Темистий: саяхатшы, шешен және философ

Кіріспе

Рим мемлекет қайраткері, риторик және философ (317–шамамен 388) Темистий Калонимус, 6-шы ғасырдағы Александрия диаконы және еретик.

Темистий (317 – шамамен 388 ж.), Евфрадис (Εὐφραδής, "шешен") деген лақап атымен белгілі, мемлекет қайраткері, риторик және философ болған. Ол Констанций II, Юлиан, Ювиан, Валент, Грациан және Теодосий I билік еткен кезеңде өркендеді. Ол барлық императорлардың құрметіне ие болды, олардың көптеген айырмашылықтарына және өзінің христиан еместігіне қарамастан. 355 жылы Констанций оны сенатқа қабылдады, ал 384 жылы Теодосийдің ұсынысымен Константинополь префекті болды. Оның көптеген еңбектерінен арасында отыз үш сөз, сондай-ақ Аристотельдің еңбектеріне түрлі түсіндірмелер мен тұжырымдар бізге жеткен.

Ерте өмір

Ол Пафлагонияда дүниеге келді және Фазис қаласындағы Колхида академиясында оқытумен айналысты. Римде қысқа ғана уақыт болғаннан басқа, өмірінің қалған бөлігін Константинопольде өткізді. Ол Евгенийдің ұлы еді, ол да көрнекті философ болған және Темистийдің сөздерінде бірнеше рет еске алынған. Темистий философияны әкесінен үйренді, көбінесе Аристотельді зерттеді, сонымен қатар пифагорлық және платонизмді де оқыды. Әлі жас кезінде Аристотельге арналған түсіндірмелер жазды, олар оның рұқсатынсыз жарияланды және оған үлкен даңқ әкелді. Ол Кіші Азия мен Сирияда жастығын өткізді. Констанций II-мен алғаш рет император өзінің билігінің он бірінші жылы, 347 жылы Галатиядағы Анкираға келген кезде кездесті, сол кезде Темистий өзінің сақталған алғашқы сөздерінің бірін, "Пери Филантропиасын" оқыды.

