Кіріспе
Антал Серб (1 мамыр 1901 жыл, Будапешт – 27 қаңтар 1945 жыл, Балф) – көрнекті венгр жазушысы және ғалымы. Ол 20 ғасырдағы маңызды венгр жазушыларының бірі деп есептеледі.
Antal Szerb (1 May 1901, Budapest – 27 January 1945, Balf) was a noted Hungarian scholar and writer. He is generally considered to be one of the major Hungarian writers of the 20th century.
Өмір және мансап
Серб 1901 жылы Будапештте ассимиляцияланған еврей ата-анасының отбасында дүниеге келді, бірақ католик дініне шомылдырылды. Ол венгр, неміс тілдерін, кейін ағылшын тілін оқып, 1924 жылы докторлық диссертациясын қорғады. 1924 жылдан 1929 жылға дейін Францияда және Италияда өмір сүрді, сондай-ақ 1929 жылдан 1930 жылға дейін бір жыл Англияның Лондонында тұрды. Студент кезінде Георг Тракл және Стефан Георг туралы эсселер жариялады, ал Уильям Блейк және Хенрик Ибсен туралы зерттеулер жазған ғалым ретінде беделді болды. 1933 жылы 32 жасында Мажарстан әдеби академиясының президенті болып сайланды және келесі жылы өзінің алғашқы романы – «Пендрагон аңызы» (Британиядағы өмірінен алынған тәжірибелерге негізделген) жарық көрді. Оның екінші және ең танымал туындысы – «Utas és holdvilág» («Ай сәулесімен саяхат») 1937 жылы жарық көрді. Сол жылы Сегед университетінде әдебиет профессоры болды. 1935 және 1937 жылдары екі рет Баумгартен сыйлығына ие болды. Серб сонымен қатар ағылшын, француз және итальян тілдерінен кітаптар аударды, олардың ішінде Анатоль Франс, П.Г.Вудхаус және Хью Уолполдың шығармалары бар. 1941 жылы «Дүниежүзі әдебиетінің тарихы» атты еңбегі жарық көрді, ол бүгінгі күнге дейін құндылығын жойған жоқ. Ол сонымен қатар роман теориясы және венгр әдебиетінің тарихы туралы кітаптар шығарды. Антисемиттік қуғын-сүргіннен қашуға көптеген мүмкіндіктері болса да (1944 жылға дейін), ол Венгрияда қалуды жөн көрді, онда 1942 жылы оның соңғы романы – өзіне қарсы төңкеріс жасаған патша туралы пиранделлдік фантазия, содан кейін өзін Оливер VII ретінде көрсетуге мәжбүр болған патша туралы шығарма жарық көрді. Ол ағылшын тілінен аударма ретінде таралды, себебі сол кезде «еврей» авторларының еңбектерін басуға рұқсат берілмеді. 1940 жылдары Серб еврей тегіне байланысты күшейген жаушылыққа тап болды. 1943 жылы Сербтің «Дүниежүзі әдебиетінің тарихы» атты еңбегі тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізілді. Коммунистік үкімет кезінде ол цензураланды, кеңес әдебиетіне арналған тарау өңделді, ал толық нұсқасы тек 1990 жылы ғана қайта қолжетімді болды. 1944 жылдың соңында Серб Балф концентрациялық лагеріне жер аударылды. Оны құтқару үшін оның жақтастары жалған құжаттар жасауға тырысты, бірақ Серб өз ұрпағының тағдырын бөлісуді қалап, олардан бас тартты. Ол 1945 жылдың қаңтарында 43 жасында лагерде қаза тапты. Одан кейін 1992 жылы қайтыс болған әйелі Клара Балинт қалды.
