Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шчебржешин (польшалық Щебрешин) – Польшаның оңтүстік-шығысындағы Люблин воеводтығындағы қала, Замощ округінің құрамында, Замощ қаласынан батысқа қарай шамамен 20 км жерде орналасқан. 1975–1999 жылдары Замощ воеводтығының әкімшілік аймағына кірді. Қала Шчебржешин ауданының орталығы болып табылады. 2004 жылғы халық санауы бойынша 5 357 тұрғыны бар. Осы қаланың атымен Шчебржешин ландшафты паркі аталған. Шчебржешин жиі "Польша тілінің астанасы" деп аталады.
Szczebrzeszyn (; ; Щебрешин) is a city in southeastern Poland in Lublin Voivodeship, in Zamość County, about 20 km west of Zamość. From 1975–1999, it was part of the Zamość Voivodeship administrative district. The town serves as the seat to the Gmina Szczebrzeszyn district. A 2004 census counted 5,357 inhabitants. It lends its name to the Szczebrzeszyn Landscape Park. Szczebrzeszyn is often called the "Capital City of Polish Language".
Ерте тарих
Шчебрзешиннің тарихы 1352 жылға дейін жетеді, бұл Казимир III патшалық құрған кезеңде болған, алайда археологиялық дәлелдер бұл аймақта одан бұрын бірнеше ғасыр бойы қоныстанғандығын көрсетеді. Нестордың 11 ғасырлық Русь тарихнамасында аталған көршілес ауылдар Шчебрзешиннің одан да көне екенін растайды, ол бұрын оңтүстіктен солтүстікке қарай созылған маңызды сауда жолының жанында орналасқан. 1492 жылға қарай сауда жетіліп, Ян Олбрахт арнайы жарлық шығарды. Жарлықта Шчебрзешин саудагерлері Кіші Польша арқылы тауарларын тасымалдағанда қандай жолдарды пайдалана алатыны нақты көрсетілген. Саудагерлер Шчебрзешин арқылы өтетін кезде белгілі бір салық төлейтін, бұл табыстың маңызды көзіне айналды. Мысалы, тауармен жүктелген арбаға 2 грош, өгізге 1 грош, ал Дрохобычтан тұз әкелген арбаға – бір шама тұз төленді. 1500 жылы Тарновтың Ян Амор Тарновский қайтыс болғаннан кейін, Шчебрзешин келесі 20 жыл бойы Тарновскийлер әулетінің қолында болды. Кейін ол Кмита әулетіне берілген құдалықтың бір бөлігіне айналды. Осы кезде Шчебрзешин мұрасы үшін әулет мүшелері арасындағы ұзақ жылдарға созылған жанжалдар қайта жанданды, сонымен қатар басқа магнаттар да талап-арыздар қойды. 1555 жылы король Зигмунт Август бұл дауды тоқтату үшін міндетті жарлық шығарды, ол қала құқығын Ұлы Польшаның Горка әулетіне берді. Горкалар діни мәселелерге үлкен қызығушылық танытып, барлық діни топтарға еркіндік берді. Олар грек православие шіркеуін салды, Рим-католик шіркеуін кальвинистік шіркеуге айналдырды және жақын жерде синагог ашты. Шчебрзешиннің Реформацияны қолдаушылары, Stankar және Феликс Кройцигер, осы феодалдардың қорғауына жүгінді. Осы кезеңде Шчебрзешин өзінің дамуының ең жоғары деңгейіне жетті.
