркеуі, ең білімді сыншылар және ең қабілетті католик теологтары» сенетінін, ал әлемдік авторларға қатысты, ол тек ең жақсы сыншылар сияқты, шынайы көне авторлардың арасында олардың күні туралы күмән туғыза алатын кейбір авторлар бар деп сенді, бірақ егер Хардуанның ойлары ерекше болса, оларды Иса қоғамы деп атау әділетсіздік болар еді дейді. Хардуанның наразылығына баспагер өзі бұл еңбектерді өзіне келген кезде адал басып шығарғанын айтып, жауап берді және ол басылымға Хардуанның кез келген кері қайтаруын немесе түзетуін қосуды ұсынды, немесе басылымды шығыстарын өтеу үшін басқа баспагерге сатуға дайын екенін, бірақ оқырмандар басылым толық емес деп қабылдаса, сатылымын жоғалтатыны үшін мәтінді өзгертуге бармайды. Хардуанның қоғамдық қайтарылуына қарамастан, Хардуанның сол ойларын сақтап қалғаны белгілі болды, өйткені ол оларды 1714 жылдан кейін жазылғаны белгілі «Ескі жазбаларға сын туралы кіріспе» еңбегінде одан әрі жеткізді, оның 1712 жылғы епископ пастырлық хатына және Хардуанның өзінің Conciliorum collectio-сына сілтеме жасады. Кіріспеде Хардуан Плавттың және Вергилийдің «Эклогтарының» түпнұсқалығын мойындайды және ежелгі грек әдебиетінің жалғыз қолданыстағы еңбектері Гомердің «Илиадасы», «Одиссеясы» және Геродоттың тарихтары екенін айтады, бірақ Цицеронды тізімінен шығарып, оның еңбектерінің де конспираторлар жасағанын айтады. 1766 жылы жарияланған кіріспе христиан Адольф Клотцтан ащы сынға ұшырады, ол сарказммен өзінің заманында жаман кітаптар мен ақымақ адамдар жетіспейтіні соншалық, Хардуанның қолжазбасын шаңнан тазалап, оны ешқашан сұрамаған немесе іздемеген адамдарға беруге тура келгенін жазды. Вергилийдің «Георгикасы» мен «Эклогтарының» түпнұсқалығын мойындағанына қарамастан, Хардуан «Энеиданың» түпнұсқалығын жоққа шығаруға арналған жеке еңбек жазды. Сонымен қатар, Хардуан Горацийдің «Хаты» мен «Сатираларының» түпнұсқалығын мойындады, бірақ «Одалардың», «Эподтардың», «Сақталған ғисыр әнінің» және «Поэзия өнерінің» жалғандығын көрсететін еңбек жазды. «Теологиялық жинақтың» төрт томдық қолжазбасы бойынша сынды пікірде Хардуан Томас Аквинскийдің еңбегінің авторлығын жоққа шығарды, оның пікірінше, оны атеист жазған, сондай-ақ Аквинскийдің өмір сүргенін де күмәндандырды. Хардуан «Құдайлық комедияда» анахронизмдер мен ерестік көріп, оның шынайы авторы Джон Уиклифтің ізбасары болған Данте Алигьериге бұрмаланып жазылғанына сенді. Хардуан сонымен қатар ең құрметті иезуит теологтарының бірі Әулие Роберт Белларминнің еңбектерінде ерестік көріп, Белларминнің «Забұрларға» түсіндірмесін құдайсыз адамның еңбегі деп жариялады және оның Белларминнің атынан жариялануына алданып, Север Архонтийдің монахтарының еңбегі екеніне сенді. Хардуан Белларминнің «Мүқаддес кітаптардағы құдайлық бақыт», «Көгершіннің ағысы», «Ақылдың Құдайға жолы», «Иеміздің жеті сөзі» және «Жақсы өлу өнері» сияқты рухани еңбектеріне де, сондай-ақ «Жоғары нұрдың әкесі» гимніне де ұқсас шығу тегін жатқызды және Белларминнің «Құрбандықтар туралы даулардың» түпнұсқалығын жоққа шығарды. 1713–1714 жылдардағы Бойл лекцияларында Бенджамин Иббот Хардуанның барлық ежелгі әдебиеттердің жалғандығына сенгенін, бір беделді автордың пікірінің басқаша келісімге қарамастан, мұндай абсурдты идеяларға сенімділік бермейтінінің мысалы ретінде келтірді. Тарихшы Исаак Жозеф Берруйердің «Құдай халқының тарихы» еңбегі осы теорияны ұстанғаны үшін айыпталып, сотталды, оның қазіргі мұрагері ресейлік математик Анатолий Т...

