Кіріспе

Шчебржешин (польшалық Щебрешин) – Польшаның оңтүстік-шығысындағы Люблин воеводтығындағы қала, Замощ округінің құрамында, Замощ қаласынан батысқа қарай шамамен 20 км жерде орналасқан. 1975–1999 жылдары Замощ воеводтығының әкімшілік аймағына кірді. Қала Шчебржешин ауданының орталығы болып табылады. 2004 жылғы халық санауы бойынша 5 357 тұрғыны бар. Осы қаланың атымен Шчебржешин ландшафты паркі аталған. Шчебржешин жиі "Польша тілінің астанасы" деп аталады.

Ерте тарих

Шчебрзешиннің тарихы 1352 жылға дейін жетеді, бұл Казимир III патшалық құрған кезеңде болған, алайда археологиялық дәлелдер бұл аймақта одан бұрын бірнеше ғасыр бойы қоныстанғандығын көрсетеді. Нестордың 11 ғасырлық Русь тарихнамасында аталған көршілес ауылдар Шчебрзешиннің одан да көне екенін растайды, ол бұрын оңтүстіктен солтүстікке қарай созылған маңызды сауда жолының жанында орналасқан. 1492 жылға қарай сауда жетіліп, Ян Олбрахт арнайы жарлық шығарды. Жарлықта Шчебрзешин саудагерлері Кіші Польша арқылы тауарларын тасымалдағанда қандай жолдарды пайдалана алатыны нақты көрсетілген. Саудагерлер Шчебрзешин арқылы өтетін кезде белгілі бір салық төлейтін, бұл табыстың маңызды көзіне айналды. Мысалы, тауармен жүктелген арбаға 2 грош, өгізге 1 грош, ал Дрохобычтан тұз әкелген арбаға – бір шама тұз төленді. 1500 жылы Тарновтың Ян Амор Тарновский қайтыс болғаннан кейін, Шчебрзешин келесі 20 жыл бойы Тарновскийлер әулетінің қолында болды. Кейін ол Кмита әулетіне берілген құдалықтың бір бөлігіне айналды. Осы кезде Шчебрзешин мұрасы үшін әулет мүшелері арасындағы ұзақ жылдарға созылған жанжалдар қайта жанданды, сонымен қатар басқа магнаттар да талап-арыздар қойды. 1555 жылы король Зигмунт Август бұл дауды тоқтату үшін міндетті жарлық шығарды, ол қала құқығын Ұлы Польшаның Горка әулетіне берді. Горкалар діни мәселелерге үлкен қызығушылық танытып, барлық діни топтарға еркіндік берді. Олар грек православие шіркеуін салды, Рим-католик шіркеуін кальвинистік шіркеуге айналдырды және жақын жерде синагог ашты. Шчебрзешиннің Реформацияны қолдаушылары, Stankar және Феликс Кройцигер, осы феодалдардың қорғауына жүгінді. Осы кезеңде Шчебрзешин өзінің дамуының ең жоғары деңгейіне жетті.

Көтерілу және түсу

Әртүрлі себептер дамуды тоқтатуға, кейіннен күрт төмендеуге әкелді. 1583 жылдың қыркүйек айының басында қамалдың басты мұнарасында өрт шығып, Анджей Горка берген жеңілдіктерге қатысты барлық құжаттар жойылды. Бұл жеңілдіктерді биліктегі король Стефан Баторий тез арада жаңартты. Горкалар сондай-ақ Магдебург құқығын бекітіп, кеңейтті, бұл қала тұрғындарына пайда әкелді. Горкалардың соңғы өкілі Станислав 1592 жылы қайтыс болды, содан кейін Шчебржешин иеліктері Чарнковский отбасының қолына өтті. 1593 жылы Ян Замойский 35 ауылмен бірге Шчебржешинді сатып алып, оны өзінің ординатына қосты. Замойский өзінің Замость иеліктерінде жаңа қала құрды, осы кезде Шчебржешин маңыздылығын жоғалтып, құлдырау басталды. Замощьқа баса назар бергенімен, Замойский Киелі Францискан монастырының құрылысын қаржылады, ал оның қасында Қасиетті Үштік монастыры, қазіргі Қасиетті Катажина монастыры бой көтерді. Одан бөлек, ол католик шіркеуін жапты және бұрынғы приход шіркеуін католиктерге қайтарды. 17 ғасырда діни алауыздықтар күшейді, 1637 жылы Томаш Замойский шығарған жарлықпен ариандар (немесе поляк ағайындары) қуылды. Қалаға татарлар, түріктер және казактар да шабуыл жасады. Атап айтқанда, 1672 жылы қала татарлар тарапынан өртке ұшырап, тоналды. Көптеген эпидемиялар халықты қырып-жойды, ал обадан өлгендер қала сыртындағы бөлек зиратқа апарылды. Польшаның бөліну кезінде Шчебржешин Австрияның билігіне қарады.