Szczebrzeszyn's history can be traced back to 1352, during the reign of Casimir III, although archaeological evidence suggests the area had been settled for several centuries prior to this. Neighboring villages named in Nestor's 11th century chronicle of Rus further support that Szczebrzeszyn is much older, once lying beside a major commercial route running from south to north. By 1492, trade had developed enough to warrant a special act imposed by Jan Olbracht. The Act specified which roads Szczebrzeszyn merchants could use when traveling through Lesser Poland with their wares. As merchants traveled through Szczebrzeszyn, they paid set taxes which proved to be an excellent source of revenue. For example, the tax on a wagon with merchandise was 2 groschen, on an ox: 1 groschen, and on a wagon with salt from Drohobycz: a measure of salt. After Jan Amor Tarnowski of Tarnów's death in 1500, Szczebrzeszyn stayed in the hands of the Tarnowski family for the next 20 years. Later it was included in a dowry to the Kmita family. At that time long running feuds among family members re ignited over the Szczebrzeszyn inheritance, while other magnates laid claims. King Zygmunt August issued a binding decree to end this dispute in 1555, which allocated rights over the city to the Gorka family of Greater Poland. The Gorkas took a strong interest in religious matters and granted freedom to all religious groups. They built a Greek Orthodox church, transformed the Roman Catholic parish church into a Calvinist one, and opened a synagogue nearby. Well known supporters of the Reformation from Szczebrzeszyn, Stankar and Felix Kreutziger, sought the protection of these feudal lords. During this time Szczebrzeszyn reached the highest levels of development.
Көтерілу және түсу
Әртүрлі себептер дамуды тоқтатуға, кейіннен күрт төмендеуге әкелді. 1583 жылдың қыркүйек айының басында қамалдың басты мұнарасында өрт шығып, Анджей Горка берген жеңілдіктерге қатысты барлық құжаттар жойылды. Бұл жеңілдіктерді биліктегі король Стефан Баторий тез арада жаңартты. Горкалар сондай-ақ Магдебург құқығын бекітіп, кеңейтті, бұл қала тұрғындарына пайда әкелді. Горкалардың соңғы өкілі Станислав 1592 жылы қайтыс болды, содан кейін Шчебржешин иеліктері Чарнковский отбасының қолына өтті. 1593 жылы Ян Замойский 35 ауылмен бірге Шчебржешинді сатып алып, оны өзінің ординатына қосты. Замойский өзінің Замость иеліктерінде жаңа қала құрды, осы кезде Шчебржешин маңыздылығын жоғалтып, құлдырау басталды. Замощьқа баса назар бергенімен, Замойский Киелі Францискан монастырының құрылысын қаржылады, ал оның қасында Қасиетті Үштік монастыры, қазіргі Қасиетті Катажина монастыры бой көтерді. Одан бөлек, ол католик шіркеуін жапты және бұрынғы приход шіркеуін католиктерге қайтарды. 17 ғасырда діни алауыздықтар күшейді, 1637 жылы Томаш Замойский шығарған жарлықпен ариандар (немесе поляк ағайындары) қуылды. Қалаға татарлар, түріктер және казактар да шабуыл жасады. Атап айтқанда, 1672 жылы қала татарлар тарапынан өртке ұшырап, тоналды. Көптеген эпидемиялар халықты қырып-жойды, ал обадан өлгендер қала сыртындағы бөлек зиратқа апарылды. Польшаның бөліну кезінде Шчебржешин Австрияның билігіне қарады.
A variety of reasons led to the halting of development and later, a steep decline. In early September 1583, a fire swept through the castle keep which destroyed all of the documents relating to privileges granted by Andrzej Gorka. These privileges were quickly renewed by the reigning king, Stefan Batory. The Gorkas also confirmed and expanded the Magdeburg Laws, which benefited the citizens. The last of the Gorkas, Stanislaw, died in 1592, after which the Szczebrzeszyn estates were taken over by the Czarnkowski family. In 1593, Jan Zamoyski purchased Szczebrzeszyn, along with 35 surrounding villages, and integrated them into his Ordinate. Zamoyski founded a new capital city in his Zamość estates and it was at this point that Szczebrzeszyn lost its significance and the decline began. Despite the focus on Zamość, Zamoyski funded the Monastery of the Holy Franciscans and next to it the Cloister of the Holy Trinity, the modern day Cloister of Saint Katarzyna. Apart from this he liquidated the Catholic church and returned the one time parish cloister to the Catholics. During the 17th century religious animosity increased, and a 1637 decree issued by Tomasz Zamoyski resulted in the expulsion of the Arians ( or Polish Brethren). The city was also assaulted by the Tatars, Turks, and Cossacks. In particular the city was torched and plundered by Tatars in 1672. A multitude of epidemics decimated the population and victims of the Plague were taken to a separate cemetery outside of the city. At the time of the partition of Poland, Szczebrzeszyn had fallen into the hands of Austria.