Hardouin recalled that in August 1690, he began to suspect some of the works of St Augustine of Hippo and his contemporaries of being inauthentic, and by May 1692 he had "uncovered everything." Hardouin came to believe that for the first thirteen hundred years of Christianity, Christian doctrine had been handed down by an unwritten oral tradition, and books on theology had not been written; in the 14th century, all of the works of the Church Fathers as well as the medieval Scholastics had been counterfeited by "atheist" monks under the direction of a certain "Severus Archontius" for the sake of introducing heresy into the Church. Accordingly, Hardouin believed the entire history of the Church from Pope Linus to the invention of the printing press to be fictitious; when fr asked Hardouin why he had written his history of the ecumenical councils despite believing that none of the councils prior to the Council of Trent had taken place, he replied, "God and I only know." According to Hardouin, all other pre modern literature was written in the same style of Greek or of Latin, far inferior to the style of the few genuine classical authors, which proved that all these works were composed in the same era, and he took any factual contradictions with the works he admitted as genuine as proof of the forgers' ignorance. Tournemine composed a work titled Twelve Impossibilities of Father Hardouin's System which is now lost. In 1707, Michel Le Tellier (jésuite) launched an investigation into Hardouin's system at the behest of the Jesuit Superior General, Michelangelo Tamburini. Nearly a dozen Jesuits wrote to Tamburini, all opining that Hardouin's ideas were so dangerous to the Society of Jesus and the Catholic Church as to warrant their suppression. Maturin Veyssière La Croze, a Protestant author, assailed Hardouin's system in a work written in French, and then another printed in Latin. La Croze interpreted Hardouin's "Severus Archontius" as a thinly veiled reference to Frederick II. Hardouin's Opera selecta published at Amsterdam in 1708 presented his system to the public in its clearest form yet. The publication of the Opera selecta forced Hardouin's superiors to make their disapproval of his system public. In February 1709, a "Declaration" appeared in the Mémoires pour l'Histoire des Sciences & des beaux Arts (generally known as the Journal de Trévoux) signed by Le Tellier and the superiors of the Jesuit houses in Paris, and attesting to Tamburini's approval of the statement as well, in which they said that the Amsterdam edition contained works they wished had never seen the light of day or would fall into oblivion. In particular, the signers wrote, "we reject as pernicious the paradox of the inauthenticity of the Greek text of Scripture, of the works of the Greek Fathers and of the Latin Fathers, and of other ecclesiastical monuments commonly recognised in the Church as genuine." They also regarded Hardouin's ideas on the dating of secular works of literature as "an unsustainable chimera," and especially condemned Hardouin's denial of the antiquity of secular works which were quoted by the Church Fathers. The declaration was followed by a statement signed by Hardouin himself, writing, "I sincerely subscribe to the whole content of the above declaration; in good faith, I condemn in my works what it condemns in them; and in particular, what I had said about an impious faction which some centuries ago had fabricated most ecclesiastical or secular works, which had passed up to now as ancient." Hardouin promised never to say anything either by spoken word or in writing which would be either directly or indirectly contrary to the retraction. The Amsterdam edition was afterwards printed with an added "protestation" by Hardouin to the effect that the edition was unauthorised and unrevised by him; Hardouin also stressed La Croze' concession that Hardouin had not yet "explicitly proposed" that the Greek and Latin Fathers were inauthentic, and accused La Croze of attacking "not what he saw in my books, but what he believed himself to see