Солтүстік Мүйіс шайқасы (Soltüstik Müýis şayqası)

Кіріспе

1943 жылғы Арктика кампаниясы кезіндегі шайқас

Солтүстік мүйіс шайқасы – Екінші дүниежүзілік соғыстың Арктика кампаниясының бір бөлігі ретінде 1943 жылдың 26 желтоқсанында болған теңіз шайқасы. Батыс Одақтастарынан Кеңес Одағына соғыс материалдарын жеткізіп жүрген Арктика конвойларын шабуылдау мақсатымен Германияның «Шарнхорст» линкорі Норвегияның Солтүстік мүйісі жанында Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінің крейсерлері мен эсминецтерімен, соның ішінде эмиграциядағы Норвегия Корольдік теңіз күштерінің эсминецінің шабуылымен шайқасқа түсіп, батып кетті. Бұл британдық және неміс линкорлары арасындағы соңғы шайқас болды. Оның нәтижесінде британдықтардың үлкен теңіз кемелеріндегі басымдылығы артты. Бұл тарихтағы линкорлар арасындағы соңғы шайқастардың бірі болды, ал соңғысы – 1944 жылдың қазан айындағы Суригао бұғазы шайқасы.

Өмірбаян

1941 жылдың тамызынан бастап батыс одақтастар Ұлыбритания мен Исландиядан Совет Одағының солтүстік портына, Шығыс майданындағы соғыс күштерін қажетті жабдықтармен қамтамасыз ету үшін кемелер конвойын жүргізді. Бұл конвойлар көптеген қиындықтарға тап болды, оларды Германияның әскери-теңіз және әуе күштері жиі шабуылдады. Басты алаңдаушылықты неміс Kriegsmarine-нің әскер кемелері, атап айтқанда, неміс әскер кемесі Tirpitz және Scharnhorst тудырды. Тіпті осы кемелердің болуы конвойлар үшін апатты салдарға әкелуі мүмкін, мысалы, PQ 17 конвойы, Tirpitz оларды ұстап алу үшін жүзіп бара жатқандығы туралы жалған хабарлардан кейін, неміс күштері таратып, көбінесе батырып жіберді. Арктикада Германияның күшті кемелерінің қатерінен қорғану және конвойларды сәтті сүйемелдеу үшін Корольдік теңіз флоты көп шығын жұмсауға мәжбүр болды. "Остфронт" операциясы – Германияның Kriegsmarine-нің Арктикадағы күтілетін конвойларды тосқауылдау әрекеті. 1943 жылдың желтоқсан айының соңында, Ресейге бағытталған JW 55B конвойы 19 жүк кемесінен тұрды, оған отставкадағы контр-адмирал Майтланд Бухер басшылық етті, және екі эсминецтің жақын сүйемелдеуімен, сондай-ақ, басқаларымен бірге, сегіз "Home Fleet" эсминецінің теңізде сүйемелдеуімен. Осы аймақта Ресейден Ұлыбританияға қайтып келе жатқан RA 55A конвойы да болды, ол 22 жүк кемесінен, екі эсминецтің және тағы төрт кемелердің жақын сүйемелдеуімен, алты "Home Fleet" эсминецінің теңізде сүйемелдеуімен құралған. Фрейзер конвойларға үлкен қауіп төндіретін Scharnhorst-ты бейтараптандыруды қалап, 1943 жылғы Рождествоға қарсыластық жоспарлады, онда JW 55B конвойы жауды қозғау үшін пайдаланылатын болады. Фрейзер Scharnhorst-тың JW 55B-ге шабуыл жасауға тырысатынын күтті және үміттенеді. Фрейзердің күшіндегі кемелердің капитандырының кеңесінде Фрейзер конвой мен жаудың Норвегиядағы базасы арасындағы позицияда Scharnhorst-ты ұстап алу жоспарын сипаттады. Содан кейін ол Арктика түнінде жауға жақындап, Scharnhorst-ты жарықтандырып, отты басқару радарын пайдаланып атуға кірісер еді. JW 55B конвойі 20 желтоқсанда Лох-Эуден шығып, екі күннен кейін Люфтваффе ұшағы оны байқап, көлеңкелеуді бастады. 23 желтоқсанда британдықтарға барланған мәліметтер бойынша, конвойды жау ұшақтары байқап, соңынан келе жатқаны белгілі болды. Фрейзер содан кейін өзінің флагманы – соғыс кемесі, крейсер және S класты эсминецтерден тұратын "Force 2" күшін теңізге шығарды. Фрейзер Scharnhorst-тың базасынан кетуіне кедергі келтірмеуге тырысты, сондықтан қажет болғанға дейін жақындамады. JW 55B және оның сүйемелдеушілері сол күні, 23-ші күні, солтүстік Норвегия жағалауынан шығысқа қарай 250 миль (402 км) қашықтықтағы ең қауіпті аймаққа жақындағанда, Бернетт пен "Force 1" күші Мурманскінен батысқа қарай жолға шықты, ал Фрейзер "Force 2" күшімен батыстан орташа жылдамдықпен жақындады. 25 желтоқсанда Scharnhorst (капитан Фриц Хинце басшылығымен), Z29 неміс эсминеці, Z30 неміс эсминеці, Z33 неміс эсминеці, Z34 неміс эсминеці және Z38 неміс эсминецімен Норвегияның Алтафьордынан Контр-адмирал Эрих Бейдің жалпы басшылығымен шықты. Scharnhorst оңтүстік-батыстан соққан дауылға байланысты конвойдың хабарланған орнына бағыт алды.

