Кіріспе

Пруссиядағы салықтар бойынша сайлау тобы (1848–1918)

Пруссиялық үш сыныптық сайлау құқығы (немісше: Preußisches Dreiklassenwahlrecht) – Пруссия Корольдігінде 1848 жылдан 1918 жылға дейін, сондай-ақ басқа неміс мемлекеттерінде қысқа мерзімге қолданылған жанама сайлау жүйесі. Сайлаушылар аудандық принцип бойынша үш сыныпқа бөлінді, мұнда әр сыныптағы салық төлемдерінің жалпы сомасы тең болды. Ең көп салық төлегендер бірінші сыныпты құрады, одан кейін ең көп салық төлегендер екінші сыныпқа, ал ең аз салық төлегендер үшінші сыныпқа кірді. Әр сыныптағы сайлаушылар сайлаушылардың үштен бірін бөлек сайлады, ал олар өз кезегінде өкілдерге дауыс берді. Дауыс беру құпия болған жоқ. Бұл франчайзинг географиялық аумақ немесе халық саны емес, экономикалық сынып бойынша үлесудің бір түрі болды. Пруссия Өкілдер палатасының мүшелері үш сыныптық сайлау заңына сәйкес сайланды, сондай-ақ Пруссияның қалалық кеңестері Пруссияның қалалық кодексіне сәйкес сайланды. Ондаған жылдар бойы дау-дамайлар мен реформаға жасалған сәтсіз әрекеттерден кейін, көптеген адамдар үшін Пруссияның үш сыныптық сайлау құқығы Пруссияның демократиялық жетіспеушіліктерінің жек көрінішті символына айналды, ол 1918–1919 жылдардағы неміс революциясының басында жойылды, бұл Германияның Бірінші дүниелік соғыстағы жеңілісінен кейін басталды. Аудандық деңгейде салық ставкаларында айтарлықтай айырмашылықтар болғанымен, жүйе консерваторлар мен ауылдық аймақтарға солшыл либералдар мен қалаларға қарағанда көбірек мүмкіндік берді. Үш сыныптық дауыс беруде сайлауға қатысу деңгейі Германия Рейхстагының сайлауындағыдан, онда бұл жүйе қолданылмаған, әлдеқайда төмен болды. Дауыс салмағының азаюына қарамастан, үш сыныптық сайлау құқығының барлық еркектерге дауыс беруге мүмкіндік беруінің артықшылығы болды, бұл сол кездегі басқа неміс мемлекеттеріндегі және Еуропа елдерінің көптеген сайлау жүйелерінде болмады.

Құқықтық негіз

Үш сыныптық сайлау жүйесінің құқықтық негізі 1849 жылғы 30 мамырдағы "Екінші палатаға депутаттар сайлау туралы жарлық" және осы 30 мамырғы жарлықты іске асыру үшін шығарылып, кейін бірнеше рет түзетілген "Депутаттар палатасына сайлау өткізу ережелері" болды. Үш сыныптық сайлау жүйесі 1850 жылғы 31 қаңтардағы жаңартылған Пруссия конституциясының (71-тармақ) құрамына енді. 1918 жылға дейін оған бір ғана абзац қосылғандықтан, қолданылу кезеңінде негізінен өзгермеді. Дегенмен, ол бірнеше рет ішінара жойылды немесе жаңа ережелермен алмастырылды. 1860 жылы сайлау округтері мен дауыс беру орындары заңмен бекітілді. 1891 және 1893 жылдары сайлау сыныптарының құрылымы реформаланды, ал 1906 жылы сайлау процесін оңайлату үшін шағын өзгерістер енгізілді.

Дауыс беруге құқығы

Пруссияның 25 жасқа толған және Пруссия муниципалитетінде кем дегенде алты ай тұрған әрбір еркек адам дауыс беруге құқылы болды. Ол заңды сот шешімімен азаматтық құқығын жоймаған және кедейлерге мемлекеттік көмек алмайтын болуы керек еді. 1874 жылғы Рейх әскери заңының 49-тармағына сәйкес, әскери қызметкерлер, әскери офицерлерді қоспағанда, федералды штаттарда да, Рейхстагқа дауыс беру құқығынан алынған.