Жаңа даму
XIX ғасырдың басында Шчебржешинге қызығушылық қайта оянды. Замось енді Замойский иеліктерінің орталығы болмағандықтан, отбасы бірнеше функцияны қалаға көшірді. Облыстық мектеп пен Ыстық Мейірім ауруханасының көшірілуі дамуға серпін берді және халық санының артуына байланысты жаңа ғимараттар салынды. Бас дәрігер осындай көшірілді, сондай-ақ шаруаларды венериялық аурулардан емдеуге арналған аурухана ашылды. Білім, Шчебржешин тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқара бастады. Аудандық мектептің тікелей басшысы Станислав Замойский болды, ол талантты ұстаздар мен оқушыларды тартты. Леди Теофилия Редер қыздарға арналған жеке мектеп ашып, көптеген кеңейтілген пәндерді оқытты. Мектептердің күштілігі мен Станислав Замойскийдің басшылығының арқасында, Шчебржешин қараша көтерілісінен кейін басқа елді мекендерге қарағанда орыстандыру саясатынан аз зардап шекті. Дәл осы себепті, 1852 жылы Ресей билігі облыстық мектепті таратып жіберді.
The beginning of the 19th century saw a renewed interest in Szczebrzeszyn. With Zamość no longer functioning as the seat to the Zamoyski estates, the family transferred several functions to the city. The relocation of the provincial school and Holy Mercy Hospital stimulated growth and new buildings were constructed to accommodate the increasing population. The Chief Physician was moved here, and a hospital treating peasants for venereal diseases also opened. Education became an important part of life in Szczebrzeszyn. The district school was under the direct oversight of Stanisław Zamoyski who recruited both talented teachers and students. Lady Teofilia Reder opened a private school for girls that taught many advanced subjects. Due to the strength of the schools and the direction of Stanisław Zamoyski, Szczebrzeszyn suffered less from the politics of Russification than other settlements did after the November Uprising. For this precise reason, Russian authorities disbanded the provincial school in 1852.
Орысшалау әдістері
Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін Ресей билігі орыс емес нәрселерді ығыстырып, қатаң орысшаландыру саясатын жүзеге асыруды бастады. Егде жастағы адамдар сол кездегі естеліктерін жазуға шақырылды, бірақ көпшілігі сауатсыз болғандықтан, жас қала тұрғындары көбінесе ағаларының ауызша айтқандарын жазып алатын. Соғыс бұл жұмыстарға кедері келтірді. Юниаттарды қуғындау қатал болды. Зуравницадан келген қарт шаруа көршісінің – униаттың Ресей православиесін қабылдауға келіскен қорқынышты жағдайды айтып берді. Әйелінің қарсылығы еш әсер етпеді. Барлығы реттелді, барлық формалдықтар аяқталды, бірақ шаруа қасиетке қатысу рәсімін бастағалы тұрғанда, әйелінің санасы шатасып, дін қызметкеріне шабуыл жасап, есінен шықты. Бұл оның күйеуіне қатты әсер етті, ол рәсімді аяқтаудан бас тартты. Осы оқиғаларға қатты әсер еткендіктен, Шчебржешиндегі униаттар туралы мәліметтерді жинауға тырысты. 1843 жылғы хабарламада униаттар қауымының өте кедей екені, себебі «Шчебржешин шіркеуіне (церковь) азаматтарының саны аз» болғаны айтылған. 