Кіріспе
Австрия жазушысы Франц Карл Хаймито, Риттер фон Додерер, Хаймито фон Додерер (; 5 қыркүйек 1896 – 23 желтоқсан 1966), австриялық жазушы болған.
Franz Carl Heimito, Ritter von Doderer, known as Heimito von Doderer (; 5 September 189623 December 1966), was an Austrian writer.
Отбасы
Хаймито фон Додерер 1938 жылдан бері Венаның 14-ші округінің құрамына кіретін Вайдлингау қаласында дүниеге келген. Оның отбасы орманшы үйінде тұрған, ал әкесі, сәулетші және инженер Вильгельм Карл Густав фон Додерер (1854, Клостербрук, Знаим – 1932, Вена) Вена өзенін реттеу жұмыстарын жүргізіп жатқан кезде сол жерде болған. Үй сақталмаған; қазір сол жерде ескерткіш орнатылған. Вильгельм Карл Додерер Тауерн темір жолы, Киль каналы және Вена қалалық көлік желісінің құрылысында да жұмыс істеген. Оның інісі Ричард (1876–1955) және әкесі Карл Вильгельм Кристиан фон Додерер (1825, Хайльброн – 1900, Вена; 1877 жылы дворян титулы алған) да белгілі сәулетшілер мен өнеркәсіпшілер болған. Карл Вильгельмнің әйелі Мария фон Грейзингер (1835–1914) анасы арқылы австриялық ақын Николаус Ленаумен туыс болған. Додерердің анасы, Вильгельм Карлдың әйелі Луиза Вильгельмина "Вилли" фон Хюгель (1862–1946) – бірнеше теміржол жобаларында кейінірек күйеуімен бірге жұмыс істеген, танымал неміс құрылыс шебері Генрих фон Хюгельдің қызы. Оның қарындасы Шарлотта Вена Вотив шіркеуінің сәулетшісі Генрих фон Ферстелдің ұлы Макс фон Ферстелге үйленген. Макс фон Ферстель Венаның Ландштрассе ауданындағы Додерерлер отбасының үйіне жоба дайындаған. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Додерерлер отбасы Австро-Венгрия монархиясының ең бай өнеркәсіптік династияларының қатарында болған. Хаймито алты баланың ең кішісі еді. Оның есімдігі ерекше болды, ол испан тіліндегі Jaimito есімінің немісше айтылуы, ал Jaime (Джеймс) есімінің кішірген түрі. Луиза Вильгельмина протестант болғандықтан, оның балалары да протестанттық шүкірлікке ие болды, бірақ олар көбінесе католиктер ортасында өсті.
Өмір және жұмыс
Хаймито фон Додерер өмірінің көп бөлігін Венада өткізді, онда гимназияда (орта мектепте) орташа жетістіктерге қол жеткізді. Жаздарын Рейхнау-ан-дер-Ракстағы отбасылық сарайда өткізді. Жасөспірім кезінде үйінің ұстазымен гомоэротикалық махаббатқа түсіп, жиі келетін бордельге бару арқылы бисексуалдық және садомазохистік тәжірибелер алды. 1914 жылы матура емтихандарын қиындықпен тапсырып, Вена университетінде заң оқуға түсті. Бірақ 1915 жылдың сәуір айында Австро-Венгрия армиясының 3-атты полкіне қосылып, Галиция мен Буковинадағы Шығыс майданында атты әскерде қызмет етті. 1916 жылдың 12 шілдесінде (Брусилов шабуылы кезінде) Тлумах ауданында Ресей әскеріне тұтқынға түсті. Туған жерінен қашықта, Хабаровск маңындағы Красная Речкадағы офицерлер тұтқыны лагерінде жазушы болуға шешім қабылдады. Брест-Литовск келісімінен кейін большевиктер үкіметінен босатылды, бірақ Ресей азамат соғысы кезінде Австрияға қайтуға мәжбүр болды. Самарада қиын жағдайға тап болған Додерер мен оның серіктері тағы да шығысқа бет бұрып, Эльза Брандстремнің күтімімен Красноярск маңындағы Қызыл Крест лагерінде пана тапты. Қашқандарының көптегені тифтен қайтыс болды. Додерер 1920 жылы Австрияға қайтып келгенше Сібірде болды; соңынан 14 тамызда Венаға жетті. Оның алғашқы жарияланған туындысы, «Көшелер мен пейзаж» атты өлеңдер жинағы 1923 жылы, ал «Жарақ» романы 1924 жылы жарық көрді, екеуі де үлкен жетістікке жете алмады. 1930 жылы «Империяның құпиясы» атты екінші романы жарық көрді. Сол жылы Густи Хастерликке үйленді, бірақ екі жылдан кейін ажырасып, 1938 жылы ресми түрде ажырасты. 1933 жылы Додерер нацистік партияның (НСДАП) Австрия бөліміне қосылып, партиямен тығыз байланысты және расизмді, сондай-ақ Австрияны нацистік Германияға қосуды насихаттайтын «Германиялық Австрия күнделікті газеті» газетінде бірнеше әңгімелер жариялады. 