Мансап

Көп ұзамай ол Константинопольға көшіп, онда жиырма жыл бойы философия сабақтарын берді. 355 жылы сенаторлық дәреже алды, және Констанций оны сенатқа ұсынған, Темистийдің өзі және оның әкесі туралы жоғары баға берген хат әлі де сақталған. 356 жылдың басында императордың хатына жауап ретінде Темистий Константинополь сенатына алғыс айтқан сөз сөйледі. 357 жылы Константинополь сенатында Констанцийдің құрметіне екі сөз оқыды, олар сол кезде Римде болған императордың алдында айтылуы тиіс еді. Сыйлық ретінде Констанций оған қоладан жасалған мүсін сыйлады, ал 361 жылы преториандық шенге тағайындалды. 358–359 жылдары Темистий Константинополь проконсулы болған болуы мүмкін; ол осы лауазымды соңғы рет атқарып, кейін қалалық префект статусына көтерілді. Констанций 361 жылы қайтыс болды; бірақ философ және пұтқа табынушы Темистий Юлианның қамқорлығын сақтап қалды, ол оны бүкіл әлемнің лайықты сенаторы және заманының бірінші философы деп атады. Суда Юлианның Темистийді Константинополь префекті етіп тағайындағанын айтады; бірақ бұл Теодосий кезінде Темистийдің осы лауазымға тағайындалған сөзімен жоққа шығарылды. 363 жылы Юлиан қайтыс болғанға дейін Темистий оның құрметіне сөз сөйледі, ол қазір сақталмаған, бірақ Либаний Темистийге жолдаған хатында оны егжей-тегжейлі сипаттады. 364 жылы ол сенаттың өкілдерінің бірі ретінде Галатия мен Битиния шекарасындағы Дадастанада Джовианды қарсы алып, оған консулдық тағайындады; және бұл оқиғада ол кез келген дінді ұстануға толық еркіндік туралы сөз сөйледі, кейін оны Константинопольде қайталады. Сол жылы ол Константинопольде Валентиан I мен Валенттің билікке келуіне арналған сөз сөйледі, оған соңғысы да қатысты. 366 жылы Валенске арналған келесі сөзінде ол оны маусымда Прокопийді жеңгені үшін құттықтап, кейбір бүлікшілерге шапағат сұрады. Келесі жылы ол Валентті гот соғысының екінші науқанында Дунайға ертіп барды және 368 жылы Марцианопольде император алдында оның Quinquennalia құрметіне сөз сөйледі. Оның келесі сөздері жас Валентиан II-ге консулдыққа (369 жыл) және Константинополь сенатына, Валенттің қатысуымен готтарға бейбітшілік орнату құрметіне (370 жыл) арналған. 373 жылдың 28 наурызында ол Сирияда болған Валентке императордың билікке келуінің он жылдығымен құттықтау жолдады. Валенттің Сирияда болған кезінде Темистий оған католиктерді қуғын-сүргіннен тоқтатуға көндірген сөз сөйледі. Оратордың императордың қамқорлығында болғанын көрсететін осы сөздерден басқа, Темистийдің өзі Валентке ықпалы бар екенін куәландырды. 377 жылы ол Римге, Грацианға елшілікпен барды, оған ол "Эротикос" деген атағы бар сөз сөйледі. 379 жылы Сирмиумда Грацианның Феодосий I-ді империяға қосуы кезінде Темистий жаңа императорды билікке көтерілуімен құттықтады. Оның қалған сөздерінің кейбіреулері қоғамдық, ал кейбіреулері жеке; бірақ олардың көпшілігі оның өміріндегі оқиғалармен байланысты ерекше назар қажет етеді. 384 жылы (шамамен қыркүйектің бірінші күні) ол Константинополь префекті болды, бұл лауазым оған бірнеше рет ұсынылған, бірақ ол бірнеше рет бас тартқан. Ол префектураны бірнеше ай ғана басқарды, өйткені ол қызметтен кеткеннен кейін сөйлеген сөзінен білеміз, онда ол алты жыл бұрын айтқандай, қартайғанын және денсаулығының нашарлағанын айтты. Оның басқа бір сөзінен ол Римге жасаған елшілігінен басқа, princeps senatus және praefectus annonae лауазымдарын да атқарғанын білеміз. Тағы бір сөзінде ол префектурасына дейін жіберілген он елшілік туралы айтады. Теодосийдің оған деген сенімі соншалықты зор болды, Темистий христиан болмаса да, император Магнус Максимусқа қарсы батысқа кеткен кезде, 387–388 жылдары өзінің ұлы Аркадийді философтың тәрбиесіне тапсырды. Осыдан кейін Темистий туралы ештеңе белгісіз; ол шамамен 388 жылы қайтыс болған болуы мүмкін. Ол императорлардан басқа, сол дәуірдің христиан және басқа дінге табынушы басты ораторлары мен философтарын да достарының қатарына қосты. Либаний ғана емес, Григорий Назианский да оның досы және хатшысы болды, ал соңғысы әлі де сақталған хатында оны "аргументтердің патшасы" деп атады.