Үш сынып

Дауыс беруге құқығы барлар тікелей мемлекеттік салықтардан түсетін түсімдерге байланысты үш топқа бөлінді (кластық салық немесе жіктелген табыс салығы, мүлік салығы және бизнес салығы). Әр округте ең көп салық төлеген сайлаушылар бірінші топқа кіреді. Ең көп салық төлеген сайлаушылар осы топқа жалпы салық түсімінің үштен бір бөлігі жеткенше тағайындалды. Содан кейін қалған сайлаушылардың ішіндегі ең көп салық төлегендер екінші топқа орналастырылды, содан кейін салықтық түсімнің үштен бір бөлігі қайтадан жиналды. Үшінші топқа барлық қалған сайлау құқығы бар азаматтар – жалпы салықтың үштен бір бөлігін төлегендер – кіреді. Егер сайлаушы төлеген салық оны ішінара бірінші, ішінара екінші сыныпқа жатқызса, ол бірінші сыныпқа жатқызылды. Бірінші топтың салық сомасы жалпы салықтардың үштен бірінен асады, нәтижесінде екінші және үшінші топтарға жатқызылған сома осы екі топқа тең бөліп қайта есептеледі. Сайлауға құқығы бар азаматтар өздерінің негізгі округтерінде 3-тен 6-ға дейін сайлаушыны сайлайды. Соңғы санақ бойынша әр округте 250 тұрғынға бір сайлаушы тағайындалды. Осылайша, негізгі сайлау округінің ең төменгі саны 750 және ең көп саны 1749 тұрғын. Бірнеше сайлау округтері бар муниципалитеттерде сыныптарға бөлу рәсімінен кейін бірінші немесе тіпті бірінші және екінші сыныптарда сайлауға құқығы жоқ сайлаушылар болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда қайтадан жеке сайлау округінің деңгейінде бөлінді. 1908 жылы 29 028 негізгі сайлау округтерінің 2214-інде бірінші сынып тек бір адамнан тұрды. 1888 жылы 22749 негізгі сайлау округтерінің 2283-інде бірінші сыныпта бір ғана сайлаушы болды; тағы 1764-інде екі сайлаушы болды, ал 96 негізгі сайлау округтерінде екінші сыныпта бір ғана сайлаушы болды. 1891 және 1893 жылдары сайлау құқығына ие азаматтарды сыныптарға бөлу Пруссияның қаржы министрі Иоганнес фон Микельдің басқаруы кезінде енгізілген кең ауқымды салық реформаларының нәтижесінде қайта құрылды. Жер, ғимарат және бизнес салығы мемлекеттік емес, муниципалды салыққа айналды. Прогрессивті табыс салығы сыныптық салық пен жіктелген табыс салығын алмастырды; сонымен қатар тікелей мемлекеттік салық ретінде қосымша салық (байлық салығы) енгізілді. Прогрессивті табыс салығы мен қосымша салық бай азаматтарға ауыр жүк түсірді, нәтижесінде бірінші және екінші сыныпқа кіретін адамдар саны азайды. Бұған жол бермеу үшін табыс салығын төлемеген әрбір сайлаушыға 3 марка мөлшерінде айыппұл салынды. Үш маркадан басқа тікелей салық төлемеген сайлаушылар әрқашан үшінші сыныпқа кіреді. Бұдан былай кластарды есептеу кезінде тікелей мемлекеттік салықтармен бірге тікелей муниципалдық салықтар да ескерілді. Қалалық салықтар алынбаған жағдайда, бұрынғы заң бойынша төленетін салықтар ойда-ойда есептелді. Бұл муниципалитеттердегі ерікті иелік аудандарындағы жер иелеріне арналған нақты қорғау шарты болды. Жер иелері өздеріне төлейтіндіктен, муниципалды салықтар болған жоқ. Осы уақытқа дейін жер иелері жер салығынан өте көп, ал табыс салығынан аз төлейтін. Қалалық салықтың кредиті болмаса, кейбір жер иелері екінші сыныпқа түсіп қалуы мүмкін еді. 1891 жылы қалалар үшін тағы бір маңызды өзгеріс – сыныптарға бөлу әрқашан бастапқы сайлау округінің деңгейінде жүргізілді. Осы уақытқа дейін бірнеше сайлау округтеріне бөлінген муниципалитеттерде бірінші немесе екінші сынып үшін салық мөлшері барлық сайлау округтерінде бірдей болды (егер бір сынып осылайша бос қалмаса). Бұл 1891 жылы өзгерді, кейде қатты өзгерді. Мысалы, 1888 жылы Кёльн қаласында барлық алғашқы сайлау округтерінде бірінші сыныпқа 494 балл талап етілді. Егер үштен бір бөлігіне бөлу жаңа ережеге сәйкес бастапқы сайлау округтері деңгейінде жүргізілсе, онда сома 18 және 24 896 марка аралығында өзгерген болар еді. Өзгерістерден кейін 1893 жылы Берлиндегі бірінші сынып үшін талап етілетін сома ең кедей бастапқы сайлау округінде он екі марка мен Восстрасседе (Райх Канцеляриясы орналасқан жерде) 27000 марка аралығында өзгерді. Бұл өзгеріс көптеген қала тұрғындарының төмен және орташа табысы бар екінші немесе тіпті бірінші сыныпқа көшуін жеңілдетті, ал бай сайлау округтеріндегі бай азаматтар үшін үшінші сыныпқа ауысуы мүмкін болды; Рейхс канцлері Бернхард фон Бюлов 1903 жылы үшінші сыныпта дауыс беруге мәжбүр болды. Саналардағы сайлаушылардың үлесі уақыт өте келе және аймақтық деңгейде өзгерді. Бүкіл ел бойынша сайлаушылардың 80-85 пайызы үшінші топқа, ал 4% бірінші топқа тиесілі. 1913 жылы үшінші топқа сайлаушылардың 79,8% тиесілі болды (1898 жылы 85,3% еді), екінші топқа 15,8% (1898 жылы 11,4% еді), ал бірінші топқа 4,4% (1898 жылы 3,3% еді). 1913 жылы бірінші сыныптағы негізгі сайлау дауыстарының саны бүкіл ел бойынша 190 444, ал үшінші сыныпта 1 990 262 болды. Екі сынып та бірдей сайлаушыны сайлағандықтан, бірінші сыныптың негізгі сайлаушыларының дауысы үшінші сыныптың сайлаушыларынан 10,45 есе ауыр болды.