1877 жылдың желтоқсанында қарсылық көрсеткендерге жатпаған Александр Горский деген дін қызметкері өзінің хатына «Шчебржешин православие шіркеуінің проректоры» деп қол қойды. Сол кезде униаттар мен грек-католик шіркеулері таратылып, Ресей православие шіркеуіне айналды. Кейіннен Тимофей Трач ректор болып келді, поляк католиктері, әсіресе униаттар үшін қайғылы кезең басталды. Ректордың өзі бұрын униат дін қызметкері болғанмен, ерікті түрде Ресей православие шіркеуіне өтіп, жаңа сенімінің идеологиялық русификациялаушысы мен таратушысы болды. Ол шешішпендік өмір сүрді және оның іс-әрекеттері фанатизмге толы болды. Уақыт өте келе ол жоғары билік органдарына танылып, ықпалды адамға айналды. Замостье аймағындағы барлық адамдар одан қорқатын. Ол Ресей православиесін таратуға аз қарсылық көрді және уәделер, алдау, қорқыту және зорлық-зомбылық сияқты кез келген тәсілді қолданды. Звиерзинец мұрағатындағы құжаттар Шчебржешинде жыл бойы тұратын Ресей православиеліктерінің болмағанын, кейде мұнда уақыт өткізетін шенеуніктерден басқа ешкімнің болмағанын растайды. Жоғарыда айтылғандай, грек-католик шіркеуінен айналдырылған Ресей православие шіркеуінен басқа, 1883 жылы аурухана маңындағы католик шіркеуі де Ресей православие шіркеуіне айналды. Ресей православие шіркеуінің жамағаты тез өсіп, сол кезде 486 адамды құрады. 1905 жылы, Толеранттылық манифесті жарияланғаннан кейінгі екі айдың ішінде, Шчебржешин шіркеуінен 4195 адам Ресей православиесінен Рим-католик дініне, ал Замостье маңынан 402 адам дінін өзгертті. Толеранттылық декларациясы Трачқа ауыр соққы болды, өйткені ол оның барлық еңбегін жойды. Ол дезертирліктің алдын алуға тырысты, бірақ сәтсіз болды, денсаулығы нашарлап, 1909 жылы қайтыс болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде москвитерлер Шчебржешинді тастап кетті, екі православие шіркеуі де жабылды. Барлық Ресей православиелік қауым жоғалып кеткендей болды, қала тұрғындары тіпті бұрынғы шіркеуге қатысы бар туыстарының қабір тастарындағы жазуды орыс тілінен поляк тіліне ауыстырып, олардың іздерін жоюға тырысты. Тіпті Трачтың қабірі мен ескерткіші де жойылды. Сот орындаушысының бұйрығымен түнде біреу ескерткішті бұзып, Трачтың табыты шіркеуден қалалық зиратқа көшірілді. Рим-католик шіркеуінің ректоры сол кезде дін қызметкері Грабарски болды. Ол өте танымал болды және қайырымдылық істерімен белгілі болды, тіпті еврейлердің де пайдасына. Еврейлер оны қатты жақсы көретін. Көп жылдар бойы синагогтарда оның амандығы үшін дұға оқылды. Ресей үкіметі тұсында Шчебржешиндегі өмір қиын болды. Ресей билігі тарапынан қысым күшейді. Қоғамдық белсенділік жоққа жақын болды, рухани қозғалыс болған жоқ. Осыған қарамастан, заңсыз оқу сияқты кейбір конспиративтік әрекеттер жалғасты. Млодзиец Школьна, Н. Д., П. П. С. сияқты ұйымдар болды. Шчебржешиннің сыртқы келбетін әскерилер белгіледі, қалада казак батальоны орналасты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде штетль арқылы әскерилер өтті: орыстар, австриялықтар, тағы да орыстар, содан кейін ұзақ уақыт австриялық оккупация. Мәскеушілдік, австриялықтық және тәуелсіздікке ұмтылыс сияқты бағыттардың көптеген түрлері пайда болды. Жастардың бір бөлігі әскери легиондарға кетті.