there." Hardouin protested that he believed nothing about either the Greek or the Latin Fathers but what "the Roman Church, the most learned critics, and the ablest Catholic theologians" believed, and as for secular authors, he only believed, as the best critics do, that among authors who are authentically ancient there are some whose date one can reasonably doubt, but if Hardouin's thoughts had been peculiar, he says it would be a flagrant injustice to attribute them to the Society of Jesus as a group. Hardouin's protestation was followed by a reply from the printer insisting that he had faithfully printed these works as they came to him, and while he had offered to supplement the edition with any retraction or correction Hardouin wished to add, or sell the edition to another printer for the cost of his expenses, he would not alter the text as it stood, because his sales would be harmed if readers perceived the edition to be incomplete. Despite Hardouin's public retraction, it is evident that Hardouin continued to hold the same ideas, as he expounded them further in his Ad censuram scriptorum veterum prolegomena which were certainly written after 1714, judging by their references to an episcopal pastoral letter of 1712 and to Hardouin's own Conciliorum collectio. In the Prolegomena, Hardouin also admits the authenticity of Plautus and of Virgil's Eclogues, and identifies the only extant works of ancient Greek literature as the Iliad, the Odyssey, and the histories of Herodotus, but strikes Cicero from his list, saying that his works also were composed by the conspirators. Upon their publication in 1766, the Prolegomena were savagely reviewed by Christian Adolph Klotz, who sarcastically wrote that his own time was so lacking in bad books and foolish men that it had proven necessary to wipe off the dust in which Hardouin's manuscript deservingly laid and deliver it to men who had never asked or looked for it. Though admitting the authenticity of Virgil's Georgics and Eclogues, Hardouin devoted a special treatise to discrediting the authenticity of the Aeneid. Likewise, though Hardouin admitted the authenticity of Horace' Epistles and Satires, he composed a work purportedly demonstrating the spuriousness of the Odes, the Epodes, the Carmen saeculare, and the Ars poetica. In a four volume manuscript critical discussion of the Summa theologiae, Hardouin denied St Thomas Aquinas' authorship of the work, which he said was written by an atheist, and questioned the existence of Aquinas himself. Hardouin perceived anachronisms and heterodoxy in the Divine Comedy, which he believed had been falsely attributed to Dante Alighieri by its true author, a follower of John Wycliffe. Hardouin also detected heresy in the putative works of one of the most respected Jesuit theologians, St Robert Bellarmine; Hardouin declared Bellarmine's commentary on the Psalms the work of a godless man, and believed it was a work of Severus Archontius' monks which remained unpublished before Bellarmine was tricked into allowing it to be published under his name. Hardouin ascribed a similar origin to Bellarmine's devotional works On the Eternal Felicity of the Saints, The Groaning of the Dove, The Mind's Ascent to God, The Seven Words of the Lord, and The Art of Dying Well, as well as the hymn Pater superni luminis, and he also denied the authenticity of Bellarmine's Controversies on the Sacraments. In the 1713–4 Boyle Lectures, Benjamin Ibbot cited Hardouin's belief in the spuriousness of nearly all ancient literature as an example to demonstrate that the opinion of one prestigious author in the face of an otherwise universal consensus did not lend credibility to such patently absurd ideas. The historian Isaac Joseph Berruyer had his Histoire du peuple de Dieu condemned for having followed this theory, which has a modern heir in the Russian mathematician Anatoly Timofeevich Fomenko, whose conclusions being based on proprietary methods of statistical textual analysis and computational astronomy are even more radical, but considered to be pseudoscientific.