Сайлаушылардың сайлауы (алдын ала сайлау)

Сайлаушыларды таңдау штат бойынша біркелкі болған күні бастауыш дауыс берушілердің отырысында өтті. Сайлау сыныптар бойынша жеке-жеке жүргізілді. Егер таңдалуға үш сайлаушы болса, әр сыныптан біреу сайланды; егер алты болса, әр сыныптан екеу сайланды. Егер төрт сайлаушы таңдалуға тиіс болса, бірінші және үшінші сыныптардан әрқайсысы біреуден, ал екінші сыныптан екеу сайланды; егер бес сайлаушы таңдалуға тиіс болса, бірінші және үшінші сыныптардан әрқайсысы екеуден, ал екінші сыныптан біреу ғана сайланды. Сайлаушы бастауыш сайлау округінде дауыс беруге құқылы болуы керек, бірақ ол сайланған сыныптың мүшесі болуы міндетті емес. Үшінші сынып бірінші болып дауыс берді, ал бірінші – соңғы болып. Дауыс беру құпия болған жоқ. Сыныпта дауыс беру аяқталғаннан кейін, сайлау комиссиясының мүшелері болмаса, дауыс берушілер сайлау учаскесінен шығып кетуге тиіс болды. Бірінші сыныптың дауыс берушілері барлық дауыс берушілердің дауыс беру әрекетін бақылай алды, екінші сыныптың дауыс берушілері үшінші сыныптың дауыс беруін бақылай алды, ал үшінші сыныптың дауыс берушілері жоғары сыныптардың қалай дауыс бергенін білмеді. Дауыс берушілер салық төлемінің көлемі бойынша төмендеу ретімен шақырылды. Дауыс беруші сыныпта таңдалатын сайлаушылар санына қарай бір немесе екі үміткерді атады. Сайлау үшін дауыс бергендердің абсолютті көпшілігі қажет болды. Егер абсолютті көпшілікке қол жеткізілмесе, әлі сайланбаған және ең көп дауыс жинаған адамдар екінші турға жіберілді, олардың саны сайлануға тиісті сайлаушылар санынан екі есе көп болды. Көп жағдайда сайлаушылар үлкен басымдықпен жеңіске жетті. Сайланған адамдар сайлауды қабылдауын немесе қабылдамауын дереу, қатысса, немесе үш күн ішінде, сайлау күнін қоса алғанда, жариялауға тиіс болды. Егер қатыспаған сайлаушы нәтижелерді қабылдамаса, бірнеше күннен кейін қайта сайлау өтті. 1906 жылы 50 000 немесе одан көп халқы бар қалаларда сайлау жиналысы қазіргі кезде қолданылып жүрген белгілі бір уақыт ішінде дауыс берумен ауыстырылды, бұл дауыс берушілерге белгіленген мерзімде дауыс беруге мүмкіндік берді.

Депутаттарды сайлау

Алдын ала сайлаулардан өзгеше, депутаттарды сайлауда топтар ешқандай рөл атқармады. Егер бірнеше депутат сайланса, әрбір орын үшін жеке дауыс беру жүргізілді. Сайлау үшін абсолютті көпшілік дауыс қажет болды. Егер мұндай нәтижеге қол жеткізілмесе, екінші тур өтті. 1903 жылға дейін бірінші турда бірнеше дауыс алған барлық үміткерлер екінші турға қатысуға рұқсат етілді. Келесі турлардың әрқайсысында ең аз дауыс жинаған үміткер іріктеп тасталды. Егер қалған екі үміткердің дауысы тең болса, шешім жеребе салу арқылы қабылданды. 1903 жылдан бастап, алдын ала сайлаулардағыдай, ең көп дауыс жинаған екі үміткердің арасында бірден екінші тур өтті. Егер екі үміткер бірінші турда дауыстардың тең жартысын алса, 1906 жылдан бастап жеребе салу арқылы шешім қабылданды; оған дейін мұндай жағдайда да екінші тур өтті. Депутаттарды сайлау процесін жеңілдету үшін, 1903 жылдан бастап сайлаушылар бірнеше депутат сайланса, бірден дауыс беретін болды, яғни бірінші, екінші және қажет болған жағдайда үшінші орынға кімге дауыс бергісі келетінін көрсететін. Депутаттардың 90 пайызынан астамы бірінші турда сайланды.