After the failure of the Uprising, the Russian authorities began to implement a severe policy of Russification, supplanting things which were not Russian. Elderly people were asked to record their recollections of that time but as the majority were illiterate, younger literate townspeople often had to transcribe oral recollections of their elders. The war interrupted these efforts. The persecution of the Uniates was dramatic. An elderly peasant from Zurawnica told of a frightful scene when one of his neighbors, a Uniate, agreed to accept the Russian Orthodox faith. The protests of his wife had no effect. Everything was arranged, all the formalities settled, but when the peasant was about to begin the communion ceremony his wife went mad from mental confusion and attacked the priest. This had a fearful effect on her husband who refused to complete the ceremony. Being much taken by these tales effort was made to assemble details about the Uniates in Szczebrzeszyn. A notice from the year 1843 announces that the parish of the Uniates was very poor because it had 'a small number of adherents to the Szczebrzeszyn church (tserkva).' In December 1877, the priest, Aleksander Górski—who, it appears, did not belong to the resistance fighters—signed his letter as the 'Rector of the Szczebrzeszyn Orthodox Parish.' It was at that time that the Uniates and the Greek Catholic Church were liquidated and was transformed into a Russian Orthodox church. Later on the priest Timofei Tracz came as Rector and a sorrowful era was initiated for the Polish Catholics, particularly the Uniates. Although the Rector himself was once a Uniate priest he voluntarily converted to the Russian Orthodox church and became an ideological Russifier and disseminator of his new faith. He led an ascetic existence and his activities had a fanatical character. Over time he became extremely influential as he became known to the highest institutional authorities. Everyone in the Zamość region feared him. He met with little resistance in his efforts to spread the Russian Orthodox faith and he used any method necessary: promises, chicanery, threats, and violence. Documents in the Zwierzyniec archives confirm that there never were any Russian Orthodox faithful residing year round in Szczebrzeszyn, with the exception of officials, who would sometime spend time here. Apart from the Russian Orthodox church which had been transformed as previously mentioned from a Greek Catholic church, the Catholic Church near the hospital was remade as a Russian Orthodox church in 1883. The number of adherents to the Russian Orthodox parish grew quickly in proportion and in that time totaled 486 individuals. In the year 1905, in the first two months after the publication of the Tolerance Manifesto, 4,195 people in the Szczebrzeszyn parish converted from Russian Orthodoxy to the Roman Catholic faith, and 402 people from the outskirts of Zamość. The Tolerance Declaration was a severe blow to Tracz, as it undid all his efforts. He resisted the desertion, but to no avail; his health was damaged and he died in 1909. During World War I, the Muscovites left Szczebrzeszyn and both Orthodox churches were locked down. The entire Russian Orthodox parish appeared to disappear; townspeople even changed the spelling on the grave stones of their kin from Russian to Polish, in order to erase all traces of their former church affiliations. Even Tracz's gravesite and memorial were eradicated. In accordance with an order from the bailiff someone during the night broke down the monument and Trascz's coffin was transferred from the churchyard to the public cemetery. The Rector of the Roman Catholic parish was at that time the priest, Grabarski. He was very popular and known for his philanthropic activities—even for the benefit of Jews. He was very much beloved by Jews. For many years prayers were offered in synagogues on his behalf. Life in Szczebrzeszyn during the time of the Russian rule was miserable. The pressure of rule was felt heavily from the side of the Russian authorities. Community activity was minimal: there was no manner of spiritual movement. Despite this, a certain amount of conspiratorial activity did continue such as illegal study. Certain organizations did exist: Mlodziez Szkolna, N. D., P. P. S.
The external character of Szczebrzeszyn was set down by the military; a Cossack battalion was stationed in the town. When World War I, military marched through the shtetl: Russian, Austrian, Russians again, and later a long time of Austrian occupation. Many forms of orientation manifested themselves: pro Moscow, pro Austrian, initiatives for independence. Part of the young people went off to military legions.