It was not long after that he moved to Constantinople, where he taught philosophy for twenty years. In 355 he was made a senator; and the letter is still extant, in which Constantius recommends him to the senate, and speaks in the highest terms both of Themistius himself and of his father. We also possess the oration of thanks which Themistius addressed to the senate of Constantinople early in 356, in reply to the emperor's letter. In 357 he recited in the senate of Constantinople two orations in honour of Constantius, which were intended to have been delivered before the emperor himself, who was then at Rome. As a reward, Constantius conferred upon him the honour of a bronze statue; and, in 361, he was appointed to the praetorian rank by a decree still extant. In 358–359, Themistius may have served as proconsul of Constantinople in 358; he was the last to hold that office, before the position was elevated to the status of urban prefect. Constantius died in 361; but Themistius, as a philosopher and pagan, naturally retained the favour of Julian, who spoke of him as the worthy senator of the whole world, and as the first philosopher of his age. The Suda states that Julian made Themistius prefect of Constantinople; but this is disproved by the speech delivered by Themistius, when he was really appointed to that office under Theodosius. Shortly before the death of Julian in 363, Themistius delivered an oration in honour of him, which is no longer extant, but which is referred to at some length by Libanius, in a letter to Themistius. In 364 he went, as one of the deputies from the senate, to meet Jovian at Dadastana, on the border of Galatia and Bithynia, and to confer the consulate upon him; and on this occasion he delivered an oration, which he afterwards repeated at Constantinople, in which he claims full liberty of conscience to practice any religion. In the same year he delivered an oration at Constantinople, in honour of the accession of Valentinian I and Valens, in the presence of the latter. His next oration is addressed to Valens, congratulating him on his victory over Procopius in June 366, and interceding for some of the rebels; it was delivered in 367. In the next year he accompanied Valens to the Danube in the second campaign of the Gothic war, and delivered before the emperor, at Marcianopolis, a congratulatory oration upon his Quinquennalia, 368. His next orations are to the young Valentinian II upon his consulship, 369, and to the senate of Constantinople, in the presence of Valens, in honour of the peace granted to the Goths, 370. On March 28, 373, he addressed to Valens, who was then in Syria, a congratulatory address upon the emperor's entrance on the tenth year of his reign. It was also while Valens was in Syria, that Themistius addressed to him an oration by which he persuaded him to cease from his persecution of the Catholic party. In addition to these orations, which prove that the orator was in high favour with the emperor, we have the testimony of Themistius himself to his influence with Valens. In 377 we find him at Rome, where he appears to have gone on an embassy to Gratian, to whom he there delivered his oration entitled Erotikos. On the association of Theodosius I in the empire by Gratian, at Sirmium, in 379, Themistius delivered an elegant oration, congratulating the new emperor on his elevation. Of his remaining orations some are public and some private; but few of them demand special notice as connected with the events of his life. In 384, (about the first of September), he was made prefect of Constantinople, an office which had been offered to him, but declined, several times before. He only held the prefecture a few months, as we learn from an oration delivered after he had laid down the office, in which he mentions, as he had done even six years earlier, his old age and ill health. From the thirty fourth oration we also learn that he had previously held the offices of princeps senatus and praefectus annonae, besides his embassy to Rome; in another oration he mentions ten embassies on which he had been sent before his prefecture; and in another, composed probably about 387, he says that he has been engaged for nearly forty years in public business and in embassies. So great was the confidence placed in him by Theodosius, that, though Themistius was not a Christian, the emperor, when departing for the West to oppose Magnus Maximus, entrusted his son Arcadius to the tutorship of the philosopher, 387–388. Nothing is known about Themistius after this time; and he may have died around 388. Besides the emperors, he numbered among his friends the chief orators and philosophers of the age, Christian and pagan. Not only Libanius, but Gregory of Nazianzus also was his friend and correspondent, and the latter, in an epistle still extant, calls him the "king of arguments."

Басылымдар

В. Диндорфтың сөйлеулер жинағының басылымы (Лейпциг, 1832): Themistii Orationes, ex codice Mediolanensi emendatae, a Guilielmo Dindorfio, Lipsiae: C. Cnobloch 1832. Темистийдің Аристотельдің сақталған кітаптарына жасаған түсіндірмелері, ред. Леонхард фон Шпенгель (Лейпциг, 1866), Тёбнер сериясы (1998 жылы қайта басылды).

Аудармалар

Аристотельдің жаны туралы трактаты, Гийом де Мёрбеке аудармасы (латын тілінде). Лувен, 1957
Темистий Аристотельдің жаны туралы, Роберт Б. Тодд аудармасы. Лондон және Итака, 1996 (Аристотель туралы ежелгі түсіндірмелер)
Темистий Аристотельдің физикасы 1-3, Роберт Б. Тодд аудармасы. Лондон және Итака, 2011 (Аристотель туралы ежелгі түсіндірмешілер)
Темистий Аристотельдің физикасы 4, Роберт Б. Тодд аудармасы. Лондон және Итака, 2003 (Аристотель туралы ежелгі түсіндірмелер)
Темистий Аристотельдің физикасы 5-8, Роберт Б. Тодд аудармасы. Лондон, 2008 (Аристотель туралы ежелгі түсіндірмешілер)
Темистийдің жеке сөздері, Р. Пенелла аудармасы. Беркли, 2000