Мәте Ча́к: Венгрия ақсұлы және Словакия тарихындағы тұлғасы

Мате́ Ча́к (1260-1321) – Венгр ақсұлуы, Орта ғасырлық Венгрияның солтүстік-батыс аймақтарын тәуелсіз басқарған. Тарихы, рөлі мен маңызы туралы біліңіз.

Кіріспе

Мажар дворяны (шамамен 1260–1321)

Матé Цсак немесе Матфей III Цсак (1260–1265 жылдары арасында – 18 наурыз 1321; Цсак (III.) Матé), сондай-ақ Тренчиннің Матé Цсакі, ортағасырлық Венгрияның солтүстік-батыс округтерін (қазіргі Словакияның батыс жартысы және Солтүстік Венгрияның бір бөлігі) дербес басқарған олигарх. Ол жылқы шебері (főlovászmester) (1293–1296), палатин (nádor) (1296–1297, 1302–1309) және қазына шебері (tárnokmester) (1309–1311) лауазымдарын атқарды. Венгрия королі Карл I-ге қарсы Розгони шайқасында жеңілгеніне қарамастан, өзінің иеліктеріндегі билігін сақтап қалды. 19-шы ғасырда венгр және словак әдебиеттерінде тәуелсіздік күресінің символы ретінде бейнеленді. Әкесінен Комаром (словакиялық: Komárno) және Сеница (словакиялық: Senica) иеліктерін мұраға алды. Оның қол жеткізген тәуелсіздігі және Чехия жерлерімен (әсіресе Моравиямен) байланыстары жергілікті словак тілінде сөйлейтін дворяндықтың дамуына оң әсер етті. Ықшам билік ету мерзіміне қарамастан, оның (бұрынғы) иелігі 14-шы ғасырда Матфей жері (terra Matthei) деп аталды. Бұл концепция 15-шы ғасырға дейін сақталды, сол кезде адамдар өзінің тегін Матфей жерінен (de Terra Matthei) екенін, Венгрия Корольдігінің ресми әкімшілік бөліністерінен немесе елді мекендерінен гөрі жариялай бастады. Кейіннен бұл тақырыпты Ľudovít Štúr, Ján Kalinčiak, Jozef Miloslav Hurban, Mikuláš Dohány, Viliam Paulíny Tóth, Samuel Ornis, Jonáš Záborský, Jozef Škultéty және басқа да көптеген словак ақындары мен жазушылары қамтыды. Алайда, мұндай идеалистік көзқарас тек словак зиялыларының шектеулі тобына ғана ұнады және көбінесе қарапайым халық қабылдамады. Матфей Цсактың словак ұлттық батыры ретіндегі идеясы 19-шы ғасырдың екінші жартысында және 20-шы ғасырдың басында словак зиялыларының сыншыл ойлы өкілдері (Jonáš Záborský, Július Botto) тарапынан жойылды және 1923 жылы словак тарихшысы Jozef Škultéty оны толығымен жоққа шығарды. Қазіргі словак тарихнамасы да осындай көзқарастарды қабылдамайды және словак тарихи естелігінде Матфей Цсак қарапайым феодалдық магнат, аймақтық тұлға және "Вах пен Татраның Иесі" ретінде танылады.

Máté Csák or Matthew III Csák (between 1260 and 1265 – 18 March 1321; Csák (III.) Máté, ), also Máté Csák of Trencsén oligarch who ruled de facto independently the north western counties of Medieval Hungary (today roughly the western half of present day Slovakia and parts of Northern Hungary). He held the offices of master of the horse (főlovászmester) (1293–1296), palatine (nádor) (1296–1297, 1302–1309) and master of the treasury (tárnokmester) (1309–1311). He was able to maintain his rule over his territories even after his defeat at the Battle of Rozgony against King Charles I of Hungary. In the 19th century, he was often described as a symbol of the struggle for independence in both the Hungarian and Slovak literatures. inherited their father's possessions, Komárom (Slovak: Komárno) and Szenic (Slovak: Senica). The level of independence he had achieved together with his contacts with the Czech lands (especially with Moravia) positively influenced also the development of local Slovak speaking nobility. Regardless of his relatively short rule his (ex )domain was called the Matthew's Land (terra Matthei) already in the 14th century. This concept had been preserved until the 15th century, when individuals still used to claim their origin from the Matthew's Land (de Terra Matthei) instead of the official administrative divisions or settlements of the Kingdom of Hungary. Thereafter, the topic was covered by numerous Slovak poets and writers like Ľudovít Štúr, Ján Kalinčiak, Jozef Miloslav Hurban, Mikuláš Dohány, Viliam Paulíny Tóth, Samuel Ornis, Jonáš Záborský, Jozef Škultéty and others. However, such idealized view remained favored only by a narrow group of Slovak intellectuals and was not (in most cases) adopted by ordinary people. The idea of Matthew Csák as a Slovak national hero was already eroded by critically thinking members of the Slovak intellectuals in the second half of the 19th century and the early 20th century (Jonáš Záborský, Július Botto) and was finally crushed in 1923 by Slovak historian Jozef Škultéty. Similar views are also rejected by the modern critical Slovak historiography and in Slovak historic memory Matthew Csák is perceived simply as a feudal magnate, a notable regional figure and the "Lord of Váh and Tatras".