Холокост
1939 жылы неміс әскері қаланы басып алған кезде Шчебржешинде 3000-4000 еврей тұрды. Исаак Башевис Сингердің әжесі, Тема Блима Сзейнер осы қаланың тумасы болған. Сингер өзінің «Әкемнің ауласында» атты автобиографиялық романында әжесі Тема туралы айтады. 1939 жылдың 14 қазанында – яһудилердің мереке күні болғанына қарамастан – немістер еврейлерге күні бойы көшелерді тазалауға бұйрық берді. Олар оларды қатыгездікпен ұрып-соқты, сақалдарын қырқып немесе жұлып алды, қара сөздер айтып, қорлады. Қазан айының ортасында Шчебржешинде 60 адамнан тұратын полиция жасағы құрылды, оларға қаланың еврей халқын қуғындау тапсырмасы берілді. Калиш және Влоцлавек қалаларынан бірнеше жүз еврей Шчебржешинге көшірілді. Юденрат күн сайын Замось қаласында жұмыс істеу үшін бірнеше ондаған адамды беруге мәжбүр болды. Қаладағы поляк дәрігері Зигмунд Клюковскидің сөзіне сүйенсек: «Еврей жұмысшылары Замосьтен тыс, Бортатыче және Белобржекке жіберіледі. Олардың жұмысы – сол жердегі батпақты құрғату үшін каналдар қазу. Олар судың ішінде тұрып жұмыс істеуге міндетті. Олардың тұрғын жайы – өте лас барактар. Олар бұл сапарды (еңбек лагеріне) күн сайын жасауы керек, ең кішкентай қателік жасаса, таяқпен ұрады. Еврей құлдары бітелерге толы. Олардың көпшілігі 17-20 жастағы жігіттер», – деді ол. 1942 жылдың 10 қарашасында Клюковски былай деп жазды: «Шчебржешинге кіретін Билгорай ауданындағы еврейлердің барлығы дерлік өлтірілді. Қалғандары тек орман мен сайларда ғана сақталып қалды». 1942 жылдың мамыр және қараша айлары аралығында Шчебржешиннен Бельжек қырып тастау лагеріне барлығы алты рет, 5500-ден астам еврей еркек, әйел және балалар жеткізілді, олар бірден өлімге жіберілді. Жүздеген еврейлер Шчебржешинде полиция және поляк азаматтарымен аңдылып, одан кейін өлтірілді. Соғыстан кейін бір поляк отбасысы еврей отбасына баспана бергендігі үшін Яд Вашем институты оларды «Халықтар арасындағы Адал» деп мойындады. Күшті еврей қауымдастығы болған Шчебржешин жойылды.
Between 3,000 and 4,000 Jews lived in Szczebrzeszyn when the German Army occupied the city in 1939. Isaac Bashevis Singer's grandmother, Tema Blima Szejner was from the city. Singer mentions his grandmother Tema in his autobiographical novel 'In My Father's Court'. On October 14, 1939—in spite of the fact it was the Jewish Sabbath—the Germans ordered the Jews to clean the streets for the entire day. They treated them brutally by cutting or tearing off their beards, cursing them, and beating them. In mid October a police force was formed in Szczebrzeszyn—composed of 60 men—and was instructed to persecute the Jewish population of the city. Several hundred Jews from Kalisz and Wloclawek were re settled in Szczebrzeszyn. The Judenrat was forced to provide several dozen men for work in Zamość each day. According to a Polish doctor in the town, Zygmunt Klukowski: "The Jewish laborers are sent to Bortatycze and Bialobrzeg outside of Zamosc. The work consists of digging ditches in order to drain the swamps there. They must work standing in the water. They sleep in barracks that are incredibly dirty. They must make this trip (to the labor camp) every day, and if they make the slightest mistake they are beaten with clubs. The Jewish slave laborers are covered with lice. They are mostly boys, 17–20 years old." On November 10, 1942, Klukowski wrote: "In principle, all the Jews in the settlements of the Bilgoraj district, to which Szczebreszyn belongs, have been killed. The only ones remaining are those in the forests, valleys, etc." In total, there were six separate transports from Szczebrzeszyn to Bełżec extermination camp between May and November 1942—totaling more than 5,500 Jewish men, women and children to their immediate deaths. Hundreds of other Jews were murdered in Szczebrzeszyn, hunted down by police and Polish civilians and then murdered. One Polish couple did shelter a Jewish family and were named Righteous Among the Nations by Yad Vashem after the war. The once vibrant Jewish community of Szczebrzeszyn ceased to exist.
Замощ көтерілісінен кейін
Шілдеде польшалық қарсыласы елі бойынша "Дауыл" операциясын жүргізді, ал Замощ аймағында Шчебржешин қаласы мен Замощтың өзі партизандар тарапынан азат етілді.
In July the Polish resistance carried out the country wide Operation Tempest, and in the Zamość region the town of Szczebrzeszyn and Zamość itself were freed by the partisans.