Жаңа даму

XIX ғасырдың басында Шчебржешинге қызығушылық қайта оянды. Замось енді Замойский иеліктерінің орталығы болмағандықтан, отбасы бірнеше функцияны қалаға көшірді. Облыстық мектеп пен Ыстық Мейірім ауруханасының көшірілуі дамуға серпін берді және халық санының артуына байланысты жаңа ғимараттар салынды. Бас дәрігер осындай көшірілді, сондай-ақ шаруаларды венериялық аурулардан емдеуге арналған аурухана ашылды. Білім, Шчебржешин тұрғындарының өмірінде маңызды рөл атқара бастады. Аудандық мектептің тікелей басшысы Станислав Замойский болды, ол талантты ұстаздар мен оқушыларды тартты. Леди Теофилия Редер қыздарға арналған жеке мектеп ашып, көптеген кеңейтілген пәндерді оқытты. Мектептердің күштілігі мен Станислав Замойскийдің басшылығының арқасында, Шчебржешин қараша көтерілісінен кейін басқа елді мекендерге қарағанда орыстандыру саясатынан аз зардап шекті. Дәл осы себепті, 1852 жылы Ресей билігі облыстық мектепті таратып жіберді.

Орысшалау әдістері

Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін Ресей билігі орыс емес нәрселерді ығыстырып, қатаң орысшаландыру саясатын жүзеге асыруды бастады. Егде жастағы адамдар сол кездегі естеліктерін жазуға шақырылды, бірақ көпшілігі сауатсыз болғандықтан, жас қала тұрғындары көбінесе ағаларының ауызша айтқандарын жазып алатын. Соғыс бұл жұмыстарға кедері келтірді. Юниаттарды қуғындау қатал болды. Зуравницадан келген қарт шаруа көршісінің – униаттың Ресей православиесін қабылдауға келіскен қорқынышты жағдайды айтып берді. Әйелінің қарсылығы еш әсер етпеді. Барлығы реттелді, барлық формалдықтар аяқталды, бірақ шаруа қасиетке қатысу рәсімін бастағалы тұрғанда, әйелінің санасы шатасып, дін қызметкеріне шабуыл жасап, есінен шықты. Бұл оның күйеуіне қатты әсер етті, ол рәсімді аяқтаудан бас тартты. Осы оқиғаларға қатты әсер еткендіктен, Шчебржешиндегі униаттар туралы мәліметтерді жинауға тырысты. 1843 жылғы хабарламада униаттар қауымының өте кедей екені, себебі «Шчебржешин шіркеуіне (церковь) азаматтарының саны аз» болғаны айтылған. 1877 жылдың желтоқсанында қарсылық көрсеткендерге жатпаған Александр Горский деген дін қызметкері өзінің хатына «Шчебржешин православие шіркеуінің проректоры» деп қол қойды. Сол кезде униаттар мен грек-католик шіркеулері таратылып, Ресей православие шіркеуіне айналды. Кейіннен Тимофей Трач ректор болып келді, поляк католиктері, әсіресе униаттар үшін қайғылы кезең басталды. Ректордың өзі бұрын униат дін қызметкері болғанмен, ерікті түрде Ресей православие шіркеуіне өтіп, жаңа сенімінің идеологиялық русификациялаушысы мен таратушысы болды. Ол шешішпендік өмір сүрді және оның іс-әрекеттері фанатизмге толы болды. Уақыт өте келе ол жоғары билік органдарына танылып, ықпалды адамға айналды. Замостье аймағындағы барлық адамдар одан қорқатын. Ол Ресей православиесін таратуға аз қарсылық көрді және уәделер, алдау, қорқыту және зорлық-зомбылық сияқты кез келген тәсілді қолданды. Звиерзинец мұрағатындағы құжаттар Шчебржешинде жыл бойы тұратын Ресей православиеліктерінің болмағанын, кейде мұнда уақыт өткізетін шенеуніктерден басқа ешкімнің болмағанын растайды. Жоғарыда айтылғандай, грек-католик шіркеуінен айналдырылған Ресей православие шіркеуінен басқа, 1883 жылы аурухана маңындағы католик шіркеуі де Ресей православие шіркеуіне айналды. Ресей православие шіркеуінің жамағаты тез өсіп, сол кезде 486 адамды құрады. 1905 жылы, Толеранттылық манифесті жарияланғаннан кейінгі екі айдың ішінде, Шчебржешин шіркеуінен 4195 адам Ресей православиесінен Рим-католик дініне, ал Замостье маңынан 402 адам дінін өзгертті. Толеранттылық декларациясы Трачқа ауыр соққы болды, өйткені ол оның барлық еңбегін жойды. Ол дезертирліктің алдын алуға тырысты, бірақ сәтсіз болды, денсаулығы нашарлап, 1909 жылы қайтыс болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде москвитерлер Шчебржешинді тастап кетті, екі православие шіркеуі де жабылды. Барлық Ресей православиелік қауым жоғалып кеткендей болды, қала тұрғындары тіпті бұрынғы шіркеуге қатысы бар туыстарының қабір тастарындағы жазуды орыс тілінен поляк тіліне ауыстырып, олардың іздерін жоюға тырысты. Тіпті Трачтың қабірі мен ескерткіші де жойылды. Сот орындаушысының бұйрығымен түнде біреу ескерткішті бұзып, Трачтың табыты шіркеуден қалалық зиратқа көшірілді. Рим-католик шіркеуінің ректоры сол кезде дін қызметкері Грабарски болды. Ол өте танымал болды және қайырымдылық істерімен белгілі болды, тіпті еврейлердің де пайдасына. Еврейлер оны қатты жақсы көретін. Көп жылдар бойы синагогтарда оның амандығы үшін дұға оқылды. Ресей үкіметі тұсында Шчебржешиндегі өмір қиын болды. Ресей билігі тарапынан қысым күшейді. Қоғамдық белсенділік жоққа жақын болды, рухани қозғалыс болған жоқ. Осыған қарамастан, заңсыз оқу сияқты кейбір конспиративтік әрекеттер жалғасты. Млодзиец Школьна, Н. Д., П. П. С. сияқты ұйымдар болды. Шчебржешиннің сыртқы келбетін әскерилер белгіледі, қалада казак батальоны орналасты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде штетль арқылы әскерилер өтті: орыстар, австриялықтар, тағы да орыстар, содан кейін ұзақ уақыт австриялық оккупация. Мәскеушілдік, австриялықтық және тәуелсіздікке ұмтылыс сияқты бағыттардың көптеген түрлері пайда болды. Жастардың бір бөлігі әскери легиондарға кетті.