1936 жылы Германияның Дахау қаласына көшіп, Эмма Мария Томамен танысты, ол 1952 жылы оның екінші әйелі болды. Германияда НСДАП мүшелігін жаңартты (Австриядағы нацистік партия 1933 жылдан бері тыйым салынған). 1938 жылы Венаға оралып, әйгілі суретші Альберт Париж Гютерслохпен бірлесіп тұрды. Сол жылы «Кез келген адам – кісі өлтіруші» романы жарық көрді. 1940 жылы Томас Аквинскийді оқып, нацистерден көңілі толып, католицизмге өтті. Сондай-ақ 1940 жылы Додерер Вермахтқа шақырылып, кейіннен неміс оккупациялаған Францияға жіберілді, онда ол өзінің ең танымал романы «Струдлхоф баспалдағы» (атауы Венадағы «Струдлхоф баспалдағы» деп аталатын сыртқы баспалдаққа сілтеме жасайды) жұмысын бастады. Денсаулығының нашарлауына байланысты 1943 жылы Франциядан оралуға рұқсат алды, Вена маңында қызмет етті, соғыс соңында Ослоға жіберілді. 1946 жылдың басында Австрияға оралғаннан кейін 1947 жылға дейін жариялауға тыйым салынды. «Струдлхоф баспалдағы» романын аяқтауды жалғастырды, бірақ 1948 жылы аяқтағанмен, әлі де танылмаған автор оны бірден жариялай алмады. Алайда, ол 1951 жылы жарық көргенде үлкен жетістікке ие болды және Додерердің соғыстан кейінгі Австрия әдебиеті сахнасындағы орны бекітілді. Содан кейін Додерер бұрын аяқталмаған «Жындар» жобасына оралды, ол 1956 жылы жарық көрді және үлкен мақтауға ие болды. 1958 жылы Бетховеннің жетінші симфониясына қарсы тұратын «Роман №7» деген жалпы атаумен төрт томдық роман жазуды жоспарлады. Бірінші том «Служ суларының құлауы» 1963 жылы жарық көрді; екінші том «Гренцвальд» оның соңғы жұмысы болды және 1967 жылы толық емес күйінде, өлімнен кейін жарық көрді. Додерер 1966 жылдың 23 желтоқсанында ішек рагынан Венада қайтыс болды.
Романдар
"Бреше" (1924). "Райх құпиясының бұзылуы" (1930). Империяның құпиясы, Джон С. Барретт аударған (1998)
"Ен Морд, ден jeder begeht" (1938). Әр адам – кісі өлтіруші, Ричард және Клара Уинстон аударған (1964)
"Эйн Умвег" (1940). Айнала жол
"Юлиус Зихалдың Амсрайттардағы жарық терезелері немесе адам болуы" (1951). "Жарқын терезелер", Джон С. Барретт аударған (1999)
"Страдлхофстieге немесе Мельцер және жылдардың тереңдігі" (1951). "Страдлхоф сатылары", Винсент Клинг аударған (New York Review Books, 2021)
"Дэмондар: Секция кеңесшісі Гейренхоффтың жылнамасы бойынша" (1956). "Жын-шайтандар", Ричард және Клара Уинстон аударған (Knopf, 1961)
"Меровингтер немесе толық отбасы" (1962). "Меровингтер", Винал Оверинг Биннер аударған (1996)
"Роман №7/I. Слюнж сарқырамалары" (1962). "Роман №7/I: Слюнж сарқырамалары", Эйтн Уилкинс және Эрнст Кайзер аударған (Harcourt, Brace & World, 1966)
"Роман №7/II. Гренцвальд" (1967, өлімнен кейін жарияланған). "Роман №7/II: Шекара орманы"
Das Geheimnis des Reichs (1930). The Secret of the Empire, trans. John S. Barrett (1998)
Ein Mord, den jeder begeht (1938). Every Man a Murderer, trans. Richard and Clara Winston (1964)
Ein Umweg (1940). A Detour
Die erleuchteten Fenster oder die Menschwerdung des Amtsrates Julius Zihal (1951). The Lighted Windows, trans. John S. Barrett (1999)
Die Strudlhofstiege oder Melzer und die Tiefe der Jahre (1951). The Strudlhof Steps, trans. Vincent Kling (New York Review Books, 2021)
Die Dämonen: Nach der Chronik des Sektionsrates Geyrenhoff (1956). The Demons, trans. Richard and Clara Winston (Knopf, 1961)
Die Merowinger oder die totale Familie (1962). The Merowingians, trans. Vinal Overing Binner (1996)
Roman Nr.7/I. Die Wasserfälle von Slunj (1962). Novel No. 7/I: The Waterfalls of Slunj, trans. Eithne Wilkins and Ernst Kaiser (Harcourt, Brace & World, 1966)
Roman No. 7/II. Der Grenzwald (1967, posthumous). Novel No. 7/II: The Border Forest
Поэзия
Гассен және ландшафт (1923). Көшелер мен ауыл - Қараңғыдағы жол (1957).
Ein Weg im Dunkeln (1957). A Path in the Dark