Since August 1941, the western Allies had run convoys of ships from the United Kingdom and Iceland to the northern ports of the Soviet Union to provide essential supplies for their war effort on the Eastern Front. These endured much hardship, frequently attacked by German naval and air forces stationed in occupied Norway. A key concern were German Kriegsmarine battleships such as German battleship Tirpitz and Scharnhorst. Even the threat of these ships' presence was enough to cause disastrous consequences for the convoys, such as Convoy PQ 17 that was scattered and mostly sunk by German forces after false reports of the Tirpitz sailing to intercept them. To ward off the threat of Germany's capital ships in the Arctic and to escort convoys with a high level of success, the Royal Navy had to outlay great assets. Operation Ostfront was an attempt by the German Kriegsmarine to intercept the expected Arctic convoys. In late December 1943, there was a Russia bound convoy JW 55B consisting of 19 cargo vessels under the command of the Commodore, retired Rear Admiral Maitland Boucher, accompanied by a close escort of two destroyers, and , among others, and an ocean escort of eight Home Fleet destroyers led by Also in the area was convoy RA 55A, returning to the United Kingdom from Russia, consisting of 22 cargo ships, accompanied by a close escort of two destroyers and four other vessels, and an ocean escort of six Home Fleet destroyers led by It had arrived safely at Murmansk with its normal escorts and the additional protection by Force 1, commanded by Vice Admiral Robert Burnett, consisting of the cruiser , the flagship, and the cruisers and
Escorting the convoys to Russia was the responsibility of the Home Fleet and its commander in chief, Admiral Sir Bruce Fraser. Fraser wished to neutralise Scharnhorst, a major threat to the convoys, and planned a confrontation over Christmas 1943 in which convoy JW 55B would be used to draw the enemy out. Fraser expected and hoped that Scharnhorst would attempt to attack JW 55B. At a conference of the captains of the ships in his force Fraser described his plan to intercept Scharnhorst at a position between the convoy and the enemy's Norwegian base. He would then approach the enemy to within in the Arctic night, illuminate Scharnhorst with star shell, and open fire using fire control radar. Convoy JW 55B had left Loch Ewe on 20 December and was sighted two days later by a Luftwaffe aircraft which commenced shadowing. By 23 December it was clear to the British from intelligence reports that the convoy had been sighted and was being shadowed by enemy aircraft. Fraser then put to sea with Force 2 consisting of his flagship the battleship , the cruiser and S class destroyers , , , and of the exiled Royal Norwegian Navy. Fraser was anxious not to discourage Scharnhorst from leaving its base, so did not approach before it was necessary to do so. As JW 55B and its escorts approached the area of greatest danger on the same day, the 23rd, travelling slowly eastward 250 mile (402 km) off the coast of north Norway, Burnett and Force 1 set out westward from Murmansk while Fraser with Force 2 approached at moderate speed from the west. On 25 December, Scharnhorst (under Captain Fritz Hintze) with the s German destroyer Z29, German destroyer Z30, German destroyer Z33, German destroyer Z34 and German destroyer Z38 left Norway's Altafjord under the overall command of Konteradmiral Erich Bey. Scharnhorst set course for the convoy's reported position as a south westerly gale developed.