Жұмыс
Серб әдебиет туралы ғылыми еңбектерімен әйгілі. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі он жылда ол әдеби сынға қатысты екі монументалды еңбек жазды, олар білімді оқырманға арналған, академиялық қауымға емес, жарқын және ирониялық стильмен ерекшеленеді. Сонымен қатар, Серб оқырмандардың назарын әлі күнге дейін тартатын повестьтер мен романдар жазды. Мысалы, "Пендрагон аңызы", "Айшықты саяхат" және "Патшайымның мойынсызы" романдары әдеби сыншының және роман жазушының мақсаттарын біріктіреді. Автор бұл романдарда экзотикалыққа және метаәдеби көзқарасқа баса мән береді. Бұл үш романның ішінде оқиғаның өрісі әрқашан Батыс Еуропа елдерінде өрбиді: күнделікті Венгрияны қалдыру арқылы автор кейіпкерлерінің іс-әрекеттерін өзгерте алады.
Пендрагон туралы аңыз
Өзінің алғашқы романы "Пендрагон туралы аңыз" Серб оқырмандарына Ұлыбритания мен оның халқын көрсетеді. Англия, әсіресе Лондон, Сербті бір жыл бойы қабылдады және оған зерттеулері үшін жаңа және қызықты бағыттарды көрсетті, сонымен қатар оның алғашқы романы үшін фон болды. "Пендрагон туралы аңыз" – Британ мұражайында басталып, Уэльс қалыңында аяқталатын детективтік оқиға. Автор елді сырттан қараушының көзімен, пародия жанрына сәйкес бейнелейді. "The Quest for the Miraculous: Survey and Problematic in the Modern Novel" еңбегінде Серб әдеби жанрлардың ішінде фантастикалық романды ең жақсы көретінін айтады. Ол күнделікті өмірдің ең қарапайым жайттарын "ғажайапы керемет" деп атаған фантастикалық оқиғалармен үйлестіреді. "Пендрагон туралы аңыз" романында мұндай тәсіл романның басты кейіпкері – венгр филологының шытырман оқиғалары арқылы оқырманға катарсис сезімін сыйлайды.
Ай жарығымен саяхат
"Саяхатшы және ай жарығы" (сөзбе-сөз, "Utas és holdvilág") 1937 жылы жарық көрген, басты кейіпкер Михалидың дамуына баса назар аударады – ол жарқын және романтикалық, бірақ қайшылыққа толы, жас жігіт. Михали жаңа әйелі Эржимен Италияға бал айына аттанады. Ол шарап ішкенде бала кезіндегі ерекше оқиғаларын айта бастайды, осы арқылы Эржиге еротика мен өлімге деген шешілмеген құштарлықтарын білдіреді, бірақ Эржи мұны толық түсінбейді. Жаңа үйленген жұбайлардың арасындағы ашық үйлеспеушілік Михалидың өзін тануына себеп болады: ол Эржидің күйеуі болуға дайын емес. Содан кейін ол әйелін тастап, Италияның шалқары мен ақырында Римге саяхатқа шығады – жас кезіндегі жарқын қиялдарының фанатизмін іздейді, тіпті балалық шақтағы өзгерген (немесе өзгермеген) достарымен байланысын қайта жаңартады. Бұл саяхатында ол Италияның әдемі ландшафтары мен тұрғындарының ерекше өмірін тамашалайды. Серб Италияның экзотикалық мәдениетін, өткен мен қазіргі мыңдаған жазушылардың туындыларындағы маңызды мотивті атап өтеді, өзінің эксцентрикалық кейіпкері Михалидың көзімен Италия туралы саяхат әсерлерін жеткізеді. Серб буржуазиялық қоғамдағы махаббат пен жастық шақтың өзара байланысын зерттейді.
Үшінші мұнара
Серб сондай-ақ Италияның солтүстігіндегі Венеция, Болонья, Равенна қалаларына саяхаттарын қамтитын, "Үшінші мұнара" атты қызықты күнделігін жариялады. Үйіне қайтар алдында ол Еуропаның ең көне мемлекеті – Сан-Мариноны аралады, ал Монтале (Сан-Марино) кітаптың атауына шабыттандырды. Күнделік сипаттамалар мен автордың жеке ойларын кезектестіретін абзастарға бөлінген.