Тарихи бағалау

Соңғы уақытта Пруссияның үш сыныптық сайлау жүйесі бұрынғы онжылдықтарға қарағанда көбірек мойынсоқтауға ие болды. Мысалы, Джон Стюарт Милл мен Алексис де Токвильдің осы жүйеге жағымды қарағандары айтылды. Ол енгізілген кезде үш сыныптық сайлау құқығы прогрессивті болып саналды, себебі тізілімдер жер меншігіне емес, салықтарға негізделген және ол "жалпыға", яғни, принцип бойынша әрбір еркекке дауыс беруге мүмкіндік бергендіктен. Осы себепті консерваторлар оны қатты сынаған. 1914 жылы Рейхстагқа сайлауда қолданылған ерлерге арналған жалпы, тең, құпия және тікелей сайлау құқығы 25 федералды штаттың тек екеуінде – Баден мен Вюртембергте, сондай-ақ Германияның 1871 жылы Франциядан алған Эльзас-Лотарингия империялық аймағында ғана болды. Ұлыбритания, Швеция немесе Нидерланды сияқты басқа елдерде көптеген ер адамдарға, мысалы, мүліктік талаптарға байланысты, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін дауыс беруге рұқсат берілмеген, ал Пруссияда әрбір ересек еркек дауыс бере алатын, тіпті көпшілігі үшін бұл құқық шектеулі болса да. Жалпы еркек сайлау құқығы Германиядан тыс жерде ғасыр басына дейін Швейцария мен Францияда ғана болды. Мысалы, Швецияда 1900 жылға қарай халықтың 8,2 пайызы ғана дауыс беруге құқылы болды. Пруссияның сайлау заңы құпиялықтың болмауына байланысты көптеген басқа неміс штаттарына қарағанда демократиялық емес еді. Вальдек штаттарынан басқа барлық штаттарда сайлаулар құпия деп есептелді, себебі Бавария 1881 жылы, Брауншвейг 1899 жылы, Гессен 1911 жылы және Шварцбург-Зондерсхаузен 1912 жылы құпия дауыс беруді енгізгеннен кейін. Дегенмен, құпия дауыс беру көбінесе тек қағаз жүзінде ғана болды. Ал тікелей дауыс беру сол кезде Еуропада кең таралған. 1914 жылға қарай Германияның көптеген штаттарында тікелей сайлау жүйесіне көшілді. Мекленбург-Шверин және Мекленбург-Штрелицте 1918 жылға дейін сайланатын парламенттік палата болған жоқ. Гамбургте және 1905 жылға дейін Любекте салық санағы (дауыс беру құқығы үшін белгілі бір салық сомасын төлеу) қолданылды. Баварияда, Саксонияда, Гессенде, Шварцбург-Рудольштадтта, Шварцбург-Зондерсхаузенде, Липпеде және Любекте тікелей салық төлеу дауыс беру құқығының шарты болды; Саксен-Альтенбургта, Саксен-Кобург-Готада және Ройсс-Грайцте тікелей салық төлеу және жеке шаруашылық болуы қажеттіліктердің бірі болды. Пруссиядан басқа, үш сыныптық сайлау заңы Брауншвейг, Липпе, Саксонияда (1896-1909 жылдары ғана), Саксен-Альтенбург және Вальдекте де қолданылды. Любекте екі сыныптық сайлау жүйесі болды, онда бірінші сынып 105 өкілді, ал екінші сынып – 15 өкілді ғана сайлады. Пруссия, Бавария, Вюртемберг, Баден, Гессен және 1911 жылдан бастап Эльзас-Лотарингияда екі палаталы парламент болды, олардың бірі халық сайлауы арқылы толықтырылмады. Парламенттің бір палатасы ғана бар штаттардың көпшілігінде депутаттардың бір бөлігі монарх тағайындаған немесе белгілі бір топтар (мысалы, ең көп салық төлеушілер, ірі жер иелері немесе ғалымдар) сайлаған. Бременде (сегіз сыныптық сайлау құқығымен) 150 орынның 68-і ғана жалпы сайлау құқығымен таңдалды; Гамбургте – 160 орынның 80-і; Брауншвейгте – 48 орынның 30-ы.