Холокост

1939 жылы неміс әскері қаланы басып алған кезде Шчебржешинде 3000-4000 еврей тұрды. Исаак Башевис Сингердің әжесі, Тема Блима Сзейнер осы қаланың тумасы болған. Сингер өзінің «Әкемнің ауласында» атты автобиографиялық романында әжесі Тема туралы айтады. 1939 жылдың 14 қазанында – яһудилердің мереке күні болғанына қарамастан – немістер еврейлерге күні бойы көшелерді тазалауға бұйрық берді. Олар оларды қатыгездікпен ұрып-соқты, сақалдарын қырқып немесе жұлып алды, қара сөздер айтып, қорлады. Қазан айының ортасында Шчебржешинде 60 адамнан тұратын полиция жасағы құрылды, оларға қаланың еврей халқын қуғындау тапсырмасы берілді. Калиш және Влоцлавек қалаларынан бірнеше жүз еврей Шчебржешинге көшірілді. Юденрат күн сайын Замось қаласында жұмыс істеу үшін бірнеше ондаған адамды беруге мәжбүр болды. Қаладағы поляк дәрігері Зигмунд Клюковскидің сөзіне сүйенсек: «Еврей жұмысшылары Замосьтен тыс, Бортатыче және Белобржекке жіберіледі. Олардың жұмысы – сол жердегі батпақты құрғату үшін каналдар қазу. Олар судың ішінде тұрып жұмыс істеуге міндетті. Олардың тұрғын жайы – өте лас барактар. Олар бұл сапарды (еңбек лагеріне) күн сайын жасауы керек, ең кішкентай қателік жасаса, таяқпен ұрады. Еврей құлдары бітелерге толы. Олардың көпшілігі 17-20 жастағы жігіттер», – деді ол. 1942 жылдың 10 қарашасында Клюковски былай деп жазды: «Шчебржешинге кіретін Билгорай ауданындағы еврейлердің барлығы дерлік өлтірілді. Қалғандары тек орман мен сайларда ғана сақталып қалды». 1942 жылдың мамыр және қараша айлары аралығында Шчебржешиннен Бельжек қырып тастау лагеріне барлығы алты рет, 5500-ден астам еврей еркек, әйел және балалар жеткізілді, олар бірден өлімге жіберілді. Жүздеген еврейлер Шчебржешинде полиция және поляк азаматтарымен аңдылып, одан кейін өлтірілді. Соғыстан кейін бір поляк отбасысы еврей отбасына баспана бергендігі үшін Яд Вашем институты оларды «Халықтар арасындағы Адал» деп мойындады. Күшті еврей қауымдастығы болған Шчебржешин жойылды.

Замощ көтерілісінен кейін

Шілдеде польшалық қарсыласы елі бойынша "Дауыл" операциясын жүргізді, ал Замощ аймағында Шчебржешин қаласы мен Замощтың өзі партизандар тарапынан азат етілді.